ΓΕΝΙΚΟ ΣΤΡΑΤΗΓΕΙΟ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 1918

Δ Ι Ο Ι Κ Η Σ Η 

 Αρχιστράτηγος

 Αντιστράτηγος Δαγκλής Παναγιώτης 10 Ιουνίου - 8 Νοεμβρίου 1918 

 Αντιστράτηγος Παρασκευόπουλος Λεωνίδας 8 Νοεμβρίου - 31 Δεκεμβρίου 1918 

Επιτελάρχης

 Αντισυνταγματάρχης Ρεβόλ 10 Ιουνίου - Σεπτέμβριος 1918

 Συνταγματάρχης Μπαστιέν Σεπτέμβριος - 29 Οκτωβρίου 1918 

 Συνταγματάρχης Πυροβ. Ρακτιβάν Ε. 29 Οκτωβρίου- 8 Νοεμβρίου 1918 

 Συνταγματάρχης Πεζικού Πάγκαλος Θεόδ. 8 Νοεμβρίου -31 Δεκεμβρίου 1918 

Βοηθός Επιτελάρχου

Συνταγματάρχης Πυρ/κου. Ρακτιβάν Ε. 10 Ιουνίου-29 Οκτωβρίου 1918 

Αρχηγός Πυρ/κου 

 Συνταγματάρχης Πυρ/κού Διγενής Κίμων 10 Ιουνίου- 8 Νοεμβρίου 1918

 Συνταγματάρχης Πυρ/κου Χατζηδημητρίου Δημ. 8 Νοεμβρίου -31 Δεκεμβρίου 1918 

Αρχηγός  Μηχανικού 

 Συνταγματάρχης Μηχανικού Πάσχος I, 10 Ιουνίου- 8 Νοεμβρίου 1918  

 Συνταγματάρχης Μηχανικού Πουλάκος Κων/νος 8 Νοεμβρίου - 31 Δεκεμβρίου 1918 

Δ/ντης  Υγειον. Υπηρεσίας 

 Γενικός Αρχίατρος Τσουνούκος Β. 10 Ιουνίου - 8 Νοεμβρίου 1918

 Γενικός Αρχίατρος Κανσβατζόχλου Αλφρέδος 8 Νοεμβρίου - 31 Δεκεμβρίου 1918 

Δ/ντής Έπιμελητείας 

Συνταγματάρχης Επιμελητείας Κολοκούβαρος Βασ. 10 Ιουνίου - 8 Νοεμβρίου 1918

Αντισυνταγματάρχης Επιμελητείας Θεοφιλόπουλος Ιωάννης 8 Νοεμβρίου - 31 Δεκεμβρίου 1918 

Διευθυντές επιτελικών γραφείων. 

 Ι. Ταγ/ρχης Πυροβολικού Μελίσσινός Παράσχος 10 Ιουν. —8 Νοεμ 1918 και  Αντ/ρχης Πεζικού Πρωτοσύγγελος Αχιλ. 8 Νοεμ. 1918 - 31Δεκ 1918

 II Συν/ρχης Πυρ/κού Μαζαράκης Αλέξανδρος και  Αντισυνταγματάρχης Μηχανικού Μπότσαρης Δημήτριος .
ΙΙΙ Συνταγματάρχης Πυρ/κού Ρακτιβάν Εμ. 10 Ιουνίου - 8 Νοεμβρίου 1918 και Ταγματάρχης Μηχανικού Βρονταμίτης Γεωργ. αττό 8.11.1918-31.12.1918 

 IV  Αντισυνταγματάρχης Μηχανικού Σιδέρης Ιωάν. 10 Ιουνίου - 8 Νοεμβρίου 1918 και Ταγματάρχης Πεζικού Σπυρίδωνος Γεώργ. από 8.11.1918 - 31.12.1918 

Σταθμός Διοίκησης 

 Θεσσαλονίκη

ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ

ΜΕΓΑΛΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ

 Σώμα Στράτου Εθν. Αμύνης 

Α' Σώμα Στράτου 

Β' Σώμα Στράτου 
IX Μεραρχία 
Μη Μεραρχιακές Μονάδες 
Σύνταγμα Βαρέος Πυροβολικού
 Συντ/ρχης Πυροβολικού Σολιώτης Γεώργιος 
Σύνταγμα Οβιδοβόλων 
Συντ/ρχης Πυροβολικού Αμβράσογλου Ιωάννης

Τάγμα Σιδηροδρόμων
Ταγ/ρχης Μηχανικού Δρίτσας Διονύσιος
Σύνταγμα Τηλεγραφητών
Συν/ρχης Μηχ/κού Πάσχος Ι. 

