ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΡΔΑΤΟΣ: TΑ ΠΡΟΟΙΜΙΑ ΤΟΥ ΔΙΧΑΣΜΟΥ

Οι αντιβενιζελικοί γερμανόφιλοι κύκλοι του επιτελείου και της Αυλής είχαν πληροφορίες ότι ο τσαρισμός βρισκόταν στην περίοδο αυτή σε αντίθεση με τους κυβερνήτες της Αγγλίας και Γαλλίας. Όλες τις μυστικές διαπραγματεύσεις που έκανε στην Αθήνα ο Βενιζέλος και ο Άγγλος πρεσβευτής Έλλιοτ και τα εμπιστευτικά τηλεγραφήματα στην κυβέρνηση της Αθήνας του Λόυδ Τζωρτς και Τσώρτσιλ, διαβιβάζονταν από τους κύκλους του Στρέϊτ, Mεταξά και Δούσμανη στο υπουργείο των Εξωτερικών της Γερμανίας και απεκεί στην Πετρούπολη. Οι Γερμανοί είχαν κάθε συμφέρο να ανακοινώνουν με τα όργανα της κατασκοπείας τους τις μυστικές επαφές της αγγλικής και ελληνικής κυβέρνησης, στα σημεία εκείνα που είχαν αιχμές κατά της Ρωσίας. 

Γι αυτό ο τσαρισμός έκανε διάβημα στο Παρίσι και Λονδίνο δηλώνοντας πως δεν επιθυμούσε να πάρει μέρος η Ελλάδα στην εκστρατεία των Δαρδανελλίων ούτε και την είσοδο του ελληνικού στρατού στην Πόλη, Ο τσάρος και οι σύμβουλοι του Σαζόνωφ και Ισβόλσκυ δεν το έκρυβαν ότι η Πόλη και η περιοχή των Δαρδανελλίων ανήκει στη Ρωσία, Ήθελαν βέβαια να γίνει η εκστρατεία των Αγγλογάλλων, αλλά δεν ήθελαν να πάρουν μέρος οι Ελληνες στην εκστρατεία αυτή, γιατί αυτοί είχαν ιστορικά δικαιώματα πάνω στα μέρη ταύτα. Εξάλλου το Οικουμενικό Πατριαρχείο ήταν όργανο της ελληνικής κυβέρνησης, ενώ στην Πόλη υπήρχαν πολλές χιλιάδες Έλληνες που είχαν μεγάλα οικονομικά πόστα. 

Η αγγλική κυβέρνηση όμως δεν έκανε δεχτή την αξίωση της Ρωσία: αλλά τη βεβαίωσε ότι ο ελληνικός στόλος θα παίξει βοηθητικό ρόλο και ο Ελληνικός στρατός θα μείνει στην Καλλίπολη (1). 

Οι Άγγλοι σφύριζαν στ' αυτιά του Βενιζέλου το τραγούδι της Μεγάλη Ελλάδας και βεβαίωναν τον τσάρο πως δε θα πατήσουν στην Πόλη οι Έλληνες φαντάροι και τσολιάδες. Στην πολιτική της διπροσωπίας και της υπουλότητας oι Άγγλοι ιμπε­ριαλιστές ήταν προφεσόροι. 

Και οι Γάλλοι με τη σειρά τους έδωκαν καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις στους Ρώσους επίσημους. 

Ο τσάρος όμως δεν πείστηκε και επέμεινε να πάρει ρητή υπόσχεση από την Αγγλία και Γαλλία ότι η Πόλη και τα Στενά θα παραχωρηθούν στο τέ­λος του πολέμου στη Ρωσία. Οι Αγγλογάλλοι ενώ στην αρχή δυστροπούσαν και προσπαθούσαν να αναβάλουν τη συζήτηση πάνω στο ζήτημα αυτό, στο τέ­λος αναγκάστηκαν να δεχτούν τη ρωσική αξίωση. Η πρώτη υποχώρηση έ­γινε στις 21 Φλεβάρη και η δεύτερη στις 27 του ίδιου μήνα. Τότε η Αγγλία υποσχέθηκε κατηγορηματικά ότι η Πόλη και τα Δαρδανέλλια θα παραχωρη­θούν στη Ρωσία (2). 

Ας δούμε τώρα ποια ήταν η εξέλιξη της εσωτερικής κατάστασης από την πολιτική κρίση που δημιούργησε η παραίτηση του Μεταξά.

Ο Βενιζέλος, όπως είδαμε, πρότεινε να καλέσει ο βασιλιάς τους πρώην πρωθυπουργούς για να εκθέσει τις απόψεις του και γίνει συζήτηση για την εξωτερική πολιτική.

Στο «Συμβούλιο του Στέμματος» πήραν μέρος ο Γ. Θεοτόκης, Δ. Ράλλης, Κυρ. Π. Μαυρομιχάλης, Αλ. Ζαΐμης και Στεφ. Δραγούμης. Ήταν πολιτικές μηδαμινότητες σαν πρόσωπα, όμως αντιπροσώπευαν τον παλαιοκομματισμό και τους γερμανόφιλους και έτσι είχαν κάποια δύναμη.

Όταν άκουσαν το Βενιζέλο έμειναν σκεφτικοί. Δεν είχαν τίποτα στο κε­φάλι τους. Όλα τα περίμεναν από τον Κωνσταντίνο και ήταν μαριονέτες του επιτελείου. Ό,τι έλεγαν ο Δούσμανης και ο Μεταξάς ήταν γι' αυτούς στρα­τιωτικές αλήθειες. Μόνο ο Ράλλης έδειχνε πώς συμφωνούσε με το Βενιζέλο, όχι γιατί είχε ξεκαθαρισμένες ιδέες για τη διεθνή πολιτική και στρατιωτική κατάσταση, αλλά γιατί πίστευε πως η Αγγλία ήταν αήττητη.

Πρώτος ο Θεοτόκης, υστέρα από την ομιλία του Βενιζέλου, πήρε το λόγο. Δεν είπε πολλά πράγματα:

«Αι ιδέαι μου, είπε, είναι γνωσταί. θεωρώ ότι η Ελλάς έχει συμ­φέρον να συμπράξη με την Γερμανίαν εναντίον του Σ λ α β ι σ μ ο ύ. Αναγνωρίζω όμως ότι τας γνώμας μου δεν ακολουθεί η πλειο­ψηφία του ελληνικού λαού και ως εκ τούτου πρέπει· να εφαρμοσθή η πολιτική του Βενιζέλου».

Ο Ράλλης μαζί με άλλα είπε πως:

«Η πολιτική της ουδετερότητος είναι πολιτική αυτοκτονίας».

Οι άλλοι αναμάσησαν τα ίδια. Επειδή δεν καταλήξανε σε κανένα συμπέ­ρασμα έγινε δεύτερο Συμβούλιο την άλλη μέρα (20 Φλεβάρη). Στο Συμβούλιο αυτό παραβρέθηκε και ο Δούσμανης ως αρχηγός του επι­τελείου για να εκθέσει τη στρατιωτική κατάσταση (3).

