ΓΚΥ ΣΑΝΤΕΠΛΕΡ: Η ΠΟΛΙΟΡΚΗΜΕΝΗ ΠΟΛΙΣ.

Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΤΡΑΤΟ

«Η είσοδος ήταν μεγαλοπρεπής, πανηγυρική' μας έδωσε την εντύπωσι ότι εζήσαμε μια σπάνια, αλησμόνητη ώρα, ότι αισθανθήκαμε το θριαμβευτικό πέρασμα της Ιστορίας. Χθες ο Διάδοχος της Ελλάδος, χθες ο νικηφόρος Ελληνικός στρατός μπήκε στα Γιάννινα.

»Οι πριγκήπισσες Ελένη και Αλίκη της Ελλάδος, ντυμένες με ταγιέρ και καπέλλα από γούνα, εστέκοντο όρθιες στο άνοιγμα του κεντρικού παραθύρου (του Διοικητηρίου) : η Πριγκήπισσα Ελένη, μελαχροινή και ψηλή, η Πριγκήπισσα Αλίκη, πιο μικροκαμωμένη, με λαμπρό ξανθό χρώμα' και οι δυο χαριτωμένες, χαμογελαστές, ακτινοβολώντας νεότητα, η μια με περισσότερο μεγαλείο, με περισσότερη χάρι η άλλη. Αντί για ακολουθία, οι Υψηλότητές τους είχαν την παράταξι των Αδελφών του Ερυθρού Σταυρού.

»...Ένα πρωί, από τα πρώτα εκείνα πρωινά της Ανοίξεως, που ξανοίγει στο θείο ξανάνιωμα του κόσμου... Και στα ελευθερωμένα Γιάννινα όλα ήταν ξανάνιωμα και φως!

»Όταν αντήχησαν οι κανονιοβολισμοί που ανήγγειλαν την είσοδο του Διαδόχου, ρίγος διέτρεξε τους ανθρώπους και σαν να μετεδίδετο και στα πράγματα... Κεφάλια ξαναμμένα από ενθουσιασμό, εκατοντάδες, χιλιάδες κεφάλια!... Στους εξώστες, στα παράθυρα και τις στέγες κυανόλευκες σημαίες κυματίζουν σα φτερά. Γενεές γενεών επερίμεναν του κάκου τη στιγμή αυτή πού έρχεται. Γέροι την ευχήθηκαν στο θλιβερό χειμώνα της σκλαβιάς, σαν ύστατη χάρι του ουρανού. Ετοιμοθάνατοι την περίμεναν μάταια και στην τελευταία πνοή τους την εθρήνησαν που δεν ερχόταν, την εθρήνησαν περισσότερο από τη ζωή τους... Και να την!... Πλησιάζει η στιγμή αυτή! Αυτήν είναι!... Νομίζω πώς ακούω τις καρδιές να κτυπούν!

»Στις δύο πλευρές της πλατείας, ακίνητοι ιππείς παρατεταγμένοι. Καταγής αναρίθμητα κόκκινα κουρέλια. Επάνω στα κομμάτια των ξεσχισμένων φεσιών ο Διάδοχος Κωνσταντίνος, συνοδευόμενος από μικρή απόστασι από τους Πρίγκηπες Ανδρέα, Χριστόφορο, Γεώργιο και Αλέξανδρο, τον στρατηγό Δαγκλή και όλο το Επιτελείο, περνά.... Ξεσπούν ζητωκραυγές πού μεταδίδονται παντού, φρενιτιώδεις, γεμάτες χαρά τόσο μεγάλη, που φαίνεται σα να σπάζη τα στήθη, στενά για να τη συγκρατήσουν' και οι φωνές, ανίσχυρες να την εκφράσουν, να την μεταδώσουν στον αέρα, να σμίξουν με την παγκόσμια χαρά, με τη μεγάλη χαρά του ξανανιώματος της γης!... Άνθη, κλαδιά δάφνης, αρώματα, κόκκοι ρυζιού —σύμβολα πίστεως και διαρκείας— ραίνουν τα βήματα του Νίκη του... Ο Ελληνικός Ύμνος, ο Ύμνος της Ελευθερίας, αντηχεί θριαμβευτικός.... Αφού εχαιρέτισε με το ξίφος ο Διάδοχος Κωνσταντίνος με ωραίο και ευγενικό παράστημα, βασιλικώτατος σε μεγαλείο, τέλειος στρατηλάτης, πάνω στο ψηλό, περήφανο άλογό του, με τη στολή του από ανοιχτό ύφασμα που οι ανταύγειες των επωμίδων και οι λαμπρές ακτίνες του ήλιου την δείχνουν ολόχρυση, ο Διάδοχος Κωνσταντίνος κατευθύνεται προς τον Μητροπολιτικό ναό, όπου θα γινόταν δοξολογία...

»Κωνσταντίνος! Κωνσταντίνος! Τι γόητρο έχει αυτό το όνομα που επαναλαμβάνουν όλοι μέσα σ' ένα είδος παραληρήματος! Άλλοτε, κατά τις ζοφερές ημέρες της πολιορκίας, είχε αναζωπυρώσει τις ελπίδες και κεντρίσει τις φαντασίες... Δεν προέλεγε μία λαϊκή προφητεία ότι η Βυζαντινή Ελληνική Αυτοκρατορία που χάθηκε επί Κωνσταντίνου, επρόκειτο να ανασυσταθή από Κωνσταντίνο και πάλι; Και να ο Κωνσταντίνος της Ελλάδος ανέκτησε τα Γιάννινα!» .

Σ. ΒΟΥΤΥΡΑΣ: ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΑΚΡΟΑΣΙΣ ΠΑΡΑ ΤΗ ΑΥΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΥΨΗΛΟΤΗΤΙ ΤΩ ΔΙΑΔΟΧΩ Μέρος Α

Την ορισθείσαν ημέραν και ώραν (Παρασκευή 9 Ιανουαρίου 1898) έτυχον της τιμής να παρουσιασθώ εις τον Α.Υ τον Διάδοχον, όστις ευηρεστήθη να παρατείνη επί όλην ώραν την ακρόασιν, ην ηυδόκισε να μοι παράσχη.

Η Α.Υ με επηρώτησε το πρώτον αν την ακρόασιν ταύτην εζήτησα ως Βουτυράς απλώς ή ως δημοσιογράφος και διευθυντής του "Νεολόγου". 

Υπό αμφοτέρας τας ιδιότητας ταύτας, Υψηλότατε, απήντησα' ως Βουτυράς μεν, καθόσον καθήκον εθεώρησα, οριστικώς εν τη πρωτευούση του ελληνικού βασιλείου εγκαθιστάμενος και εκ της αλλοδαπής προερχόμενος, ένθα επί μακράν σειράν ετών εμελέτησα και πως εν τω μέρει μου εξεπροσώπησα τα συμφέροντα του έξω ελληνισμού, να υποβάλω τα σεβάσματά μου εις τον Διάδοχον του ελληνικού θρόνου και να διαβεβαιώσω αυτόν περί των αισθημάτων της αφοσιώσεως των έξω Ελλήνων προς τον βασιλικόν οίκον της Ελλάδος , ως δημοσιογράφος δε, ίνα παραστήσω τη Υμ. Υψηλότητι την απόλυτον ανάγκην του να διαφωτισθή το έθνος περί των κατά τον πόλεμον γενομένων και περί της αποκειμένης εκάστω ευθύνης όπως μη γίνηται έρμαιον των ενόχως κερδοσκοπούντων επί βλάβη και επί κινδύνω των ιεροτάτων. Νομίζω δε ότι ουδέν δύναται πλειότερον να διαφωτίση αυτό ή η έκθεσις της Υμ.Υψηλότητος, ης η δημοσίευσις αποβαίνει απολύτως αναγκαία. 