Σ. ΒΟΥΤΥΡΑΣ: ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΑΚΡΟΑΣΙΣ ΠΑΡΑ ΤΗ ΑΥΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΥΨΗΛΟΤΗΤΙ ΤΩ ΔΙΑΔΟΧΩ Μέρος Β

Ο υπερασπιστής του Βελεστίνου
Συνταγματάρχης και λίγες ημέρες μετά
 Υποστράτηγος, Κ.Σμολένσκης.

Δεν απολογούμαι, επαναλαμβάνω' αναμένω  να φωτισθή ο ελληνικός λαός εκ της εκθέσεώς μου,[1] εκ των επισήμων , δηλαδή, εγγράφων  και εκ των πραγματικών  κινήσεων του στρατού, αίτινες θα εξηγήσωσι την αναπόδραστον  ανάγκην των υποχωρήσεων προς σωτηρίαν  από παντελούς ολέθρου. Τούτου ένεκα νομίζω  ότι το υπουργείον των Στρατιωτικών  οφείλει όσον τάχος να προβή εις την δημοσίευσιν αυτής. Υπέρτατον συμφέρον  του έθνους  επιβάλλει την δημοσίευσιν ταύτην ' είναι ανάγκη να γείνη φως όπως μη το έθνος πλανάται δημαγωγικώς εις το σκότος.

-Και αν , ετόλμησα να ερωτήσω, το υπουργείον των Στρατιωτικών δι' οιουσδήποτε λόγους ήθελε θεωρήσει σκόπιμον την μη δημοσίευσιν  ή την αναβολήν  της δημοσιεύσεως  αυτής, η Υ.Υ . δεν νομίζει ότι δύναται να προβή εις την δημοσίευσιν αυτής;

-Ως αξιωματικός του στρατού έπραξα το καθήκον μου υποβάλων  αυτήν εις το υπουργείον και πεποιθώς ότι το υπουργείον  θα πράξη επίσης το καθήκον του δεν εννοώ να κάνω χρήσι  εγγράφων, άπερ  και περ ανήκοντα εις τον αρχηγόν  του εν Θεσσαλία στρατού θεωρώ  ουχ ήττον δημόσια. Εάν ήμην εκ των αξιωματικών των τιμωρουμένων  πειθαρχικώς  ίσως θα προέβαινον χάριν των υψηλοτέρων συμφερόντων  του έθνους εις την δημοσίευσιν ' αλλ' είμαι εκ των μη τιμωρουμένων  αξιωματικών  και διάδοχος του ελληνικού θρόνου, και τούτο καθιστά  τα καθήκοντά μου λεπτότερα και την θέσιν μου δυσχερεστέραν. Οπωσδήποτε δεν θέλω  να προδικάσω  το μέλλον , τούτο μόνον  εκ προτέρων  λέγων ότι θα συμμορφωθώ  προς τας ανάγκας  και απαιτήσεις των εθνικών συμφερόντων.

Οι εθελόντριες Αγγλίδες νοσοκόμες
 που έσπευσαν να συμπαρασταθούν
στον αγωνιζόμενο στρατό