Μα και στο Συμβούλιο αυτό δεν ειπώθηκε τίποτα το σπουδαίο, Ο Βενι­ζέλος παρουσίαζε από την άποψη της Αντάντ ρόδινη την κατάσταση και άφη­νε να υπονοηθεί ότι η Ελλάδα θα έπαιρνε όλη τη Μικρασία. 
Ο Ράλλης είχε ενθουσιαστεί από τα λόγια του Βενιζέλου και είπε στο βασιλιά: 
«Τ ό λ μ η σ ο ν Μεγαλειότατε! Και. πρόσθεσε: «Βασιλεύ! Ενθυμήσου του προκατόχου σου ( = Όθωνα) ! η Αγγλία είναι εκδικητική». 
Τότε ο Κωνσταντίνος απάντησε: 
«Εάν φθάσω εις σύγκρουσιν με την Αγγλίαν, παραιτούμαι υπέρ του υιού μου».

Ο Δραγούμης ακούοντας τα λόγια αυτά, γέλασε και ο Κωνσταντίνος θυ­μωμένος είπε: 

«Μη γελάτε, κύριε Δραγούμη, ό,τι λέγω, το λέγω σοβαρώτατα». 

Στο τέλος οι πρώην πρωθυπουργοί συμφώνησαν με το Βενιζέλο και συ­στήσανε στο βασιλιά, να ακολουθήσει την πολιτική του πρωθυπουργού , αλλά ο Κωνσταντίνος ήταν ανένδοτος, αν και ο πρεσβευτής στο Παρίσι Ρωμάνος και ο πρεσβευτής στην Πετρούπολη I. Δραγούμης, τηλεγραφούσαν ότι το συμφέρο της Ελλάδας ήταν να συμπολεμήσει με τούς συμμάχους στην Καλλί­πολη (4). 

Ο Κωνσταντίνος, αν και φαινόταν ότι δεν συμφωνούσε με το Βενιζέλο, όμως δεν πήρε αμέσως απόφαση. 

Ζήτησε 24 ώρες προθεσμία για να σκεφτεί. Στο αναμεταξύ ο Κάιζερ του έστειλε εμπιστευτικό τηλεγράφημα και του έκανε τη σύσταση να μην ακο­λουθήσει την πολιτική του Βενιζέλου, αλλά να ταχτεί στο πλευρό της Γερ­μανίας (5). 

Φυσικά είδε το Στρέϊτ, το Δούσμανη και το Μεταξά. Δε θέλει ρώτημα πως τον συμβούλεψαν να ακολουθήσει πολιτική ουδετερότητας. 

Ο Στρέϊτ αργότερα ανακοίνωσε πως ο Κωνσταντίνος ήταν επηρεασμέ­νος από την πολιτική της «Μεγάλης Ιδέας», γι' αυτό έλεγε: 

«Τί να σου πω: Η Πόλις με τραβάει. Αν δεν ήταν αυτή η Ρω­σία στη μέση...» (Β ε ν τ ή ρ η, 299).Το πρωί στις 21 Φλεβάρη (π. ημ.) ειδοποίησε το Βενιζέλο ότι θα τον περιμένει στα ανάκτορα το απόγευμα και ώρα 3. 

Ο Βενιζέλος πίστευε ακόμα πως ο βασιλιάς θα συμφωνούσε μαζί του, αλλά βγήκε πολύ γελασμένος. 

Ο Β ε ν τ ή ρ η ς, που έχει τις καλύτερες πληροφορίες για τα πολιτικά παρασκήνια της εποχής αυτής, γράφει: 

«Ο Κωνσταντίνος είπεν, από· τας πρώτας λέξεις, προς τον πρωθυ­πουργόν ότι, κατόπιν ωρίμου σκέψεως, δεν εγκρίνει την συμμετοχήν της Ελλάδος εις την εκστρατείαν των Δαρδανελλίων. 

Η διαλεκτική και ο θερμός .πατριωτισμός του Βενιζέλου δεν ωφε­λούν πλέον. Ο Βασιλεύς εφαίνετο ακλόνητος. 

Κωνσταντίνος: Δεν στέκει στρατιωτικώς η επιχείρησις, κ. πρωθυπουργέ. Έχω εδώ και τους επιτελείς δια να σας αναπτύξουν εκ νέου το ζήτημα». 

Βενιζέλος: Δεν είναι ανάγκη, μεγαλειότατε. Γνωρίζω τα επιχειρήματα των. Σας επαναλαμβάνω τούτο: Εάν σπεύσωμεν, τα Δαρδανέλλια θα πέσουν. Και αποτυγχάνοντες, όμως, εξασφαλίζομεν δια της Αγγλίας και Γαλλίας, την Βόρειον Ήπειρον, την Κύπρον, την Μικρασίαν». 

Κωνσταντίνος: Ποιος θά μας τα δώση όλα αυτά; Θεωρείτε τόσω εύκολον την πλήρη ήτταν της Γερμανίας;». 

Βενιζέλος: Δεν υποτιμώ την γερμανικήν δύναμιν. Επανειλημμένως εν τούτοις σας εξέθεσα διατί τελικώς θα επικρατήση η Αγ­γλία. Εις την Ανατολήν ιδίως θα επιβληθή καθ' όλην την γραμμήν. Η Γερ­μανία υποστηρίζει την Τουρκίαν και εργάζεται ·δια λογαριασμόν της εις την Μικρασίαν. Η  Αγγλία θέλει την συνεργασίαν και το μεγάλωμα της Ελλάδος. Μας το έδειξε καθαρά. Μόνον δια της Αγγλίας θα κρατήσωμεν όσα έχομεν και θα επεκταθώμεν εκ νέου». 

Η συζήτησις ·διεξήγετο ήρεμα. Ο Κωνσταντίνος εφαίνετο λυπημέ­νος. Δεν ημπορούσε νά χωρισθή άνευ συγκινήσεως από την γνώριμον εκείνην υπόσχεσιν της επιτυχίας. Ο Βενιζέλος κατείχετο υπό της μελαγ­χολίας, ήτις κυριεύει καΙ τας ισχυρότέρας καρδίας, όταν χάνουν κάτι ά­πειρως πολύτιμον καί προσφιλές. Αυτό του ήτο η μορφή της μεγάλης Ελλάδος. 

Ο βασιλεύς προσέθεσε: 

«Η Ρωσσία δεν μας αφήνει να πάμε στην Πόλι». 