Είτα εξηκολούθησεν η συνδιάλεξις, νομίζω δε ότι πιστώς απομνημονεύσας τους λόγους της Α. Υψηλότητος αποδίδω αυτούς οίοι μοι ελέχθησαν. 

Την ανάγκην της διαφωτίσεως ταύτης η Α.Υψ. πληρέστατα κατανοών ουδέν διακαέστερον εύχεται ή την δημοσίεσιν της εκθέσεώς του εν η περιωρίσθη απλώς, δια των ημερησίων διαταγών , δια των καθ΄εκάστην ημέραν και ώραν ανταλλασσομένων εγγράφων μεταξύ του αρχηγείου και των διαφόρων αρχηγών και αξιωματικών του στρατεύματος , δια χαρτών καταδεικνυόντων τας εκάστοτε και καθ' εκάστην συμπλοκήν και μάχην αμοιβαίας θέσεις των αντιμετώπων στρατών, τας αποστελλομένας ενισχύσεις και επικουρίας , τας προελάσεις και υποχωρήσεις αυτών, να καταδείξη την αληθή του ημετέρου στρατού δράσιν και τα πραγματικά αίτια της ήττης ημών.Αλλά τα αίτια ταύτα , εξηκολούθησεν ειπών , κείνται πολλώ έτι απωτέρω και δύνασθε νανεύρετε αυτά εν τη παντελεί από μακρών ετών ακηδία των κυβερνήσεων περί του στρατεύματος, όπερ κατά τοσούτον μόνον ελαμβάνετο υπ όψει, καθ' όσον ηδύνατο να χρησιμεύση ως πρόφασις εις την πολιτικήν κεδροσκοπίαν τούτου ή εκείνου του κόμματος. 

Τί ηδύνατο πλέον να πράξη ο ατυχής ημών στρατός, στερούμενος της απαιτουμένης ασκήσεως, στρατός , ου πολλοί λόχοι τον χειρισμόν των όπλων εμάνθανον κατ' αυτήν την μάχην και δεν ενόουν καν τας διαταγάς των αξιωματικών , στρατός στερούμενος επιμελητείας και πάντων των επιτηδείων, στρατός όστις εμάχετο πολλάκις επί εικοσιτέσσαρας όλας ώρας άνευ άρτου και ύδατος; Προκειμένου περί των αξιωματικών του στρατού , εκτός ολίγων εξαιρέσεων , οι λοιποί πάντες προσεπάθησαν να πράξωσι το καθήκον αυτών ' αν δε κατηγορήται ο δείνα ή ο δείνα αξιωματικός επί ανικανότητι ή απειρία περί το διοικείν, της ανικανότητος και απειρίας ταύτης δεν είναι υπεύθυνος αυτή η πολιτεία; Πώς ήτο δυνατόν να διοικήση ομάδα εξακισχιλίων ανδρών εν μάχη αξιωματικός, όστις ουδέποτε διώκησε πλείονα των 200 ανδρών και ταύτα εν ειρήνη Εν γένει ο ατυχής στρατός απέτισε τας αμαρτίας γενικής σαπίλας της πολιτείας διαρκούσης από μακρών ήδη ετών και της οποίας το αποτέλεσμα δεν ηδύνατο να είναι αδιάφορον. Δεν ομιλώ περί εμαυτού' από μακρού τας ελλείψεις του στρατού γινώσκων συνησθανόμην εκ των προτέρων την ευθύνην , ην είχον ότε ανελάμβανον την αρχηγίαν του εν Θεσσαλία στρατού. Δεν καυχώμαι επί στρατηγική μεγαλοφυία, αλλ' ό,τι εν τη συνειδήσει μου υπάρχει κεκτημένον είναι ότι έπραξα αυστηρώς και ακριβώς ό,τι το καθήκον μου και ως αρχηγού του στρατού και ως διαδόχου του ελληνικού θρόνου μοι επέβαλλε. Δεν ηδυνάμην να θαυματουργήσω , αλλ' έσωσα όσον ηδυνάμην και την τιμήν του στρατού και το έθνος μου από πληρεστέρας έτι καταστροφής. Πολλάς εποτίσθην πικρίας και δεν έλειψαν οι φανερώς συκοφαντήσατές με και επί βλακεία και επί δειλία και επί πολυτελεία διαίτης και επί ακρασία τραπέζης και επί ελλείψει παντός στρατιωτικού και εθνικού αισθήματος. Και υμείς οι δημοσιογράφοι ανεγράψατε πάντα ταύτα αβασανίστως και ανεξετάστως. Αλλά, τέλος πάντων, είναι δυνατόν να πιστεύση τις- και ταύτα λέγοντος του Διαδόχου οι οφθαλμοί αυτού εξήστραπτον - ότι ο βασιλεύς Γεώργιος και τα τέκνα αυτού, ο Διάδοχος, ο Γεώργιος, ο Νικόλαος, οι πρώτοι πολίται του Ελληνικού Βασιλείου, οι πρώτοι ενδιαφερόμενοι εις την πρόοδον και ευημερίαν του ελληνικού έθνους , εισίν οι μόνοι εν Ελλάδι στερούμενοι του εθνικού και πατριωτικού αισθήματος, της στοιχειώδους ταύτης αρετής παντός Έλληνος;

Ο βασιλεύς Γεώργιος , ελέχθη, μεριμνά μόνον περί της αποκαταστάσεως των τέκνων αυτού σκεπτόμενος να διχοτομήση τον ελληνισμόν , και τον μεν Γεώργιον ναναδείξη ηγεμόνα της Κρήτης, και τον άλλον της Μακεδονίας ή της Αλβανίας και ούτω καθεξής.Ποίον το αποτέλεσμα των συκοφαντιών τούτων; ασκόπως και αβούλως απορρίψαντες παρεμπιπτούσας λύσεις, ας οι πρακτικώτεροι ημών Βούλγαροι επιδιώξαντες και επιδιώκοντες προτρέχουσιν ημών εις την εθνικήν αυτών αποκατάστασιν , ερρίφθημεν εις άνισον και καταστρεπτικόν πόλεμον , όστις προς τοις άλλοις ατυχήμασιν εχαλα΄ρωσε τους αδιαρρήκτους μεταξύ έθνους και βασιλείας δεσμούς και εσάλευσεν εκ θεμελίων το γόητρον της Ελλάδος παρά τοις έξω αυτής ελληνικοίς πληθυσμοίς. Δεν απολογούμαι προς ταύτα, ούτε δυσχαιρένω προς τους επικρίνοντας τας δημοσίας πράξεις μου' αλλ' επεθύμουν αι επικρίσεις αύται να γίνονται....