Η δημαγωγία  προς βάρος μεν κατ' επιφάνειαν του Βασιλέως  ή του Διαδόχου ή των πριγκήπων αδελφών αυτού, αλλά πράγματι επί καιρία βλάβη του έθνους πρέπει να παύση επωφελουμένη το σκότος [2]. Γνωρίζετε, είπεν εμφαντικώτερον, ότι οι δημαγωγοί, οίτινες διεσάλπισαν επανελθόντες  εις Αθήνας την ως εκ της δειλίας μου προελθούσαν υποχώρησιν της Λαρίσσης ήσαν  αυτοί εκείνοι, οίτινες  την εσπέραν της Μεγ. Παρασκευής, απέλπιδες ως εκ της ατάκτου φυγής των στρατευμάτων, μοι διεμήνυον  διά των υπασπιστών μου να σπεύσω όπως σώσω τον στρατόν από νέου Σεδάν  υποχωρών εκ Λαρίσσης και εις την απάντησίν μου  ότι το αρχηγείον  θα πράξη τα δέοντα ανταπήντων ότι, αν δεν εμερίμνων περί εμαυτού, ώφειλον να μεριμνήσω  περί της τιμής και της σωτηρίας  του στρατεύματος;[3] Γνωρίζετε ότι απελθόντες την πρωίαν του μεγ. Σαββάτου εκ Λαρίσσης δια της πρώτης αμαξοστοιχίας των 6.30  ωρών και ελθόντες εις Αθήνας ανωμολόγησαν  πρώτοι επισήμως ερωτηθέντες  ότι θα ήτο εσχάτη προδοσία η παραμονή του στρατεύματος εν Λαρίσση , και όμως ευθύς την επιούσαν  ανεστάτωσαν  ενταύθα τον λαόν , διαδίδοντες ότι η υποχώρησις αύτη προήθεν εκ της δειλίας μου και κατειρωνευθέντες την ικανότητά μου , την αναλγησίαν μου, την μόνην  μέριμνάν μου όπως διασώσω τα τρόφιμά μου;[4] Γνωρίζετε ότι προς  επιφανή αξιωματικόν ελθόντα ενταύθα κατά τον πόλεμον και υποβαλόντα ευσχήμους παρατηρήσειςότι, προαχθέντος άλλου αξιωματικού επίσης διακεκριμένου και επιτελέσαντος το καθήκον αυτού πιστώς μεν, αλλ' ουχί πλέον  ούτε έλαττον  εκείνου, θεωρεί εαυτόν ηδικημένον, υπουργός ετόλμησε να είπη [5] ότι εάν , ως εκείνος, δεν υπήκουε και αυτός εις τας διαταγάς  του Αρχηγείου, αλλά μόνον εις τας του υπουργείου, αναποδράστως θα προήγετο και αυτός; Πως θέλετε να υπάρξη στρατός, πως να υπάρξη  πειθαρχία, πως να υπάρξη ενότης ενεργείας , όταν μία κυβέρνησις  δημαγωγούσα  τοιαύτα δίδη εις τον στρατόν μαθήματα;[6] Πως θέλετε να υπάρξη υπακοή και σέβας εις αρχηγόν  μυκτηριζόμενον και διασυρόμενον και συκοφαντούμενον ούτως ανάνδρως;  Ευτυχώς οι στρατιώται έβλεπον  εκ του πλησίον  τον άνανδρον  αρχηγόν  εν μέσω αυτών κατά την μάχην , έβλεπον  τον  αβροδίαιτον αρχηγόν μετέχοντα των κακουχιών  αυτών  και κοιμώμενον εν καλύβη, εν η μόνα έπιπλα υπήρχον  μία κλίνη, πέντε καθίσματα και τινα κηρία πηγνύμενα  επί φιαλών. Δεν με προσβάλλουσιν αι συκοφαντίαι αύται, αλλά με λυπούσι καιρίως, διότι παραπλανώσι  το έθνος μου  και κίνδυνος είναι μη το ρίψωσι κατά κρημνών. Μη δεν ήρχισαν ήδη  και εις τον ιδιωτικόν μου βίον  επεμβαίνοντες , μη κακοβούλως δεν διεσύρθη επ' εσχάτων  το όνομά μου  ως κρεωφαγήσαντος την Μεγ.Παρασκευήν  ψεύδος μοχθηρόν ! ενώπιον του στρατεύματος μόνον και μόνον  δια να εξάψωσι τον λαόν εναντίον μου; Πόσα άλλα  και εναντίον του βασιλέως και εναντίον εμού  και εναντίον των αδελφών μου δεν ελέχθησαν;[7] 
Ναι, πρέπει να παύση η δημαγωγία αύτη , πρέπει να γείνη φως' δεν λέγω τούτο χάριν της βασιλείας, αλλά χάριν του Έθνους, του οποίου ο νυν και μέλλων βασιλεύς πρέπει να είναι  απηλλαγμένοι  κηλίδων  ή να μην είναι. Τούτου ένεκα θέλω να δημοσιευθή η αληθής ιστορία του πολέμου δια των επισήμων εγγράφων  και των αληθών κινήσεων του στρατού, να  εκτυπωθή εις μυριάδας αντιτύπων , να διαδοθή πανταχού του ελληνισμού  μέχρι  της απωτάτης γωνίας, να κριθώ μετά πάσης της αυστηρότητος, αλλά και μετά πάσης της δικαιοσύνης  υπό πάντων  των μελών  του έθνους μου, ου καυχώμαι είναι ο πρώτος πολίτης και ο μέλλων βασιλεύς.[8]

Η Α.Υ ο Διάδοχος  μοι είπε ταύτα μετά πολλής συγκινήσεως, εξ ης εφαίνετο κοπωθείς. Εζήτησα την άδειαν αυτού ν' απέλθω, υποβαλών την τελευταίαν ταύτην ερώτησιν:

-Μοι επιτρέπετε, Υψηλότατε, να δημοσιεύσω τας εκ της ακροάσεως, ην  ηυδοκήσατε να μοι παράσχητε, εντυπώσεις μου προς γνώσιν του ελληνικού λαού;

-Πράξατε, μοι απήντησεν , ό,τι νομίζετε ότι το καθήκον σας, ως πολίτου Έλληνος , σας επιβάλλει προς το έθνος.