Βενιζέλος: Δέν ημπορεί να μας εμποδίση η Ρωσσία. Προσφέρομεν μικράν αλλά χρήσιμον δύναμιν εις στιγμήν αποφασιστικήν. Η Ρωσσία δεν διαθέτει προς το παρόν ούτε ένα σύνταγμα. Αυτό άλλωστε και το απροπαράσκευον της τουρκικής αμύνης ονομάζω ευκαιρίαν. Δεν ζητούμεν δε να γίνωμεν κύριοι της Κωνσταντινουπόλεως, θα συντελέσωμεν προς κατάκτησιν και διεθνοποίησιν της πόλεως. Μαζί με την Αγγλίαν καΙ την Γαλλίαν θα αντισταθώμεν αποτελεσματικώς εις τας σλαυικάς αξιώσεις. Και έπειτα...» 

Ο Βενιζέλος έκαμε μίαν κίνησιν, γνωστήν εις όλους προς τους ο­ποίους είχεν ομιλήσει επί του Ιδίου θέματος. Άνοιξε πλατειά το δεξί του χέρι ως να ενηγκαλίζετο και να περιέσφιγγε κάτι: 

«Εις την Κωνσταντινούπολη, μεγαλειότατε, θα πάμε από την Μι­κράν Ασίαν». 

Τίποτε δεν έπειθε τον Βασιλέα. Η συνομιλία διήρχει τρία τέταρ­τα της ώρας. Ο πρωθυπουργός συνεπέρανε:

«Υπάρχει διαφωνία Στέμματος και κυβερνήσεως. Η δευτέρα είναι ηναγκασμένη να παραιτηθή. Ως τελευταίαν υπηρεσίαν της προς την πα­τρίδα και τον θρόνον συνιστά όπως, δια της Γερμανίας, εξασφαλισθή η κυριαρχία επί των νήσων και η προστασία των ελληνικών πληθυσμών της Τουρκίας. Διότι, αν αποδειχθή ορθή η αντίθετος της ιδικής μου πο­λιτική και επικρατήση η Γερμανία, η Ελλάς θα ευρεθή ενώπιον απωλείας των νήσων και εξοντώσεως του υποδούλου ελληνισμού» (6) (Βεντήρη, 302 και Πρακτικά Βουλής, 14 Αύγουστου 1917 και 25 Ιούνη 1930).

Ο βασιλιάς δέχτηκε την παραίτηση του Βενιζέλου. Ο τέως πρωθυπουρ­γός κάλεσε αμέσως τη Βουλή. Με τρεις φράσεις ανάγγειλε ότι η κυβέρνηση παραιτήθηκε.

Οι παλαιοκομματικοί βουλευτές Τσακόπουλος και Σακελλαριάδης, φώναξαν γεμάτοι χαρά: 

-— Ζήτω ο Βασιλεύς!

Ήταν η φωνή των κυρίων τους - των επιτελικών και αυλικών.

Οι βενιζελικοί βουλευτές ήταν του πεθαμού. Όταν όμως ακούστηκαν οι ζητωκραυγές των παλαιοκομματικών, ο Λουκάς Νάκος καΙ Ν. Ξη­ρός απάντησαν:

«Ζ ή τ ω  τ ο Έθνος! Ό,τι θέλει το Έθνος θα γίνη».

Η  διαφωνία Βενιζέλου και Κωνσταντίνου προκάλεσε μεγάλο πολιτικό αναβρασμό.

Ο βασιλιάς ανάθεσε το σχηματισμό της νέας κυβέρνησης στο Δ η μ. Γούναρη (24 Φλεβάρη/9 Μάρτη 1915) (7).

Πριν αναθέσει στο Γούναρη την πρωθυπουργία, κάλεσε τον Αλ. Ζαίμη και του πρότεινε να σχηματίσει αυτός τη νέα κυβέρνηση, αλλά ο Ζαίμης, αφού επισκέφτηκε τούς πρεσβευτές τής Αντάντ και πληροφορήθηκε τις διαθέσεις τους, ανέβηκε στα ανάκτορα και δήλωσε ότι δεν δέχεται την εντολή:

Ο Γούναρης μόλις ορκίστηκε η κυβέρνηση, δήλωσε πως:

«Ο Ελευθέριος Βενιζέλος δια της υπερβολικής του αισιοδοξίας στη­ριζομένης εις προηγουμένας επιτυχίας του, προσπαθεί να εκβιάση την πορείαν της Ιστορίας , μη λαμβάνων  υπ' όψιν τας εξαιρετικάς  του παγκοσμίου πολέμου  δυσχερείας  και αδιαφορών  απέναντι των Ρώσων.

(Συνέχεια και τέλος)

Υποσημειώσεις:

1. O υπουργός των Εξωτερικών της Αγγλίας Ε. Γ κ ρ έ υ, στις 19 Φλεβάρη/ 4 Μάρτη 1915 απάντησε στο διάβημα του Ρώσου πρεσβευτή στο Λονδίνο Μπενκέντορφ ετσι: «Το να φέρωμεν εμπόδια εις την σύμπραξιν της Ελλάδος σημαίνει επιβράδυνσιν των επιχειρήσεων. Δια τον αγώνα κατά των ναρκών και των τορπιλλών, το ναυαρχείο έχει ανάγκην των ελληνικών πλοίων με μικρόν βύθισμα, διότι ολόκληρος ο συμμαχικός στόλος αισθάνεται την έλλειψιν παρομοίων σκαφών. Εξάλλου ο ελληνικός στρατός θα χρησιμοποιηθή δια την κατάληψιν της χερσονήσου της Καλλιπόλεως» (Β ε ν τ ή ρ η, 283) 
2. Βλ. Βεντήρη, 285 - 286, όπου μνημονεύονται και επίσημες πηγές καθώς και Driault et Lheritier: «Διπλωματική Ιστορία τής Ελλάδος», τ. V, 183. Βλ. και «Documents publies par Ies Bolscheviks», εκδ. Bossard, 1914, σ. 107-110.
Πάνω στo ζήτημα αυτό υπάρχει μεγάλη βιβλιογραφία. 
3. Είχε λήξει η ποινή της αργίας και ήταν τώρα αυτός γενικός επιτελάρχης.
4.  O Δραγούμης έστειλε και προσωπικό τηλεγράφημα στον Κωνσταντίνο συνιστώντας την έξοδο από την ουδετερότητα. Ο βασιλιάς οργίστηκε όταν το διάβασε, το ξέσχισε και ονόμασε το Δραγούμη «ξέστρωτο γαϊδούρι» (βλ. Γεωργ. Μ ε λ α: «Ο Κωνσταν­τίνος », 87).
5. Βλ. Βεντήρη, 298, το κείμενο του τηλεγραφήματος' ο Κάιζερ αποκαλεί τον  Έλληνα βασιλιά Τίνο και του λέει πως οι Τούρκοι μπορούν να κρατήσουν τα Δαρδανέλλια.
6. Τα της συναντήσεως του με τον Βασιλέα διηγήθη ο Βενιζέλος εις την σύσκεψιν των φίλων του βουλευτών της 22ας Φεβρουαρίου 1915. Αποκαλυπτικώτερον ωμίλησεν εις τας συνεδριάσεις της Βουλής, της 14ης Αυγούστου 1917' και 25 Ιουνίου 1930. Επί του ιδίου θέματος ο Ε. Βενιζέλος έδωκεν εις τον γράφοντα επανειλημμένας προφορικάς και γραπτάς διασαφήσεις.
7. Ό Γούναρης κράτησε το υπουργείο των Στρατιωτικών. Τα άλλα υπουργεία τα πήραν ο Γ. Χρηστάκις-Ζωγράφος το υπουργείον Εξωτερικών. Ο Ν. Τριανταφυλλάκος το υπουργείο των Εσωτερικών. Ο Παναγής Τσαλδάρης το υπουργείο Δικαιοσύνης, ο Ν. Στράτος το υπουργείο των Ναυτικών. Ο Χαρ. Βοζίκης τΟ υπουργείο Παιδείας. Ο Αθ. Ευτα­ξίας το υπουργείο της Εθνικής Οικονομίας. Ο Π. Πρωτοπαπαδάκης το υπουργείο των Οικονομικών και ο Γ. Μπαλτατζής το υπουργείο Συγκοι­νωνίας.