-Μετά του προσήκοντος σεβασμού προς το πρόσωπον του διαδόχου του Ελληνικού Θρόνου υπέλαβον. 

-Οχι, είπεν η Α.Υ . ούτε τούτο απαιτώ' έστω, ας μη με θεωρήσωσιν ως τοιούτον , αλλ' ως απλούν πολίτην και ας με επικρίνωσιν ως ίσοι ίσον αυστηρώς μεν , αλλά λογικώς και σοβαρώς , και ουχί δια σαρκαστικών και ειρωνικών συκοφαντιών ή αποδίδοντες εις ημάς λόγους και πράξεις, τας οποίας η θέσις ημών δεν μας επιτρέπει νανασκευάσωμεν ή να διαψεύσωμεν. Πόσας θλιβεράς συνεπείας δύναται να έχη η ένοχος αύτη πολιτεία εδοκιμάσθη ήδη' απεδόθησαν προ του πολέμου εις τον βασιλέα λόγοι, οίτινες ουδέποτε εξήλθον του στόματος αυτού, αλλά και αν εν στιγμή πατριωτικής αδημονίας εξήρχοντο υπέρτατα εθνικόν συμφέρον επέβαλλε να μη δημοσιευθώσι προκλητικώς προς τους ισχυρούς της γης. Τί δε περί εμού δεν ελέχθη; Ευφυολόγησεν εις βάρος μου ο τύπος, ότε μεν παριστών με ως βλάκα δια της χαριτολογίας ότι : "Δεν πιστεύομεν ότι ο Διάδοχος είπε την βλακώδη ταύτην έκφρασιν", άλλοτε ως δειλόν δια της εκ Λαρίσσης υποχώρησιν, άλλοτε ως οργιάζοντα εν τη σκηνή μου και εν τη τραπέζη μου, άλλοτε ως κρεωφαγούντα την Μεγάλην Παρασκευήν ενώπιον του στρατεύματος και άλλοτε δι' άλλα.

Συνέχεια και τέλος.

ΣΙΛΒΕΣΤΕΡ ΚΟΒΕΛ : ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΙΣ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΔΙΑΔΟΧΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΤΟΥ ΔΟΜΟΚΟΥ (1897)

Ο πρίγκηψ μ' εδέχθη εντός μικρού δωματίου , του οποίου τα μόνα έπιπλα ήσαν μίαν στρατιωτική κλίνη και δύο καρέκλαι ούτως ώστε γράφων το τηλεγράφημα μου ηναγκάσθην να μεταχειρισθώ την κλίνην αντί τραπέζης[1].

-Δεν θα σας είπω τίποτε - ήρχισεν ο πρίγκηψ -περί του απροπαρασκεύου της Ελλάδος δια τον πόλεμον , διότι το τοιούτο θα ήτο επίκρισις της Κυβερνήσεως , η οποία τον έκαμεν [2].

Δεν δύνασθε όμως να περιμένετε από εφέδρους , οι οποίοι επί δέκα έτη δεν είδον όπλον, να ευρεθούν εξησκημένοι στρατιώται εντός τριών εβδομάδων.

Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ
Ο Πρωθυπουργός που ξεκίνησε
τον πόλεμο

Δ..ΡΑΛΛΗΣ
Ο Πρωθυπουργός που οδήγησε το
πόλεμο σε μια εξευτελιστική ήττα.

Ο Έλλην, οι εύζωνοι ιδία , είνε εκ φύσεως θαυμάσιον υλικόν' δια να νικήση τις όμως στρατόν κατά το ήμισυ πολυπληθέστερον και με φοβερόν πυροβολικόν χρειάζεται "ψημένους στρατιώτας "(veterans) αδιαφόρως προς την πείραν του πολέμου την οποίαν δυνατόν να έχουν οι αρχηγοί τους . Η εκ Λαρίσης υποχώρησις βεβαίως δεν θα εγίνετο εάν είχωμεν εξησκημένον στράτευμα. Εν συνόλω εν τούτοις οι Έλληνες παρά τας μεγάλας ανισότητας έκαμαν καλά το μέρος των.

Δια τον τουρκικόν στρατόν ο Διάδοχος είπεν ότι οι απλοί στρατιώται πολεμούν πάρα πολύ καλά και ότι οι αξιωματικοί δεν φείδονται αυτών.

Εις την Μελούναν κατίσχυσεν ο αριθμός. Πυκναί ομάδες ερρίπτοντο εντός του στενού.

Εκ φύσεως δεν είνε καλύτεροι πολεμισταί των ιδικών μας , αλλ' η Τουρκία έχει στρατόν 90.000 ανδρών και δύναται να εκλέξη μεταξύ αυτών τους καλυτέρους. Οι αρχηγοί των δεν γνωρίζουν πως να επωφελούται ταχέως των περιστάσεων. Παράδειγμα είνε η Λάρισσα όπου ηδύναντο να στείλουν αμέσως στρατόν και να καταλάβουν τους ιδικούς μας απροπαρασκεύους.

-Τι φρονείτε περί του τουρρκικού πυροβολικού Υψηλότατε;

-Ω ! εκείνο διευθύνεται θαυμάσια .Οποιοιδήποτε και αν τους εγύμνασαν , το πυροβολικό είνε πάρα πολύ καλόν δια τους Τούρκους . Οι πυροβολιταί των επετύγχανον πάντοτε τας τάξεις μας με την δευτέραν βολήν και έχουν πλήθος τούτων πυροβολητών' οι ιδικοί μας είνε καλοί αλλά ολίγοι.

Εις το ιππικόν υστερούμεν φοβερά. Εφ' όσον είχομεν, ειργάσθη υπέρ το δέον και τώρα δεν μας μένουν παρά 200 ιππείς . Εις τα όρη εδώ εν τούτοις δεν είνε εκ των ων ουκ άνευ.

-Διατί υποχωρήσατε εκ των Φαρσάλων Υψηλότατε;

-Οι Τούρκοι εκεί ανήρχοντο εις 25.000, ενώ οι Έλληνες μόνον εις 18.000. Προς τούτοις ενώ εκείνοι εμαύρισαν κυριολεκτικώς την απέναντι πλευράν του όρους με τα πυροβόλα των, εμείς δεν είχομεν παρά 6 πυροβολαρχίας. Θέλετε και άλλους λόγους; Οι στρατιώται μου εις τα Φάρσαλα επολέμησαν θαυμάσια και ιδία η Λεγεών των ξένων .