Επί τούτοις υποκλινάμενος εξήλθον  πολλά διδαχθείς και πολλά νομίζων  ότι δύναται το έθνος να διδαχθή, και δημοσιεύων όσον οίον τε πιστώς τους λόγους του Διαδόχου του ελληνικού θρόνου, επιφυλάσσομαι να συμπληρώσω αύριον [9] τα παραλειφθέντα, επιφέρων ταυτοχρόνως τας εντυπώσεις και τας σκέψεις μου.

Επιστροφή.

Υποσημειώσεις:
[1] Η έκθεσις του Διαδόχου εκδόθηκε στο Εθνικό τυπογραφείο , σε 8.000 αντίτυπα που μοιράστηκαν δωρεάν σε στρατιωτικούς και μη. Ακολούθησε επανέκδοση από ιδιώτη,  σε 10.000 αντίτυπα. Περισσότερα για  την έκθεση του Διαδόχου βλέπε και το σχετικό κεφάλαιο των Απομνημονευμάτων του  Δούσμανη σελ 19-25. 
[2]Το απόσπασμα που  ακολουθεί προέρχεται από τα πολεμικά απομνημονεύματα του Δημητρακόπουλου και δίνει μια αμυδρή εικόνα του πόλεμου λάσπης που δέχθηκε τότε ο Διάδοχος 
" Εις όμιλον ζωηρών συζητητών εν τη πλατεία διέκρινα και τινας  γνωστούς μου. Επλησίασα προς αυτόν  και μετά το τυπικόν χαιρετισμόν η συνδιάλεξις εστράφη , ως εικός, επί της καταστάσεως και των ζητημάτων , άτινα συνείχον την κοινήν περιέργειαν.

-Τί τα θέλεις φίλε μου, μοι λέγουν. Είνε απελπισία... για τίποτα δεν είμεθα! Και είνε άπορον, πως ο Ετέμ δεν κατάλαβεν ακόμη και την Λαμίαν. Θα έμαθες βέβαια τα αίσχη....

-Τώρα μόλις ήλθον....

-Αίσχη, αίσχη ακατανόμαστα! Τα διηγούνται  όλοι οι εκ Λαρίσσης ελθόντες.Πόλεμος εγένετο εις τα σύνορα και εκρίνετο η τύχη του ελληνισμού, το δε επιτελείον του Διαδόχου είχεν εκστρατεύσει  κατά των Αγγλίδων νοσοκόμων, αίτινες κατήλθον εις την χώραν ημών προς εξυπηρέτησιν  του ελληνικού αγώνος. Ούτε της πατρίδος αι δοκιμασίαι , ούτε του Σωτήρος τα πάθη , κατίσχυσαν  να συγκρατήσωσιν αυτούς , και την μεγάλην Παρασκευήν τα όργια δεν διεκόπησαν , αλλ' εθάλποντο  υπό της αδιαφορίας ή της ανοχής του Διαδόχου , όστις δεν έκρινεν  άξιον του κόπου  να επισκευθή τους τραυματίας  εν τω νοσοκομείω  και να εμφυσήση αυτοίς πνεύμα υπομονής και εγκαρτερήσεως.

Εκίνησα απελπιστικώς την κεφαλήν, και ο ομιλών εξηκολούθησεν.

-Επικολούθησεν είτα η φυγή εκείνη η επαίσχυντος, της οποίας  γνωρίζεις βέβαια τας φοβεράς λεπτομερείας.... Θα νομίζης ίσως, ότι υπέρ  πάντα άλλον ησθ΄νθη ο Διάδοχος το μέγεθος της συμφοράς. Απατάσαι. Η εν Λαρίσση σκηνή μετετέθη απλώς εις Φάρσαλον , όπου ο Διάδοχος  και το επιτελείον του εξενίσθησαν εις τον οίκον του βουλευτού Κ.