Σ. ΒΟΥΤΥΡΑΣ: ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΑΚΡΟΑΣΙΣ ΠΑΡΑ ΤΗ ΑΥΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΥΨΗΛΟΤΗΤΙ ΤΩ ΔΙΑΔΟΧΩ Μέρος Β

Ο υπερασπιστής του Βελεστίνου
Συνταγματάρχης και λίγες ημέρες μετά
 Υποστράτηγος, Κ.Σμολένσκης.

Δεν απολογούμαι, επαναλαμβάνω' αναμένω  να φωτισθή ο ελληνικός λαός εκ της εκθέσεώς μου,[1] εκ των επισήμων , δηλαδή, εγγράφων  και εκ των πραγματικών  κινήσεων του στρατού, αίτινες θα εξηγήσωσι την αναπόδραστον  ανάγκην των υποχωρήσεων προς σωτηρίαν  από παντελούς ολέθρου. Τούτου ένεκα νομίζω  ότι το υπουργείον των Στρατιωτικών  οφείλει όσον τάχος να προβή εις την δημοσίευσιν αυτής. Υπέρτατον συμφέρον  του έθνους  επιβάλλει την δημοσίευσιν ταύτην ' είναι ανάγκη να γείνη φως όπως μη το έθνος πλανάται δημαγωγικώς εις το σκότος.

-Και αν , ετόλμησα να ερωτήσω, το υπουργείον των Στρατιωτικών δι' οιουσδήποτε λόγους ήθελε θεωρήσει σκόπιμον την μη δημοσίευσιν  ή την αναβολήν  της δημοσιεύσεως  αυτής, η Υ.Υ . δεν νομίζει ότι δύναται να προβή εις την δημοσίευσιν αυτής;

-Ως αξιωματικός του στρατού έπραξα το καθήκον μου υποβάλων  αυτήν εις το υπουργείον και πεποιθώς ότι το υπουργείον  θα πράξη επίσης το καθήκον του δεν εννοώ να κάνω χρήσι  εγγράφων, άπερ  και περ ανήκοντα εις τον αρχηγόν  του εν Θεσσαλία στρατού θεωρώ  ουχ ήττον δημόσια. Εάν ήμην εκ των αξιωματικών των τιμωρουμένων  πειθαρχικώς  ίσως θα προέβαινον χάριν των υψηλοτέρων συμφερόντων  του έθνους εις την δημοσίευσιν ' αλλ' είμαι εκ των μη τιμωρουμένων  αξιωματικών  και διάδοχος του ελληνικού θρόνου, και τούτο καθιστά  τα καθήκοντά μου λεπτότερα και την θέσιν μου δυσχερεστέραν. Οπωσδήποτε δεν θέλω  να προδικάσω  το μέλλον , τούτο μόνον  εκ προτέρων  λέγων ότι θα συμμορφωθώ  προς τας ανάγκας  και απαιτήσεις των εθνικών συμφερόντων.

Οι εθελόντριες Αγγλίδες νοσοκόμες
 που έσπευσαν να συμπαρασταθούν
στον αγωνιζόμενο στρατό