-Είναι αληθές ότι οι Τούρκοι διέπραξαν τόσας φρικαλεότητας, όσαι αναφέρονται ενταύθα;

Δομοκός
(Λιθογραφία του Λ. Θεοχάρη)

-Όχι αυθεντικαί τινές ειδήσεις αναφέρουσι περί απανθρωπιών ' εδώ όμως πλην του ανωφελούς εμπρησμού των χωρίων κατά τα άλλα συμπεριφέρονται πολύ καλά. Εν σχέσει προς τας απωλείας, οι Έλληνες καίτοι υποχωρούντες είμεθα πολύ καλλίτερα των Τούρκων. Ενώ αι ιδικαί μας ανέρχονται εις 1.000 περίπου νεκρούς και τραυματίας , οι Τούρκοι έχουν πιθανώς 12.000, καίτοι οι μετά του τουρκικού στρατού ανταποκριταί των ευρωπαϊκών εφημερίδων υπολογίζουν τας ζημίας των εις 22.000' προέρχονται δε αι μεγάλαι των αύται απώλειαι διότι ρίπτουν πυκνότατα σώματα στρατού εναντίον ισχυρών θέσεων.

Ο Συνταγματάρχης Σμολένσκης, ο απαρτίζων μετά της ταξιαρχίας του την ισχυράν πτέρυγα μας, εδούλεψε λαμπρά (Has been doing very good work). Eίνε η ενεργητικότης προσωποποιημένη. Ομοιάζει πάρα πολύ τον Κόμεζ, τον αρχηγό των Κουβαίων , περί του οποίου μοι αναφέρετε. Αποκρούει επί ολόκληρον εβδομάδα τώρα τους Τούρκους εν Βελεστίνω παρά την μεγάλην ανισότητα του αριθμού. 

Ο Δομοκός είνε πολύ οχυρά θέσις εναντίον πάσης επιθέσεως, καίτοι ευκόλως δύναται να υπερφαλαγγισθή δια της προς τα αριστερά μας πεδιάδος. Δεν θα εγκαταλείψω την θέσιν ταύτην παρά μόνον όταν εξαναγκασθώ εις τούτον υπό της πείνης. 

Δεν γνωρίζω κατά ποίαν ώραν οι Τούρκοι θα μας επιτεθούν, αλλά και αν μας περικυκλώσουν θα πολεμήσω μέχρις ότου εξαντληθώσι τα πολεμεφόδιά μας. Έχομεν τρία τοπομαχικά Κρουπ των 10 1/2 επί εξαιρέτων θέσεων τοποθετημένα και 80 πεδινά και ορεινά πυροβόλα με αφθονίαν πολεμεφοδίων.

Τον ηρώτησα εν τέλει δια την πολιτικήν άποψιν του πολέμου αλλά δια το ζήτημα τούτο με παρέπεμψε δια τας Αθήνας ή την Κωνσταντιινούπολιν διότι αυτός "ως γενικός αρχηγός μόνο με τον στρατόν έχει να κάμη" 

Εμειδίασε δε απλώς χωρίς να απαντήση όταν τω ανέφερα περί του διεθνούς συμβουλίου, το οποίον ως διαδίδετο κατ' εκείνας τας ημέρας επρόκειτο να συγκροτηθή εν Παρισίοις δια την ελληνοτουρκικήν υπόθεσιν.

Υποσημειώσεις:

[1] O Σιλβέστερ Κόβελ  ήταν έκτακτος απεσταλμένος της εφημερίδας "Κόσμος " της Νέας Υόρκης. Η συνέντευξη δόθηκε πιθανότατα στις 30 Απριλίου και αναδημοσιεύτηκε στην ελληνική εφημερίδα "ΑΣΤΥ" της 8 Μαΐου 1897.

[2]Τη Κυβέρνηση Θ. Δηλιγιάννη  είχε διαδεχθεί στις 18/30 Απριλίου 1897 η κυβέρνηση Δ. Ράλλη.

ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ: ΘΡΙΑΜΒΕΥΤΙΚΗ ΕΙΣΟΔΟΣ ΕΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΝΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ Α .ΚΑΙ ΕΠΙΒΛΗΤΙΚΟΣ ΕΙΣΠΛΟΥΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΛΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΣΣΗΣ ΟΛΓΑΣ.

Την ηλιόλουστον πρωΐαν της μεγαλωστί μεγάλης, σημαντικώς σημαντικής, σωτηρίως σωτηρίας και πολλαπλώς ιστορικής δια τον Ελληνισμόν ημέρας της 29 Οκτωβρίου 1912, μετά πέντε Αιώνων βάρβαρον, βαρείαν, σκληράν και απάνθρωπον δουλείαν , υφ' ην ούτος εστέναζεν , ο αείμνηστος των Ελλήνων Βασιλεύς Γεώργιος Α' έφιππος, περιστοιχούμενος υπό του Διαδόχου του Ελληνικού θρόνου, ενδόξου Αρχηγού της δαφνοστεφούς Ελληνικής στρατιάς Κωνσταντίνου του Πορφυρογεννήτου, του επιδόξου Διαδόχου Γεωργίου, των Πριγκήπων και μεγάλου Επιτελείον εξ Ελλήνων δαφνοστεφών Στρατηγών και ανωτέρων και κατωτέρων Αξιωματικών αποτελούμενον, Μεγαλοπρεπής, Ακτινοβόλος, Υπερήφανος. Φαιδρός, Ετοιμοδάκρυτος και Επιβλητικός ηγούμενος των ενδόξων νικηφόρων Ελληνικών φαλάγγων με τας τετιμημένας και διατρύτους εκ των εχθρικών βολίδων, των ηρωικών των Συνταγμάτων κυανολεύκους του Τιμίου Σταυρού Σημαίας, δαφνοστεφείς , ανθοπληθείς, και αναπεπταμένας, υπό της δροσεράς και. απαλής του Θερμαϊκού αύρας ελαφρώς θωπευομένας και υποκιματιζούσας , φιλοστόργως και υπερηφάνως υπό ηλιοκαών πολεμιστών κρατουμένας, κατηυθύνετο βραδέως, ηγεμονικώς, πομπικώς και επισήμως προς την δια τον Ελληνισμόν ομότιμον και ομότυχον της ενδόξου πολυημνήτου και πολυποθήτου του Μεγάλου Κωνσταντίνου πόλεως της πεφημισμένης Βασιλεούσης ένδοξον, πολυΰμνητον και πολυπόθητον του Κασσάνδρου πόλιν. την Συμβασιλεύουσαν Θεσσαλονίκην.

Πλήθος άπειρον, πολύμορφον, πολύχρωμον και πολύγλωσον , βομβύζον ανά τας λεωφόρους, τας οδούς, τας ρύμας, τας αγυιάς, και τας ατραπούς της πόλεως από βαθυτάτου όρθρου συνωθείτο και συνωστίζετο. Άπαντες δε οι διδάσκαλοι και άπασαι αι διδασκάλισσαι, οι τρόφιμοι, και οι φοιτηταί απάντων των σχολείων των εν Θεσσαλονίκη εθνοτήτων και παροικιών αμφοτέρων των φύλων εορταστικώς ενδεδυμένοι και πολλά και ποικίλα άνθη ανά χείρας κρατούντες , κατά σχολήν παρετάσσοντο. Και 30 χιλιάδες Οθωμανών στρατιωτών μετά υπερχιλίων Αξιωματικών , παντός όπλου , Σώματος και Υπηρεσίας , και πλείστων Πολιτικών Υπαλλήλων θεαταί ακούσιοι και βαρυπενθείς ένθεν και ένθεν της πυλαίας της πόλεως Λεωφόρου παρίσταντο.