Κατέφυγεν εκεί  η Α.Υψηλότης ήσυχος και αμέριμνος, ωσεί επανήρχετο  εκ διασκεδαστικού περιπάτου . Ουδέν νέφος εσκίαζε το μέτωπόν του, ουδεμία οδύνη ετάρατε την ψυχήν του. Ερωτηθείς, αν ενήστευε κατά την ημέραν εκείνην- ήτο  ως ενθυμείσαι μέγα Σάββατον- έδωκεν εντολήν  εις παρασκευήν πασχαλινού γεύματος, και ούτως ευωχήθη μρος μεγίστην έκπληξιν των ξενιζόντων....."(σ

[3]

[4]

[5] Σαφέστατη αναφορά  στο Κ. Σμολένσκη ο οποίος αρνήθηκε να εκτελέσει αποφασιστικής σημασίας διαταγή του Αρχιστράτηγου Κωνσταντίνου, προδικάζοντας σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό, την έκβαση της μάχης του Δομοκού.. Παρ΄όλα αυτά, ο εν λόγω συνταγματάρχης, φορτωμένος με τις δάφνες για την ηρωική του αντίσταση στο  Βελεστίνο, προήχθη στο βαθμό του υποστράτηγου Το Φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς ανέλαβε το υπουργείο των Στρατιωτικών στη Κυβέρνηση  Αλ . Ζαΐμη.

[6]

[7]

[8]

[9]

 . 

ΔΗΜΟΣ ΒΡΑΤΣΑΝΟΣ: Ο ΣΤΟΛΟΣ ΠΕΙΡΑΤΙΚΟΣ.

Ο στόλος πειρατικός!
Η Κυβέρνησις εκήρυξε αμέσως τα επαναστατημένα σκάφη, πού έφυγαν από το Ναύσταθμο, πειρατικά, έστειλε δε πυροβολικό στο Πέραμα και στις Φαληρικές ακτές,
ΕπΙ του «Αβέρωφ» είχαν επιβή ο υποναύαρχος Δεμέστιχας, οι πλοίαρχοι Κολιαλέξης, Χαλκιόπουλος κλπ. με κυβερνήτη τον αντιπλοίαρχο Κουντουριώτη. Του «Λέοντος» κυβερνήτης ήτον ο αντιπλοίαρχος Μανωλάτος, των «Ψαρών» ο αντιπλοίαρχος Αλεξανδρής, της «Έλλης» ο πλωτάρχης Παπαγιάννης, της «Νίκης» ο πλωτάρχης Παπάζογλου, του «Κατσώνη» ο πλωτάρχης Γεωργακόπουλος  και  του   «Νηρέως» ο πλωτάρχης Λάσκος. 

Υποσμηναγός Αναστασάκης, ανθυποσμηναγός Παλιατσέας,, υποσμηναγός Θεοδωρόπουλος και ανθυποσμηναγός Αντωνίου.  Πήραν μέρος στο βομβαρδισμό του "πειρατικού" στόλου στη Μήλο και στη Σούδα.