Η δημαγωγία  προς βάρος μεν κατ' επιφάνειαν του Βασιλέως  ή του Διαδόχου ή των πριγκήπων αδελφών αυτού, αλλά πράγματι επί καιρία βλάβη του έθνους πρέπει να παύση επωφελουμένη το σκότος [2]. Γνωρίζετε, είπεν εμφαντικώτερον, ότι οι δημαγωγοί, οίτινες διεσάλπισαν επανελθόντες  εις Αθήνας την ως εκ της δειλίας μου προελθούσαν υποχώρησιν της Λαρίσσης ήσαν  αυτοί εκείνοι, οίτινες  την εσπέραν της Μεγ. Παρασκευής, απέλπιδες ως εκ της ατάκτου φυγής των στρατευμάτων, μοι διεμήνυον  διά των υπασπιστών μου να σπεύσω όπως σώσω τον στρατόν από νέου Σεδάν  υποχωρών εκ Λαρίσσης και εις την απάντησίν μου  ότι το αρχηγείον  θα πράξη τα δέοντα ανταπήντων ότι, αν δεν εμερίμνων περί εμαυτού, ώφειλον να μεριμνήσω  περί της τιμής και της σωτηρίας  του στρατεύματος;[3] Γνωρίζετε ότι απελθόντες την πρωίαν του μεγ. Σαββάτου εκ Λαρίσσης δια της πρώτης αμαξοστοιχίας των 6.30  ωρών και ελθόντες εις Αθήνας ανωμολόγησαν  πρώτοι επισήμως ερωτηθέντες  ότι θα ήτο εσχάτη προδοσία η παραμονή του στρατεύματος εν Λαρίσση , και όμως ευθύς την επιούσαν  ανεστάτωσαν  ενταύθα τον λαόν , διαδίδοντες ότι η υποχώρησις αύτη προήθεν εκ της δειλίας μου και κατειρωνευθέντες την ικανότητά μου , την αναλγησίαν μου, την μόνην  μέριμνάν μου όπως διασώσω τα τρόφιμά μου;[4] Γνωρίζετε ότι προς  επιφανή αξιωματικόν ελθόντα ενταύθα κατά τον πόλεμον και υποβαλόντα ευσχήμους παρατηρήσειςότι, προαχθέντος άλλου αξιωματικού επίσης διακεκριμένου και επιτελέσαντος το καθήκον αυτού πιστώς μεν, αλλ' ουχί πλέον  ούτε έλαττον  εκείνου, θεωρεί εαυτόν ηδικημένον, υπουργός ετόλμησε να είπη [5] ότι εάν , ως εκείνος, δεν υπήκουε και αυτός εις τας διαταγάς  του Αρχηγείου, αλλά μόνον εις τας του υπουργείου, αναποδράστως θα προήγετο και αυτός; Πως θέλετε να υπάρξη στρατός, πως να υπάρξη  πειθαρχία, πως να υπάρξη ενότης ενεργείας , όταν μία κυβέρνησις  δημαγωγούσα  τοιαύτα δίδη εις τον στρατόν μαθήματα;[6] Πως θέλετε να υπάρξη υπακοή και σέβας εις αρχηγόν  μυκτηριζόμενον και διασυρόμενον και συκοφαντούμενον ούτως ανάνδρως;  Ευτυχώς οι στρατιώται έβλεπον  εκ του πλησίον  τον άνανδρον  αρχηγόν  εν μέσω αυτών κατά την μάχην , έβλεπον  τον  αβροδίαιτον αρχηγόν μετέχοντα των κακουχιών  αυτών  και κοιμώμενον εν καλύβη, εν η μόνα έπιπλα υπήρχον  μία κλίνη, πέντε καθίσματα και τινα κηρία πηγνύμενα  επί φιαλών. Δεν με προσβάλλουσιν αι συκοφαντίαι αύται, αλλά με λυπούσι καιρίως, διότι παραπλανώσι  το έθνος μου  και κίνδυνος είναι μη το ρίψωσι κατά κρημνών. Μη δεν ήρχισαν ήδη  και εις τον ιδιωτικόν μου βίον  επεμβαίνοντες , μη κακοβούλως δεν διεσύρθη επ' εσχάτων  το όνομά μου  ως κρεωφαγήσαντος την Μεγ.Παρασκευήν  ψεύδος μοχθηρόν ! ενώπιον του στρατεύματος μόνον και μόνον  δια να εξάψωσι τον λαόν εναντίον μου; Πόσα άλλα  και εναντίον του βασιλέως και εναντίον εμού  και εναντίον των αδελφών μου δεν ελέχθησαν;[7] 
Ναι, πρέπει να παύση η δημαγωγία αύτη , πρέπει να γείνη φως' δεν λέγω τούτο χάριν της βασιλείας, αλλά χάριν του Έθνους, του οποίου ο νυν και μέλλων βασιλεύς πρέπει να είναι  απηλλαγμένοι  κηλίδων  ή να μην είναι. Τούτου ένεκα θέλω να δημοσιευθή η αληθής ιστορία του πολέμου δια των επισήμων εγγράφων  και των αληθών κινήσεων του στρατού, να  εκτυπωθή εις μυριάδας αντιτύπων , να διαδοθή πανταχού του ελληνισμού  μέχρι  της απωτάτης γωνίας, να κριθώ μετά πάσης της αυστηρότητος, αλλά και μετά πάσης της δικαιοσύνης  υπό πάντων  των μελών  του έθνους μου, ου καυχώμαι είναι ο πρώτος πολίτης και ο μέλλων βασιλεύς.[8]

Η Α.Υ ο Διάδοχος  μοι είπε ταύτα μετά πολλής συγκινήσεως, εξ ης εφαίνετο κοπωθείς. Εζήτησα την άδειαν αυτού ν' απέλθω, υποβαλών την τελευταίαν ταύτην ερώτησιν:

-Μοι επιτρέπετε, Υψηλότατε, να δημοσιεύσω τας εκ της ακροάσεως, ην  ηυδοκήσατε να μοι παράσχητε, εντυπώσεις μου προς γνώσιν του ελληνικού λαού;

-Πράξατε, μοι απήντησεν , ό,τι νομίζετε ότι το καθήκον σας, ως πολίτου Έλληνος , σας επιβάλλει προς το έθνος.

Επί τούτοις υποκλινάμενος εξήλθον  πολλά διδαχθείς και πολλά νομίζων  ότι δύναται το έθνος να διδαχθή, και δημοσιεύων όσον οίον τε πιστώς τους λόγους του Διαδόχου του ελληνικού θρόνου, επιφυλάσσομαι να συμπληρώσω αύριον [9] τα παραλειφθέντα, επιφέρων ταυτοχρόνως τας εντυπώσεις και τας σκέψεις μου.

Επιστροφή.

Υποσημειώσεις:
[1] Η έκθεσις του Διαδόχου εκδόθηκε στο Εθνικό τυπογραφείο , σε 8.000 αντίτυπα που μοιράστηκαν δωρεάν σε στρατιωτικούς και μη. Ακολούθησε επανέκδοση από ιδιώτη,  σε 10.000 αντίτυπα. Περισσότερα για  την έκθεση του Διαδόχου βλέπε και το σχετικό κεφάλαιο των Απομνημονευμάτων του  Δούσμανη σελ 19-25. 
[2]Το απόσπασμα που  ακολουθεί προέρχεται από τα πολεμικά απομνημονεύματα του Δημητρακόπουλου και δίνει μια αμυδρή εικόνα του πόλεμου λάσπης που δέχθηκε τότε ο Διάδοχος 
" Εις όμιλον ζωηρών συζητητών εν τη πλατεία διέκρινα και τινας  γνωστούς μου. Επλησίασα προς αυτόν  και μετά το τυπικόν χαιρετισμόν η συνδιάλεξις εστράφη , ως εικός, επί της καταστάσεως και των ζητημάτων , άτινα συνείχον την κοινήν περιέργειαν.

-Τί τα θέλεις φίλε μου, μοι λέγουν. Είνε απελπισία... για τίποτα δεν είμεθα! Και είνε άπορον, πως ο Ετέμ δεν κατάλαβεν ακόμη και την Λαμίαν. Θα έμαθες βέβαια τα αίσχη....

-Τώρα μόλις ήλθον....

-Αίσχη, αίσχη ακατανόμαστα! Τα διηγούνται  όλοι οι εκ Λαρίσσης ελθόντες.Πόλεμος εγένετο εις τα σύνορα και εκρίνετο η τύχη του ελληνισμού, το δε επιτελείον του Διαδόχου είχεν εκστρατεύσει  κατά των Αγγλίδων νοσοκόμων, αίτινες κατήλθον εις την χώραν ημών προς εξυπηρέτησιν  του ελληνικού αγώνος. Ούτε της πατρίδος αι δοκιμασίαι , ούτε του Σωτήρος τα πάθη , κατίσχυσαν  να συγκρατήσωσιν αυτούς , και την μεγάλην Παρασκευήν τα όργια δεν διεκόπησαν , αλλ' εθάλποντο  υπό της αδιαφορίας ή της ανοχής του Διαδόχου , όστις δεν έκρινεν  άξιον του κόπου  να επισκευθή τους τραυματίας  εν τω νοσοκομείω  και να εμφυσήση αυτοίς πνεύμα υπομονής και εγκαρτερήσεως.