Μόλις δε ο των Ελλήνων Βασιλεύς μετά της Υψηλής, Επισήμου και Πομπικής αυτού ακολουθίας υπερέβη τον ουδόν της εισόδου της πόλεως, το άπειρον και ανάμικτον εκείνο πλήθος εκσπάσαν εις βροντωδεστάτας και απαύστους επευφημίας ήρξατο πυκνώς ραίνον Αυτόν δι' ανθέων ποικιλοχρώμων και ευόσμων, και εν εξάλλω πρωτοφανεί ενθουσιαμώ , και πατριωτικώ παραληρήματι ψάλλον:

Απ' τα κόκκαλα βγαλμένη

των Ελλήνων τα Ιερά
και σαν πρώτ' ανδρειωμένη
Χαίρ' ω Χαίρ' Ελευθεριά.

Χαίρε Βασιλεύ Ελλήνων
Χαίρε Άνασσα σεπτή
Θρόνος σας ειν' των Ελλήνων
η καρδία η θερμή.

Ελλάς Πατρίδα μας γλυκειά
πατρίδ' αγαπημένη
σ' όλο τον κόσμο ξακουστή
και πολυζηλεμένη.

Το βλοσυρόν των βλεμμάτων, η νευρική σύσπασις των παρειών ,και η ξηρά και δύσκολος κατάποσις των παρισταμένων ασπόνδων φίλων, και αφοσιωμένων εχθρών συμμάχων μας Βουλγάρων, επρόδιδον ευγλώττως και επαρκώς το εις το στήθος αυτών ακοιμήτως υποκαίον, και αθορύβως κοχλάζων μίσός των, και τι κατά φρένα και θυμόν εμερμύριζον, επί τη καταλήψει της Θεσσαλονίκης υπό του Ελληνικού στρατού, ην εθεώρουν ασφαλή και άκοπον του πολέμου Βουλγαρικήν λείαν.

Και εν τω μέσω του ενθουσιώδους θορύβου, και των φρενηρών επευφημιών, των μουσικών παιανιζουσών, των σαλπίγγων ηχουσών, και των τυμπάνων κροτούντων, το Βασιλικόν εμβατήριον, ο ευτυχής των Ελλήνων Βασιλεύς ενθουσιωδώς, ευφροσύνως, μειλιχίως, αγαλλόμενος και μειδιών το νικηφόρον στράτευμα και το εορτάζον πλήθος χαιρετών εισήλθεν εις την περιμάχητον Μακεδονικήν Πρωτεύουσαν, και διελαύνων διά της παραλιακής λεωφόρου, ήτις είχε μεταβλη­θή εις αγρόν πυκνώς εκ κατερύθρων μηκώνων εσπαρμένον, εκ του πλήθους των επ' αυτής κατακειμένων φεσίων, υποχρεωτικόν κατά την δουλείαν κάλυμμα της κεφαλής δια τους χριστιανούς, τα οποία είχον ούτοι απορρίψει, τηςελευθερίας τον αέρα μόλις αναπνεύσαντες.

Στας δε παρά τον λευκόν πύργον εθεάτο ατενώς, συγκεκινημένος και με οφθαλμούς δακρυπληθείς, την προ αυτόν εξελισσομένην έκπαγλον και μεγαλοπρεπή εικόνα της παρελά­σεως των ηλιοκαών και νικηφόρων στρατευμάτων Του, και του εξ ενθουσιασμού παραληρούντος ελευθερωθέντος πλήθους. Περατωθείσης της παρελάσεως απεχώρησαν εις το γραφικόν και αρχοντικόν Μέγαρον του Θεσσαλονικέως Έλληνος ευπατρίδου και θερμού πατριώτου Κλέωνος Χατζηλαζάρου, προθύμως και ευγενώς τεθέντος εις την διάθεσιν της Μεγαλειότητός Του.

Την θριαμβευτικήν του αειμνήστου Βασιλέως είσοδον εις την Θεσσαλονίκην επηκολούθησεν ο επιβλητικος είσπλους εις τον λιμένα αυτής, της αειμνήστου Βασιλίσσης Όλγας, επιβαινούσης της θαλαμηγού Σφακτηρίας, ην ηκολούθουν κατά παραγωγήν υπερεξήκοντα Ελληνικά εμπορικά ατμόπλοια εορταστικώς σημαιοστόλιστα, άτινα, των σειρήνων των αδιακόπως και ισχυρώς συριττουσών, μεγαλοπρεπώς και επιβλητικώς εις τον λιμένα εισήρχοντο.

Ο είσπλους ο πομπικός , και μεγαλειώδης τόσων Ελληνικών ατμόπλοιων, και το αληθώς έκπαγλον και πραγματικώς επιβλητικόν αυτό θέαμα επλήρωσε δακρύων πατριωτικής συγκινήσεως τους οφθαλμούς, επροκάλεσεν έξαλλον και δυσπερίγραπτον τον ενθουσιασμόν, και εγιγάντωαε και εχαλύβδωσε το αίσθημα της εθνικής υπερηφανείας Έλλήνων τε και Ελληνίδων. Τα πλοiα το εν παρά το άλλο ηγκυροβόλησαν εν τω κέντρω του λιμένος, της παραλιακής λεωφόρου αντιμέτωπα. Οι επ' αυτής δε ιστάμενοι Έλληνες, Βούλγαροι, Τούρκοι, Ισραηλίται και Ευρωπαίοι κατάπληκτοι απεθαύμαζον το αποκαλυφθέν Ναυτικόν της Ελλάδος μεγαλείον.

Περατωθείσης της ιστορικής και αλησμονήτου τελετής ταύτης, στρατιώται και πολίται με τους βραχίονας περιπλέγδην καθ' ομίλους αναμίκτους ανά τας οδούς και τας πλα­τείας ετράπησαν, ζωηρώς και φαιδρώς εθνικά θούρια άδοντες.

Μετά ώραν εισήλθον εις την πόλιν τα δύο Βουλγαρικά Τάγματα, επί κεφαλής έχοντα τους Βουλγάρους Πρίγκηπας Βόριδα και Κύριλλον, οίτινες κατηυθύνθησαν προς το Βουλγαρικόν Προξενείον ένθα και κατέλυσαν. Ο δε Βούλγαρος Στρατηγός Θεοδωρώφ απέστειλε το εξής όσον πομπώδες τόσον και μωρόν τηλεγράφημα:

« Α. Μ. Βασιλέα Φερδινάνδον

Σόφιαν

Καταλαβών την Θεσσαλονίκην μετά κρατεράν μάχην, τίθημι αυτήν υπό τους πόδας της Υμετέρας Μεγαλειότητος.

Στρατηγος Θεοδωρώφ»

Συν τω χρόνω δε ολόκληρον δίκτυον Κρατικής Βουλγα­ρικής υπηρεσίας εγκατεστάθη εν αυτή, από της ιδρύσεως ταχυδρομείου μέχρι της αποστολής Λιμενάρχου. 