Στης 4 το πρωί και αφού τα πολεμικά κατώρθωσαν να  πάρουν  πυρομαχικά από τη νησίδα Λέρο και νερό πόσιμο   καθ για τις μηχανές από τό Σκαραμαγκά, ο οποίος, δέον να σημειωθή, δεν διέκοψε την ύδρευσι, μολονότι ήτο εις χείρας των κυβερνητικών δυνάμεων, άρχισαν ένα-ένα να ξεμπουκάρουν στον Σαρωνικό.
Αλλά αυτό δεν ήτο και τόσο εύκολο. Από το Πέραμα εκανονιοβολούσε αδιάκοπα ο Χατζηκυριάκος. Ως τόσο, τα σκάφη έπρεπε να αποπλεύσουν και πρώτο βγήκε ο «Λέων», ο οποίος και εδέχθη πολλές βολές.  Το σκάφος έσβυσε τα φώτά του και επροχώρησε άτρωτο. Το ίδιο έκαμαν και όλα τα άλλα σκάφη με ουραγό τον «Αβέρωφ», ο οποίος με πολυβόλο έρριψε εναντίον του Περάματος μία και μόνη βολή.
Οι επαναστάται είχαν παραλάβει μαζή τους και αρκετούς ομήρους —γνωστούς για τα αντιβενιζελικά τους φρονήματα αξιωματικούς,— τους οποίους είχαν απομονώσει εντός του «Αβέρωφ». Μεταξύ αυτών ήταν και οι  Πεζόπουλος και Κύρης, πλωτάρχαι.
Άρχισαν όμως εν τω μεταξύ επιδρομές αεροπλάνων εναντίον των σκαφών- Η πρώτη επίθεσις έγινε από τρία ολόκληρα σμήνη—15 αεροπλάνα—στης 8 το πρωί της 2ας Μαρτίου μεταξύ Ύδρας και Αγίου Γεωργίου. Τα αεροπλάνα εκείνα έρριξαν κατ΄' αυτών βόμβας των 100 —150 λιτρών. Εκ του βομβαρδισμού ετραυματίσθηκαν ο αντιπλοίαρχος Στασινόπουλος στον λαιμό και ο πλωτάρχης Τσαγγάρης «διευθυντής του πυροβολικού του "Αβέρωφ», στο μάτι. Την ίδια ήμερα δεύτερη επιδρομή κατά του στόλου των επαναστατών στη Μήλο. Και άλλη έπειτα στη Σούδα μέσα.
Όταν ο στόλος έφθασε στη Κρήτη τα μεσάνυκτα της 2 προς την 3 Μαρτίου επεβιβάσθη επί του «Λέοντος» και ακολούθως επί του «Αβέρωφ» ο επαναστατικός διοικητής Κρήτης Τζανακάκης, και εχαιρέτησε τούς επαναστάτας εξ ονόματος   του  Βενιζέλου.
Συγχρόνως ο Τζανακάκης διεβίβασε προς τον Δεμέστιχα διαταγή του Βενιζέλου, να πλεύση ο στόλος στη Θεσσαλονίκη. Έφυγε λοιπόν ο πειρατικός στόλος για τη Θεσσαλονίκη. Στο δρόμο όμως ο «Λέων» λόγω της σφοδροτάτης θαλασσοταραχής έπαθε βλάβες και αναγκάσθηκε να\ ρυμουλκηθή από την «Έλλη» οκτώ ώρες. Επειδή όμως δεν ήτο δυνατόν να συνεχισθη η  κατάστασις αυτή, ο «Λέων» επόδισε στη Σούδαν, η δε «Έλλη» συνέχισε τον πλουν της προς συνάντησι του «Αβέρωφ» και των λοιπών, σκαφών.
Στη μέση του δρόμου ραδιογράφημα μυστηριώδες: Να μην μπουν στο Θερμαϊκό κόλπο. Η είσοδος της Θεσσαλονίκης από το Καρά Μπουρνού ήτον φραγμένη με αμυντικές τορπίλλες.Κατόπιν αυτού ο "Αβέρωφ" ξαναπήρε το δρόμο για την Κρήτη μαζή με τα αντιτορπιλλικά και η Έλλη επήγε στην Καβάλλα.Την εζητούσε ο Καμένος περ μάρε περ τέρρα.(στη θάλασσα και στη στεριά)

ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ Α. ΣΩΜΑΤΟΣ ΣΤΡΑΤΟΥ ΣΤΑ 1919 (Εκστρατεία στη Νότια Ρωσία)

ΔΙΟΙΚΗΣΗ
ΔΙΟΙΚΗΤΗΣ :ΥΠΟΣΤΡΑΤΗΓΟΣ Νίδερ Κωνσταντίνος και ΥΠΟΣΤΡΑΤΗΓΟΣ Νεγρεπόντης Ιάκωβος.
ΕΠΙΤΕΛΑΡΧΗΣ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΑΡΧΗΣ ΠΕΖΙΚΟΥ Οθωναίος Αλεξ.
ΑΡΧΗΓΟΣ ΠΥΡΟΒΟΛΙΚΟΥ:ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΑΡΧΗΣ ΠΥΡΟΒΟΛΙΚΟΥ  Διγενής Κίμων.
ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ: ΓΕΝ .ΑΡΧΙΑΤΡΟΣ Κουρτάκης Ιωάννης.
ΕΠΙΤΕΛΗΣ:ΤΑΓΜΑΤΑΡΧΗΣ ΠΕΖΙΚΟΥ Τσολάκογλου Γεώργιος.
ΕΠΙΤΕΛΗΣ: ΤΑΓΜΑΤΑΡΧΗΣ ΠΕΖΙΚΟΥ Σαράφης Στέφανος.
ΕΠΙΤΕΛΗΣ: ΤΑΓΜΑΤΑΡΧΗΣ ΠΕΖΙΚΟΥ Μελησσηνός Παράσχ.
ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΛΟΧΑΓΟΣ ΜΕΤΑΓΩΓΙΚΟΥ Εμμανουήλ Ιωάννης.
ΥΠΑΣΠΙΣΤΗΣ ΛΟΧΑΓΟΣ ΠΕΖΙΚΟΥ Μπαχταλιάς Γεώργιος.

ΣΤΑΘΜΟΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ
25 Οκτωβρίου 1918 Καβάλλα
13 Μαρτίου 1919 Οδησσός (Ουκρανία)
28 Μαρτίου 1919 Γαλάζιον (Ρουμανία)
14 Μαΐου 1919 Λάιψιγκ (Βεσσαραβίας)
Μέσα Ιουνίου μέχρι 26 Ιουλίου 1919 Γαλάζιον (Ρουμανία)

ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ
Μονάδες Οργανικές
  1η ΜΕΡΑΡΧΙΑ
  2η ΜΕΡΑΡΧΙΑ
13η ΜΕΡΑΡΧΙΑ
Μη Μεραρχιακές Μονάδες

Μη Οργανικές Μονάδες
4ον Τάγμα Μετόπισθεν
4ος Στολίσκος Αεροπλάνων

Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΟΥΚΡΑΝΙΑ - 8

ΣΗΜΑΙΝΕΙ Η ΩΡΑ ΤΗΣ 13ης ΜΕΡΑΡΧΙΑΣ-
ΥΠ ΑΤΜΟΝ ΤΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΑ ΚΟΝΔΥΛΗ ΚΑΙ ΠΛΑΣΤΗΡΑ

 O  Αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Κονδύλης[1], διοικεί το 3ο Σύντάγμα Πεζικού .  Έχει ενημερωθεί , ότι το Σύνταγμά του θα είναι η  πρώτη μεγάλη μονάδα  της 13ης Μεραρχίας  , που θα  αναχωρήσει  για την Ουκρανία.αμέσως μόλις ολοκληρωθεί η επιβίβαση στα πλοία, των τελευταίων σχηματισμών της 2ης Μεραρχίας (μονάδες πυροβολικού, μηχανικού και ιππικού) Όπως συμβαίνει  σε όλες τις μεγάλες μονάδες του Α Σώματος Στρατού έτσι και στο 3ο Σύνταγμα,  οι ελλείψεις είναι μεγάλες και τα οργανικά κενά που παρουσιάζονται κύρια σε αξιωματικούς γεννούν σκεπτικισμό ακόμα και στους αισιόδοξους. Στα χαρτιά το Σύνταγμα φαίνεται να διαθέτει  83 αξιωματικούς και 2,740 οπλίτες αλλά όλοι γνωρίζουν πως η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Οι   καθησυχαστικές   διαβεβαιώσεις, ότι το Στρατηγείο  γνωρίζει το πρόβλημα και μεριμνά για να δώσει έγκαιρα  τις κατάλληλες λύσεις  δεν λείπουν . Όπου υπάρχουν κενά, αυτά  θα καλυφθούν  με  μεταθέσεις  εθελοντών  από άλλες μονάδες . Σχετικά τώρα με  την αναγκαία προμήθεια του χειμερινού ιματισμού για τους άνδρες που θα εκστρατεύσουν, οι συνεννοήσεις με τους Άγγλους συμμάχους έχουν φτάσει σε αίσιο τέλος και δεν απομένει παρά η απλή διαδικασία παράδοσης και παραλαβής. 
Στις 21 Φεβρουαρίου/6 Μαρτίου η κατάσταση επιδεινώνεται δραματικά με αφορμή ένα  επείγον μήνυμα  του Γενικού Στρατηγείου που φτάνει   στην Έδρα του Συντάγματος στο Πράβι. Ο Κονδύλης αιφνιδιάζεται δυσάρεστα.   Τα σχέδια άλλαξαν. Για λόγους που κανείς δεν μπορεί να δώσει μια λογική ερμηνεία το  3ο Σύντάγμα Πεζικού οφείλει να αναχωρήσει για την Ουκρανία  και μάλιστα αμέσως ,πριν από τη προβλεπόμενη μεταφορά των τελευταίων σχηματισμών της 2ης Μεραρχίας.[2] Το καράβι που πρόκειται ΄να τους παραλάβει από το λιμάνι των Ελευθερών βρίσκεται ήδη στη Θεσσαλονίκη .Ονομάζεται "Αυτοκράτωρ Νικόλαος" και προβλέπεται να αποπλεύσει  μέσα στις επόμενες  δύο ημέρες. Ο χρόνος που ο Κονδύλης έχει στη διάθεσή του είναι ελάχιστος γι' αυτό πρέπει να βιαστεί. 
Στη κορυφή των άμεσων  προβλημάτων που αντιμετωπίζει το  Σύνταγμα είναι η έλλειψη του  κατάλληλου για το βαρύ κλίμα της Ρωσίας, χειμερινού ιματισμού.  Καινούριες εκκλήσεις  για άμεση αποστολή  των εφοδίων από τις Βρετανικές Στρατιωτικές Αποθήκες της  Θεσσαλονίκης  στις Υπηρεσίες της Επιμελητείας του Σώματος Στρατού ταξιδεύουν μέσα από τα τηλεφωνικά καλώδια. Οι Βρετανοί αντιμετωπίζουν το πρόβλημα  με  σκεπτικισμό. Ύστερα από τις τελευταίες διαταγές και με το χρόνο να πιέζει ασφυκτικά ο αρχικός σχεδιασμός πρέπει να αναθεωρηθεί.