Εκίνησα απελπιστικώς την κεφαλήν, και ο ομιλών εξηκολούθησεν.

-Επικολούθησεν είτα η φυγή εκείνη η επαίσχυντος, της οποίας  γνωρίζεις βέβαια τας φοβεράς λεπτομερείας.... Θα νομίζης ίσως, ότι υπέρ  πάντα άλλον ησθ΄νθη ο Διάδοχος το μέγεθος της συμφοράς. Απατάσαι. Η εν Λαρίσση σκηνή μετετέθη απλώς εις Φάρσαλον , όπου ο Διάδοχος  και το επιτελείον του εξενίσθησαν εις τον οίκον του βουλευτού Κ.

Κατέφυγεν εκεί  η Α.Υψηλότης ήσυχος και αμέριμνος, ωσεί επανήρχετο  εκ διασκεδαστικού περιπάτου . Ουδέν νέφος εσκίαζε το μέτωπόν του, ουδεμία οδύνη ετάρατε την ψυχήν του. Ερωτηθείς, αν ενήστευε κατά την ημέραν εκείνην- ήτο  ως ενθυμείσαι μέγα Σάββατον- έδωκεν εντολήν  εις παρασκευήν πασχαλινού γεύματος, και ούτως ευωχήθη μρος μεγίστην έκπληξιν των ξενιζόντων....."(σ

[3]

[4]

[5] Σαφέστατη αναφορά  στο Κ. Σμολένσκη ο οποίος αρνήθηκε να εκτελέσει αποφασιστικής σημασίας διαταγή του Αρχιστράτηγου Κωνσταντίνου, προδικάζοντας σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό, την έκβαση της μάχης του Δομοκού.. Παρ΄όλα αυτά, ο εν λόγω συνταγματάρχης, φορτωμένος με τις δάφνες για την ηρωική του αντίσταση στο  Βελεστίνο, προήχθη στο βαθμό του υποστράτηγου Το Φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς ανέλαβε το υπουργείο των Στρατιωτικών στη Κυβέρνηση  Αλ . Ζαΐμη.

[6]

[7]

[8]

[9]

 . 

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ: O ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΟ 1897 ΚΑΙ ΤΟ 1912

Ο Διάδοχος Κωνσταντίνος ήτο Αρχιστράτηγος του Ελληνικού στρατού εν Θεσσαλία. Και κατά πολύ νεώτερος του 1912 (κατά 15 ολόκληρα έτη). Κατ' απαράβατον φυσικόν νόμον εις την νεαράν ηλικίαν είναι τις ζωηρότερος και ορμητικώτερος εις πάσας τας εκδηλώσεις του. Διά της ηλικίας επέρχεται η πείρα, η μετριοπάθεια και η σύνεσις. Με ένα απλούν βλέμμα εις την ιστορίαν του πολέμου του 1897 μένει τις κατάπληκτος δια την πραότητα, την λεπτότητα και την υπομονήν που επεδείξατο ο νεαρότατος τότε Διάδοχος προ της ιταμής, αδίκου και εξευτελιστικής ενίοτε προς αυτόν συμπεριφοράς των τότε Πρωθυπουργών Δεληγιάννη και Ράλλη.

Από την πολεμικήν έκθεσιν του 1897  Ε. Δ. (Έκθεσις Διαδόχου)  αντιγράφω τα εξής χαρακτηριστικά, από τα οποία βλέπομεν οποία ήτο η συμπεριφορά του ανεκδιήγητου πρωθυπουργού Δεληγιάννη  έναντι   του   Διαδόχου, Αρχηγού του στρατού. Κατά την υποχώρησιν της Λαρίσσης, την  14ην   Απριλίου, η κυβέρνησις εξαποστέλλει προς τον Αρχηγόν του στρατού   την   υπ' αριθ. 309 τηλεγραφικήν διαταγήν της (σελ. 194 και 195 της Ε. Δ.)   διά της οποίας ζητεί να μάθη· «Ποίοι ήσαν οι λόγοι επί των οποίων στηριζόμενος ο Αρχηγός του στρατού διέταξε την υποχώρησιν εγκαταλείψας  την   Λάρισσαν, τα εν αυτή  πυροβόλα και τους κατοίκους εις την διάκρισιν του εχθρού». Περαιτέρω αυτολεξεί: «ΔιατΙ υποχωρούντες προς Φάρσαλον δεν διεθέσατε μέρος των δυνάμεων σας να υποχώρηση δια γραμμής Λαρίσσης—Βόλου προς άμυναν εξωτερικήν, διεξαγομένην επι σειράς λόφων μεμακρυσμένων. Οποία τινά μέτρα ελάβατε αφιχθέντες εις Φάρσαλον . .. κλπ. Και τέλος θεωρώ απαραίτητον να υπερασπισθήτε την πόλιν του Βόλου επί της μεταξύ της   πόλεως ταύτης και Βελεστίνου λοφοσειράς, ίνα μη ο Βόλος λάβη   την   τύχην   της  Λαρίσσης».

«Σκότωνε τρελλούς πλήρωνε τζερεμέ» όπως λέγει το λαϊκόν ρητόν. Δεν είχε δίκαιον ο 'Αγγλος Πρωθυπουργός Σόλζβαρν όταν εδήλωσε δημοσία ότι «ο Πρωθυπουργός της Ελλάδος χρειάζεται ζουρλομανδύα»; Ο δημαγωγός εκείνος, συν τοις άλλοις, υποδεικνύει εξ   Αθηνών   προς   τον   Αρχηγόν   του

στρατού τας θέσεις και τας λοφοσειράς εις τας οποίας πρέπει ν'  αμυνθή , ίνα μη ο Βόλος έχη την τύχην της Λαρίσσης.   

Η ανωτέρω διαταγή της   Κυβερνήσεως είναι καθ' όλα   άτοπος,  παράλογος,  ταπεινωτική   και εξευτελιστική

δι' ένα Αρχηγόν στρατού και λαμβάνει φυσικά εξαιρετικήν σημασίαν, όταν ο Αρχιστράτηγος προς ον απευθύνεται, συμπίπτει να είναι ταυτοχρόνως ο Διάδοχος του θρόνου· Εις την ανωτέρω διαταγήν, ο Διάδοχος απήντησε (σελ. 195 Ε. Δ.) δια ευπρεπούς και μετριοπαθούς αναφοράς εκθέτων τα γενόμενα, τα αίτια της υποχωρήσεως κλ.π. αναφέρων επί λέξει: «Στερούμεθα άρτου, νομής και ιματισμού και αι στερήσεις αύται μεγάλως δυσχεραίνουσι την επαναφοράν της τάξεως, και πειθαρχίας».