Την πρωίαν της επομένης οι Βούλγαροι Πρίγκηπες επε­σκέφθησαν εν τω στρατηγείω τον Διάδοχον ΚωνσταντΙνον όστις δεχθείς αυτούς φιλικώτατα είπεν : «Ως ευ παρέστητε αγαπητοί ξένοι μου», όπερ ευνοήτως, λίαν δυσαρέστως εις τα ώτα αυτών ήχησε. Μετά μεσημβρίαν δε επεσκέφθησαν τον Βασιλέα Γεώργιον, οίτινες κατά το τέλος της επισκέψεώς των είπον εις αυτόν ότι «ο Βασιλεύς πατήρ των απεφάσισε να οι­κοδόμηση Ανάκτορον εν Θεσσαλονίκη». Επί τη πληροφορία ταύτη, ο οξύνους και πολύπειρος Ηγεμών απήντησε: « Είναι περιττόν να υποστή η Μεγαλειότης του τας μεγάλας δαπανάς τούτου, διότι θα τον φιλοξενώ εγώ εν τω Ανακτόρω μου» .

Την επομένην η Ταξιαρχία των Ευζώνων μεταστάθμευσε εις Γευγελήν, καταλαβούσα την μέχρι Στρωμνίτσης ύπαιθρον χώραν, όπου και παρέμεινε μέχρι της μετά των Βουλγάρων συρράξεως. Φρούραρχος δε Θεσσαλονίκης διωρίσθη ο Συνταγματαρχης του Πυροβολικού Κλεομένης, αντικατασταθείς εν τη Διοικήσει της VII Μεραρχίας υπό του Συνταγματάρχου του Μηχανικού Σωτήλη Ν.

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ: O ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΟ 1897 ΚΑΙ ΤΟ 1912 (Δεύτερο μέρος)

(Προηγούμενο)

Αλλ' εκτός του ανωτέρω επεισοδίου, η ολεθρία επίδρασις του περιβάλλοντος είναι καταφανεστάτη εις την σύγκρουσίν του προς την Κυβέρνησιν δια το ζήτημα της καταλήψεως της Θεσσαλονίκης.

Θεωρώ απαραίτητον να παραθέσω ενταύθα εκ νέου, λαμβάνων αυτά εξ αυτών των απομνημονευμάτων του Δούσμανη, τα δύο επίσημα τηλεγραφήματα, άτινα επροκάλεσαν την ρήξιν. Ιδού αυτά :

1ον) Τηλεγράφημα υπουρ­γού Εξωτερικών.

«Α. Β. Υψηλότητα Διάδοχον Κωνσταντίνον

Φρονώ ότι πρέπει κατά το δυνατόν να εντείνωμεν ημετέρας ενεργείας, όπως καταληφθή τάχιστα Θεσσαλονίκη και ίνα μη ημέτερα αποτελέσματα έλθωσι πολύ ύστερον από τα αποτελέσματα των Συμμάχων.ΚΟΡΟΜΗΛΑΣ»

2ον) Τηλεγράφημα Πρωθυπουργού

«Α. Β. Υ. Διάδοχον Κωνσταντίνον

Αναμένω να μοι γνωρίσητε περαιτέρω διεΰθυνσιν, ην θα ακολουθήση η προέλασις του στρατού Θεσσαλίας. Παρακαλώ μόνον να έχετε υπ' όψιν 'οτι σπουδαίοι πολιτικοί λόγοιε έπιβάλλουσι να ευρεθώμεν μίαν ώραν ταχύτερον εις Θεσσαλονίκην.ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ» 

Και ο φανατικώτατος των επιζώντων αντιβενιζελικών δύναται να αρνηθή ότι το άνω τηλεγράφημα ταυ Βενιζέλου το χαρακτηρίζει μέχρις υπερβολής κατ' εμέ, εξαιρετική ευγένεια και λεπτότης; Και εν τούτοις, όπως αναγράφει ο Δούσμανης, το τηλεγράφημα αυτό προεκάλεσε την ιταμήν και πρωτοφανώς ασεβή απάντησιν του Αρχιστρατήγου, της οποίας είναι χαρακτηριστική η τε­λευταία παράγραφος έχουσα αυτολεξεί ούτω : (σελ. 50).

«Να παύση του λοιπού η Κυβέρνησις αναρμοδίως γνωματεύουσα και εκ του μακρόθεν αναμιγνυομένη εις τας πολεμικάς επιχειρήσεις».

Εις την Ελλάδα, εις την χώραν όπου προ τριάντα αιώνων ένας άλλος Αρχιστράτηγος ο Λεωνίδας έγραφε με το αίμα του εις τον βράχον τών Θερ­μοπυλών το αθάνατον «ότι τήδε κείμεθα τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι», ο Αρχιστράτηγος του 1912 άνευ ουδεμιάς ευλόγου αφορμής, απαντά προς τον λαοπρόβλητον Κυβερνήτην του Κράτους δια της ανωτέρω εκτεθείσης απολύ­τως αντιπειθαρχικής και σχεδόν υβριστικής (να παύση του λοιπού) αναφο­ράς του.

Κα! το χείριστον, ο ηθικός αυτουργός και δράστης της ασχήμιας αυτής κομπορρημονεί την ηρωικήν αυτήν πράξιν του, την οποίαν διατυμπανίζει με ιαχάς θριάμβου γράφων εις την σελίδα 50 του συγγράμματος του ότι με το τηλεγράφημα αυτό «ετάραξεν την συναυλίαν του περισσεύοντος πλήθους των θαυμαστών του Πρωθυπουργού και κεχηνότων αρουραίων αυτού»!!!

Τα γεγονότα ομιλούν καταφανώς. Το επιτελειον του 1912 έχει επ! κε­φαλής τον Δούσμανην και αποτελείται από τους αποφοίτους της Γερμανικής "Ακαδημίας Πολέμου Μεταξάν, Στρατηγόν κλπ, τους οποίους ο Διάδοχος δια της προσωπικής του παρεμβάσεως απέστειλε προς εκπαίδευσιν εις Γερμανίαν. Είναι οι αχώριστοι στρατιωτικοί του σύμβουλοι και συνεργάται, οίτινες απε­τέλεσαν το στενόν περιβάλλον του καθ* όλην την κατόπιν περίοδον μέχρι του 1920. Το Επιτελείον αυτό, έχον ως κύριον σκοπόν την εκμηδένισιν του Βε­νιζέλου, είναι προφανές και αναντίρρητον ότι εχρησιμοποίει παν μέσον δια να προκαλέση την εχθρότητα του ευπίστου Διαδόχου εναντίον του Κρητός Πολιτευτού.

Ανέφερον ανωτέρω ότι και εις άλλα κράτη παρουσιάσθη εν πολέμω η περίπτωσις της διαστάσεως μεταξύ αρχηγού στρατού και πολιτικής εξουσίας. Χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα της οξείας διαστάσεως μεταξύ Φος και Κλεμανσώ και των προστριβών του μεγάλου Μόλτκε με τον χαλύβδινον αρχικαγγελάριον Βίσμαρκ. Η στρατηγική και η πολιτική εις τας ανωτάτας σφαίρας εφάπτονται όπως έλεγε ο Ναπολέων εις τα «Μemoir», και η στρατη­γική είναι συνέχεια της πολιτικής. Οι Γερμανομαθείς αξιωματικοί του Γενι­κού Επιτελείου είναι δυνατόν να μην ανέγνωσαν και να αγνοούν τα στρατη­γικά αποφθέγματα τον Κλάουζεβιτς, του σοφού συγγραφέως και μεγαλυτέ­ρου διδασκάλου της πολεμικής τέχνης του παρελθόντος αιώνος; Ο ουσιαστι­κός νικητής του Βατερλώ (επιτελάρχης του Πρωσσικού στρατού) δίδει τον εξής μνημειώδη χαρακτηρισμόν επί του προκειμένου: «Η πολιτική είναι εκείνη ήτις διευθύνει τον πόλεμον, ενώ η στρατηγική δεν είναι παρά το α­πλούν όργανόν της ».

Τον σοφόν αυτόν αφορισμόν του μεγάλου διδασκάλου του πολέμου υπο­δεικνύει ο Κλεμανσώ προς τον στρατάρχην Φος κατά την τελευταίαν οξείαν διαμάχην των εις το τελευταίον σύγγραμμα του «Grandeurs et misères d' une victoire » (σελίς.219).

Τo ανωτέρω αξίωμα του Κλάουζεβιτς αποτελεί υπέροχον μάθημα και συντριπτικήν απάντησιν εις τας φλυαρίας του Δούσμανη και των γερμανοπλήκτων στρατηγίσκων, οίτινες δεν εδίστασαν να θέσουν ως δόγμα ότι ο αρ­χηγός του στρατού «Είναι ο μόνος αρμόδιος να κρίνη επί των πολεμικών επιχειρήσεων» και ότι πρέπει «να παύση η Κυβέρνησις της χώρας να αναμι­γνύεται αναρμοδίως εις τας πολεμικάς επιχειρήσεις».

Μετά την μακράν παρένθεσιν την οποίαν εθεώρησα αναγκαίαν προς κατανόησιν των κατόπιν γεγονότων, εξακολουθούμεν την εξιστόρησιν των πο­λεμικών επιχειρήσεων.

Μετά την μάχην των Γιαννιτσών επετεύχθη εντός τριημέρου να επισκευασθή προχείρως η σιδηρά γέφυρα, της οποίας ως είπομεν είχον ανατιναχθή τα δύο τόξα, και αι Μεραρχίαι ηδυνήθησαν να διαβούν την 25ην Οκτωβρίου επί της αριστεράς όχθης. Το Γενικόν στρατηγείον, χωρίς να ανα­γνωρίσω προηγουμένως δι' αξιωματικών του, διέταξε την ζεύξιν του ποταμού παρά την Βαρδαρόφισκα δια προχείρων υλικών τασσομένων επί τόπου. Διετά­χθη προς τούτο η IV μεραρχία, ευρισκομένη βορείως των Γιαννιτσών, και ο επιτελάρχης αυτής Χατζηανέστης μου ανέθεσε το έργον. Θέσας εκεί δια διαταγής μου την ημιλαρχίαν ιππικού της Μεραρχίας, μετέβην δια συντόμου πορείας επί τόπου και συνέλεξα παρά την όχθην παντοειδές υλικόν( αραμπάδες , δοκούς, σανίδες κ.λ.π.) και επεχείρησα την αναγνώρισιν του δήθεν πόρου ως έλεγεν η διαταγή του Γενικού Στρατηγείου. Αλλά με ανέμενεν έκπληξις διότι ως είδον μετ' ολίγον, ένεκα των προηγουμένων βροχών, η στάθμη του Αξιού είχεν εξαιρετικώς ανυψωθή (κατά εν και πλέον μέτρον) και το ρεύμα του ποταμού ήτο ισχυρότατον ώστε καθίστατο αδύνατος η ζεύξις επί σταθερών βάθρων, όπως διέτασσε το Γενικόν Στρατηγείον. Διέταξα έναν έφεδρον ανθυπίλαρχον με τινας ιππείς να βαδίση επι του υποδειχθέντος πόρου προς αναγνώρισιν αυτού.

Όταν απεμακρύνθη περί τα είκοσι μέτρα από της όχθης η αναγνώρισις αύτη, το ύδωρ του ποταμού εκάλυψε τους ίππους μέχρι του στήθους και ο ανθυπίλαρχος παρά τας διαταγάς μου ηρνείτο να προχωρήση διότι οι ίπποι ανθίσταντο, ως έλεγε. Διέταξα τότε ολόκληρον την ημιλαρχίαν (48—50 ιππείς) να με ακολουθήση και ώθησα τον ίππον μου προς τον ποταμόν. Όταν επροχώρησα ολίγον, αντελήφθην δτι ό ϊππος μου δεν εβάδιζεν πλέον αλλ' ήρχισε να κολυμβά. Αγνοώ πως παρεσύρθην υπό της γενναιότητος τόυ ευγενούς ζώου, (3) και κατευθύνθην, κολυμβώντος του ίππου, προς την αντίπεραν όχθην. Την στιγμήν έκείνην εφοβήθην, ενθυμη­θείς ότι προ ολίγων ημερών υπό τας αυτάς περιστάσεις ανετράπη υπό του ρεύματος και επνίγη εις τον Αλιάκμονα ο καλός ανθυπίλαρχος Κορδής. Αλλ' ήτο πλέον αργά. Ο ορμητικός Σουδανέζος Αλής, φυσών ως φάλαινα, έφθασεν εις την αντίπεραν όχθην ένθα εξήλθον. Τότε κατάπληκτος αντελήφθην ότι ήμην μόνος διότι η ημιλαρχία είχε σταματήσει εις την άλλην όχθην, όταν το ύδωρ έφθασε μέχρι του στήθους των ίππων. Ήρχισα να κραυγάζω, διατάζων τον επι κεφαλής υπίλαρχον να προχώρηση, άλλ' εκείνος εδικαιολογήτο ότι οι Ουγγρικοί ίπποι ηρνούντο να κολυμβήσουν παρά τας προσπαθείας των αναβατών των. Την στιγμήν εκείνην κατέφθασαν δύο χωρικοί εκ του επί της όχθης χωρίου, οίτινες επέστησαν την προσοχήν μου επί του προς ανατολάς υψώματος ένθα διεκρίνοντο τέσσαρες ιππείς και με επληροφόρησαν ότι επρόκειτο περί τεσσάρων εφίππων Τούρκων χωροφυλάκων. Ευτυχώς βλέποντας ούτοι την ημιλαρχίαν δεν επροχώρησαν, οπότε ασφαλώς θα με ηχμαλώτιζον διότι και αυτό το περίστροφόν μου δεν θα ελειτούργει πιθανώς διότι είχε βραχή εκ του ύδατος. Ηναγκάσθην να ριφθώ εκ νέου εις τον ποταμόν και να φθάσω κολυμβών μέχρι της ημιλαρχίας. Εξ άλλων γεγονότων έβεβαιώθην κατόπιν ότι δεν έπταιον οι Ούγγαρέζοι, όπως έλεγεν, αλλά αυτός ο ίδιος ο υπίλαρχος διοικητής της ημιλαρχίας. Βραχείς μέχρι της οσφύος και ένεκα του πνέοντος ισχυρού «Βαρδάρη" υπέστην ισχυράν ψήξιν και οσφυαλγίαν, ήτις με ηνόχλει επί α ρκετάς εβδομάδας κατόπιν.