Ως εξετέθη εν τη εξιστορήσει του πολέμου του 1897, εις τα Φάρσαλα ανέλαβε την χορήγησιν τον άρτου του στρατού ο ιδιώτης επιχειρηματίας Αγαθοκλής, διότι ο στρατός εστερείτο των πάντων. Οιοσδήποτε Αρχηγός στρατού θα άπήντα εις την υβριστικήν και ταπεινωτικήν διαταγην του Πρωθυπουργού ότι η Κυβέρνησις έπρεπε να γνωρίζη καλλίτερον παντός άλλου την κατάστασιν του ενόπλου εκείνου συρφετού, εφόσον αυτή και αι προκάτοχοι της την παρεσκεύασαν. Και θα υπέβαλλεν αμέσως και την παραίτησίν του.

Ο Διάδοχος, ορθώς σκεφθείς, δεν το έπραξε διότι το τοιούτον θα είχεν αποτέλεσμα την πλήρη διάλυσιν και του υπολοίπου στρατεύματος. Ηνέχθη την ταπείνωσιν επιδείξας μετριοπάθειαν, σύνεσιν και θερμόν πατριωτισμόν.

Αλλ' εκεί όπου θαυμάζει κανείς τας ανωτέρω αρετάς του Κωνσταντίνου, είναι η στάσις του όταν μετ' ολίγας ημέρας η Κυβέρνησις εκείνη προέβη εις την πλήρη διάλυσιν του Επιτελείου αφαιρέσασα από τον Αρχιστράτηγον, παρά την θέλησίν του και αυτούς ακόμη τους   προσωπικούς υπασπιστάς του.

Όντως την 22αν Απριλίου, η Κυβέρνησις ανεκοίνου προς τον Αρχιστράτηγον τηλεγραφικώς τα εξής : «Απεφασίσθη εν Υπουργικώ Συμβουλίω όπως άπαν το Επιτελείον Σας διορισθεί εν υπηρεσία του αυτόθι στρατού, συνεπώς θέλετε αποσπάσει, εις τα υπό τας διαταγάς Σας σώματα,τον ταγματάρχην Γουλιμήν, λοχαγούς Δούσμανην και Κοντογιάννην του μηχανικού, Χατζηπέτρον του πυροβολικού. Όσον άφορα τον Συνταγματάρχην Σαπουντζάκην και τούτον θέλετε αποσπάσει ως διοικητήν του Συντάγματος του πυροβολικού. Προτιμάτε την ενταύθα ανάκλησίν του ως και πάντων των υπολοίπων αξιωματικών; Σας πληροφορώ και αναμένω την συγκατάθεσίν Σας, ότι αρχηγός του Επιτελείου Σας διωρίσθη ο ταγματάρχης Κωνσταντινίδης, όστις αναμένεται αύριον εκ Κρήτης και όστις θέλει διαταχθή άμα τη αφίξει του πάραυτα ν' αναχωρήση. Όσον περί του λοιπού προσωπικού θέλετε προσλάβει τούτο εκ του υπό τας διαταγάς Σας στρατού, τη Υμετέρα εκλογή. Εννοείται ότι και τον ταγματάρχην του Μηχανικού  Δροσινόν θέλετε αποσπάσει εις υπηρεσίαν του αυτόθι Μηχανικού σώματος. Πασαι αί μεταβολαι αύται είναι εις γνώσιν της Α. Μ. του Βασιλέως».

Παρόμοιον γεγονός είναι αδύνατον νά άνευρη τις εν τη παγκοσμίω ιστορία. Είς τον πρωτοφανή έξευτελισμόν και την ταπείνωσιν εις α υπεβάλλετο, διά των ανωτέρω μέτρων, ο ατυχής αρχιστράτηγος ηρκέσθη νά διαμαρτυρηθή ευλαβώς προς την Κυβέρνησιν και να δηλώση δια τηλεγραφικής αναφοράς του ότι:

«Ως έχουσιν αι περιστάσεις θέλω εκτελέση την διαταγήν του Υπουργείου», προσθέτων εν επιλόγω της αναφοράς του αυτολεξεί ό'τι: (σελις 210) "Ως προς την απόσπασιν αμφοτέρων των προσωπικών μου   υπασπιστών, οφείλω να υπομνήσω εις το Υπουργείον ότι τυγχάνω Διάδοχος του Ελληνικού θρόνου και εναπόκειται εις αυτό να κρίνη εάν είναι αξιοπρεπές να μείνω άνευ ουδενός εκ των της Αυλής μου ενταύθα». Διά μέσου των γραμμών της αναφοράς αυτής διαφαίνεται σαφώς η συγκρατουμένη αγανάκτησις του Αρχιστρατήγου δια την άδικον και εξευτελιστικήν ενέργειαν του Δεληγιάννη, ήτις θίγει ου μόνον το γόητρον του μέλλοντος Βασιλέως, αλλά και αυτήν ακόμη την αξιοπρέπειάν του ως ανθρώπου και ανωτάτου αξιωματικού. Η φράσις του Αρχιστρατήγου «ως έχουσιν αι περιστάσεις σήμερον» σημαίνει καταφανώς «Για το χατήρι του Ετέμ, που ευρίσκεται εις την καρδίαν της Ελλάδος, δέχομαι τας ταπεινώσεις σου σήμερον Αρχιφαυλοκράτη Πρωθυπουργέ» [1].

Παρομοία υπήρξεν η συμπεριφορά του Διαδόχου Αρχιστρατήγου και εις πλείστα άλλα επεισόδια, τα οποία εδημιουργήθησαν εξ ατόπων παρεμβάσεων της Κυβερνήσεως εις τα στοιχειώδη δικαιώματα του Αρχηγού του στρατού ως π.χ. η ανυπακοή του Διοικητού της III ταξιαρχίας εις Δομοκόν, αι απ' ευθείας παρά του Υπουργού των Στρατιωτικών διαταγαί προς Διοικητάς Σωμάτων κατά τας επιχειρήσεις κλπ. Απλή παραβολή των γεγονότων τούτων προς τα αναφερθέντα του 1912, δεικνύουν την τεραστίαν διαφοράν των αντιλήψεων του Διαδόχου ως προς τα καθήκοντα και τα δικαιώματα του, ως Αρχηγού του εν πολέμω στρατού. Την εξήγησιν μας παρέχει η στοιχειώδης λογική και τα επακολουθήσαντα γεγονότα κατά την θλιβεράν περίοδον του πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Εις την σελίδα 209 της Ε. Δ., ο Διάδοχος διαμαρτυρόμενος δια την διάλυσιν του Επιτελείου του υπό του Ράλλη αναφέρει ότι το Γενικόν Επιτελείον «ήτο αυτοσχέδιον οργανωθέν εκ του προχείρου» και απηρτίζετο φυσικά εκ προσώπων αγνώστων κατά το πλείστον, μετά των οποίων δεν είχε συνεργασθή προηγουμένως. Ως ο ίδιος λοχαγός Δούσμανης, αναφέρει, δια πρώτην φοράν ετοποθετήθη εν Λαρίσση εις Επιτελικήν υπηρεσίαν, εφόσον ως είναι άλλως τε γνωστόν, εξετέλει υπηρεσίαν εις την διεύθυνσιν μηχανικού Λαρίσσης [2]. Ο Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Συνταγματάρχης Σαπουντζάκης ήτο άνθρωπος συνετός και μετριοπαθής και λίαν αφοσιωμένος εις την Βασιλικήν οικογένειαν, οι δε λοιποί αξιωματικοί Μεταξάς, Στρατηγός, Κοντογιάννης, Παπαβασιλείου κλπ. δια πρώτην φοράν ετοποθετούντο επίσης εις το Γενικόν Επιτελείον. Δεν υπήρχε συνεπώς το 1897 συγκεκροτημένη η Επιτελική μαφία του 1912, ήτις ανεμίχθη και εις την πολιτικήν εξέλιξιν της καταστάσεως επί της οποίας σοβαρώς επέδρασε κατά την κρίσιμον περίοδον μέχρι του 1920· Εκ της παραβολής των δύο περιπτώσεων (1897 και 1912) καθίσταται κατάδηλος η ψυχοφθόρος επίδρασις, ην είχε επί του Κωνσταντίνου το άμεσον περιβάλλον του καθ' όλην την διάρκειαν της κατόπιν τραγικής περιόδου, ήτις ετερματίσθη με τον εν τη εξορία θάνατον του.