Παρά των χωρικών της Βαρδαροφίσκας επληροφορήθην ότι ολίγον νοτιώτερον του σημείου, ένθα διέβην τον ποταμόν, ελειτούργει είδος σχεδίας η μάλλον μεγάλης λέμβου, ήτις περιελάμβανε πλέον των 50 ανδρών.

Μόλις επανελθών εις την μεραρχίαν, ανέφερον τα αποτελέσματα της α­ναγνωρίσεως μου, άτινα διεβιβάσθησαν εις το Γενικόν Στρατηγείον. Τη εκρίσει του μεράρχου το 1/38 σύνταγμα ευζώνων επορεύθη προς το σημειον της διαβάσεως και ήρξατο μεταφέρον τους άνδρας του δια της ειρημένης σχεδίας επί της άλλης όχθης, δια του συστήματος αυτοΰ. Μέχρι της επομένης, 25ης Οκτωβρίου είχε διεκπεραιωθή το πλείστον μέρος του συντάγματος,το οποίον ετέθη εις κίνησιν βαδίζον επί της αριστεράς όχθης προς νότον.

Την 25ην Όκτωβρίου, δια της επισκευασθείσης γέφυρας, αι μεραρχίαι της στρατιάς διέβαινον συγχρόνως τον Αξιόν και ετίθεντο εις κίνησιν προς την Θεσσαλονίκην. Απωλέσας το λεπτομερές ημερολόγιόν μου (κατά την διαρπαγήν των αρχείων μου το 1926) δεν ενθυμούμαι εάν η VI μεραρχία, εις ην ανήκον διέβη την ημέραν εκείνην τον ποταμόν. Ενθυμούμαι μόνον ασφα­λώς ότι την εσπέραν της 26ης διενυκτέρευσα εις την έπαυλιν Τοψίν, από της οποίας προ ολίγου είχεν αναχωρήσει το Γενικόν Στρατηγείον. Επί του ση­μείου αυτού θα ηδύνατο να μου παράσχη ακριβείς πληροφορίας ο λαμπρός συνάδελφος Αντιστράτηγος ε. ά. Π. Κλάδος, μετά του οποίου συνυπηρέτησα εις το Επιτελείον της II μεραρχίας καθ* όλην σχεδόν την διάρκειαν των δύο Βαλκανικών Πολέμων (4).

Oπωσδήποτε την 25ην Οκτωβρίου η στρατιά είχεν διεκπεραιωθή επί της αριστεράς όχθης του Αξιού και το Γενικόν Στρατηγείον εγκατεστάθη εις την έπαυλιν Τοψίν. Την αυτήν ημέραν οι Πρόξενοι της Θεσσαλονίκης έφθα­σαν εις το Γενικόν Στρατηγείον όπως παρακαλέσουν τον Αρχιστράτηγον να μη βομβαρδισθή η πόλις. Ο Διάδοχος φυσικά απήντησεν ότι αυτός είναι υποχρεωμένος να καταλάβη το ταχύτερον την Θεσσαλονίκην και συνεπώς εάν οι Τούρκοι αντισταθώσι θα συντρίψη την αντίστασιν δι' όλων των μέσων Τους υπέδειξε τελικώς να αποτανθώσι προς τον Τούρκον στρατηγόν.

Ο Διάδοχος ανέθηκε την διεξαγωγήν των διαπραγματεύσεων δια την παράδοσιν της πόλεως εις τον Υπαρχηγόν του Επιτελείου, Αντισυνταγματάρχην Δούσμανην, ενώ εν τω μεταξύ η στρατιά εκινείτο εις τάξιν μάχης προς την Θεσσαλονίκην.

Η σύμβασις περί παραδόσεως της πόλεως και του Τουρκικού στρατού υπεγράφη εν Θεσσαλονίκη το μεσονύκτιον της 26ης Οκτωβρίου. Θεωρώ περιττόν να αναφέρω λεπτομερείας περί της εισόδου του Διαδόχου εις Θεσσαλονίκην, της παρελάσεως των στρατευμάτων και της γενομένης υποδοχής, εφό­σον αύται έχουν γραφή εκτενώς και περιγράφονται κατ' έτος δια δημηγοριών και του τύπου την 26ην Οκτωβρίου.

Ενώ εισήρχετο ακόμη εις την πόλιν, την πρωίαν της 27ης η Ι Μεραρχία, κατέφθασεν ο Βούλγαρος στρατηγός Θεοδωρώφ, όστις εζήτησε παρά του Διαδόχου την άδειαν να εισέλθη εις Θεσσαλονίκην εν μόνον τάγμα στρατού, το οποίον ήτο εξαιρετικώς καταπεπονημένον εκ της πορείας του. Ο Διάδοχος το επέτρεψεν άλλα μετ' ολίγον οι Βούλγαροι εισήγαγον εις την πόλιν ανά μικρά τμήματα και άλλον στρατόν ούτως ώστε τάχιστα η Βουλγαρική δύναμις της Θεσσαλονίκης ήτο μία περίπου ταξιαρχία υπό τον στρατηγόν Χεζαμπτζίεφ.

Δια της καταλήψεως της πόλεως ετερματίσθη κατ' ουσίαν ο πόλεμος εν Μακεδονία.

(3) Ο ίππος μου αυτός, καθαρόαιμος Αραβικός, ήτο λάφυρον της μάχης του Σαρανταπόρου εκ του στρατώνος των Σερβίων, όπως εξιστόρησα εις το σχετικόν κεφάλαιον. Ο θαυμάσιος αυτός κέλης είχε όλας τας ιδιότητας του καλού πολεμικού με μόνον σοβαρόν ελλάτωμα να ανορθούται αιφνιδίως και να ανατρέπεται. Παρά ταύτα, καίτοι εκινδύνευσα δις να συντριβώ απ' αυτόν εις Κοζάνην και Βέρμιον, δεν τον απεχωριζόμην παρά τας συμβουλάς του Μεράρχου, ένεκα των άλλων μεγάλων αρετών του. Τον εΐχον βαπτίσει «Αλή» ένεκα της Τουρκικής προελεύσεώς του.

(4) Ο τότε λοχαγός Κλάδος ήτο εκ των αρίστων επιτελικών αξιωματικών εκπαι­δευθείς εις την Ανωτάτην Σχολήν του Πολέμου των Παρισίων, ένθα απεστάλη κα­τόπιν του πρώτου διαγωνισμού το 1911. Εκτός της αρτίας μορφώσεως του είχεν ευθύν χαρακτήρα, απόλυτον εντιμότητα και ορθοφροσύνην. Ως επιτελής της μεραρχίας προσέφερε πολυτίμους υπηρεσίας κατά τας επιχειρήσεις αυτής. Ελπίζω ότι ζη ο κα­λός συνάδελφος διαμένων εν Πάτραις και ευχαρίστως θα ελάμβανα τας πληροφο­ρίας του, μη δυνάμενος να του γράψω ελλείψει της διευθύνσεως του.

 (Επιστροφή)

Σχετικό:

ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