Συνεπεία της σφοδράς διαμάχης μεταξύ των δυο παρατάξεων, εις ας μοιραίως εδιχάσθη ο λαός, υπάρχουν αναμφιβόλως και σήμερον πλείστοι, οι οποίοι δεν κατέστη δυνατόν να απαλλαγούν από τον φανατισμόν των. Οι μεν, θεωρούν υπεύθυνον δια την διαίρεσιν και τας εθνικάς συμφοράς τον Βασιλέα Κωνσταντίνον, ενώ οι άλλοι αποδίδουν αυτάς εις τον Βενιζέλον. Φρονώ ότι ή αμερόληπτος ιστορία του μέλλοντος θα επιρρίψη την κυρίαν ευθύνην της διαιρέσεως και των Εθνικών συμφορών εις το περιβόητον εκείνο Επιτελείον και τους Αρχηγούς του Δούσμανην και Μεταξάν.

Αμφότεροι, ως πρωταγωνισταί του Εθνικού δράματος, διέπραξαν αναντιρρήτως μεγάλα σφάλματα αλλ' είναι αναμφισβήτητον ότι και οι δύο ενεπνέοντο από τας αγνωτέρας προθέσεις και άκρατον πατριωτισμόν. Εφόσον οι δύο ούτοι πρωταγωνισταί συνειργάζοντο και συνεβάδιζον αδελφικώς κατά τους υπέρ του Έθνους αγώνας, η Ελλάς έβαινεν από θριάμβου εις θρίαμβον και από νίκης εις νίκην προς την εκπλήρωσιν των Εθνικών της διεκδικήσεων Τα ατυχήματα επήλθον μόνον μετά την διάστασιν αυτών, ήτις επέφερε και τον διχασμόν του Έθνους. Η αμερόληπτος ερευνά των γεγονότων επιρρίπτει το βάρος της κυρίας ευθύνης εις την ομάδα του Γενικού Επιτελείου. Όπως είδομεν ανωτέρω, εις την Ε. Δ, την οποίαν, ως βεβαιοί ο ίδιος, συνέγραψεν ο  Δούσμανης, ο αείμνηστος Κωνσταντίνος το 1897 υφίσταται τας εσχάτας ταπεινώσεις, από ανθρωπάρια του τύπου Δεληγιάννη και Ράλλη, εν τούτοις συγκρατείται σεμνός και πειθαρχικός, ως αρχαίος Σπαρτιάτης, εντός του πλαισίου της πειθαρχίας και των νόμων της Πατρίδος.

Βλέπομεν αντιθέτως τό 1912 τον ώριμον πλέον άνδρα Κωνσταντίνον να περιπίπτη εις την αθλίαν εκείνην απρέπειαν των Μεγάλων ασκήσεων της Τανάγρας εναντίον της Γαλλικής Αποστολής, άλλα και σπεύδοντα μετά δύο μόλις ημέρας μετανοών και δακρύων (ως εβεβαίωσεν ο Βενιζέλος) να την επανορθώνη  δημοσία δια του Βασιλικού γεύματος και της παρασημοφορίας των αδίκως προσβληθέντων Γάλλων αξιωματικών. Το επεισόδιον αυτό παρουσιάζει γυμνόν τον χαρακτήρα του Κωνσταντίνου. Οξύθυμος και εις μέγιστον βαθμόν επηρεαζόμενος από τας κακοβούλους εισηγήσεις του περιβάλλοντος και των κολάκων, αγαθός και ευθύς κατά βάθος αποδίδει το δίκαιον αμέσως μόλις αναγνωρίζει την πλάνην του. 

(Συνέχεια)

(1)  Η προκειμένη περίπτωσις φέρει   αυτομάτως εις μνήμην την λαϊκήν παροιμίαν του λαγωού, όστις επερχομένου   αετού   κρύπτεται   εις   παρατυχούσαν εδαφικήν ρωγμήν, αλλά παραμένουν ακάλυπτα τα νώτα του ένεκα   των    μικρών   διαστάσεων αυτής, οπότε διερχομένη χελώνη πλησιάζει και τον   παρενοχλεί   υβριστικώς.   Και ο λαγωός τρέμων: Για το χατήρι του αετού . . . βρίζε και συ χελώνα.

(2)  Επί του προκειμένου δια την δράσιν  του   στρατηγού    Δούσμανη,    έλαβον επιστολάς τινας   συναδέλφων   πολεμιστών,   διαμαρτυρομένων   δια   τα   αναγραφέντα παρ'  αυτού, ότι αι νίκαι ωφείλοντο εις αυτόν,   το Επιτελείον  και   τους   αντεπαναναστάτας του Γουδί. Μεταξύ αυτών ο παλαιός   συναγωνιστής    Μάρκου    γράφει    τα κάτωθι χαρακτηριστικά:   «Αλλα ο στρατηγός Δούσμανης, ως είναι   γνωστόν εις τους επιζώντας συναδέλφους της εποχής εκείνης, ήτο ερασιτέχνης στρατιωτικός,   διότι   εις την στρατιωτικήν σταδιοδρομίαν του ούτε διμοιρίαν ούτε λόχον διώκησε ποτέ, καθόσον προ του 1897 υπηρέτει επί μακρόν εις την Διεύθ.  Μηχανικού Λαρίσσης, ασχολούμενος εις την επιτήρησιν κτιρίων και όταν του εδίδετο ευκαιρία εις την   οργάνωσιν καλλιτεχνικών εκθέσεων μετά του μακαρίτου Βελλιανήτου.