Αντί το υλικό να μεταφερθεί από τη Θεσσαλονίκη στη Καβάλα και από εκεί στο Πράβι και στο λιμάνι των Ελευθερών για να διαμοιραστεί στους άνδρες  επιλέγεται ένας άλλος δρόμος που μοιάζει περισσότερο  σύντομος και περισσότερο αποτελεσματικός. Από τις στρατιωτικές αποθήκες το λιμάνι είναι δύο βήματα . Το απαιτούμενο υλικό θα φορτωθεί στο  απ΄ευθείας "Αυτοκράτωρ Νικόλαος" και θα μοιραστεί με κάθε άνεση στους άνδρες του Συντάγματος κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. Θεωρητικά ο στόχος είναι εφικτός. [3] Μένει να φανεί στη πράξη.
Τα προβλήματα συνεχίζονται . Από κακό υπολογισμό ή από αμφιλεγόμενες διαταγές το πλοίο που πρόκειται να μεταφέρει το Σύνταγμα στην Ουκρανία υπερφορτώνεται πριν ακόμα ξεκινήσει. Ο χώρος που απομένει είναι πολύ μικρός για να χωρέσει το σύνολο του Συντάγματος. Ο Κονδύλης ειδοποιείται τελευταία στιγμή, να μη κατεβάσει στις Ελευθερές ολόκληρο το Σύνταγμα παρά ένα μόνο Τάγμα. Επιλέγεται το Ι Τάγμα του Τεριακίδη (τρεις λόχοι πεζικού δίχως μεταγωγικά.) [4] 
Μια καινούρια διαταγή του Γενικού Στρατηγείου με ημερομηνία 23 Φεβρουαρίου αποφασίζει για τις επόμενες μετακινήσεις. Το υπόλοιπο του 3ου Συντάγματος οφείλει να μετακινηθεί στις Ελευθερές , για να επιτρέψει την άφιξη στο Πράβι του επόμενου σχηματισμού  της Μεραρχίας.
Σύμφωνα πάντα με τον προγραμματισμό του Ελληνικού Στρατηγείου αμέσως μετά την ολοκλήρωση της μεταφοράς του  3ου Συντάγματος  ,έπρεπε να ακολουθήσει  , αυτή τη φορά με τελικό σταθμό τη Κριμαία,  το 2ο Σύνταγμα Πεζικού που βρισκόταν στη Καβάλα.  Έγκαιρα αυτή τη φορά η Επιμελητεία  προσπαθεί να ανταποκριθεί όσο μπορεί καλύτερα στο έργο της και δείχνει να τα καταφέρνει. Και ενώ η μεγάλη μονάδα ολοκληρώνει τις προετοιμασίες της μια αψυχολόγητη διαταγή δημιουργεί καινούρια αναστάτωση και φέρνει τα πάνω κάτω.. Η μεγάλη αυτή μονάδα οφείλει να μετακινηθεί άμεσα αντί για τη Κριμαία στη περιοχή της  Χρυσούπολης (Σαρι-Σαμπάν).[5]
Ο σχεδιασμός για μια ακόμα φορά ανατρέπεται. Τη σειρά του 2ου Συντάγματος  παίρνει το 5/42 Σύνταγμα των Ευζώνων .  Οι διαταγές είναι διαταγές και η Επιμελητεία στη Καβάλα για  μια ακόμη φορά καλείται να ξεπεράσει τον εαυτό της . Επιστρατεύοντας κάθε τι που  περνάει από το χέρι της και από τη φαντασία της δίνει ένα υπεράνθρωπο αγώνα να εφοδιάσει με τα αναγκαία και μέσα σε χρόνους που πιέζουν  ασφυκτικά ,  ένα  Σύνταγμα , που είναι ακέφαλο και διαμελισμένο ανάμεσα στο  τρίγωνο  Καβάλα  -Μπαδεμλή (Αμυγδαλεώνας)-  Ελευθερές. 
Στη περιοχή των Ελευθερών, ανάμεσα  στο Πράβι και τις Ελευθερές οι άνδρες του 5/42 Τάγμα ασχολούνται με έργα οδοποιίας. 
Με ελάχιστα μέσα , στη καρδιά του χειμώνα, προσπαθούν να μετατρέψουν σε δρόμο ένα κακοσχηματισμένο καρόδρομο με στρατιωτικό ενδιαφέρον που οδηγεί στη θάλασσα. .......
Δίχως άλλα απρόοπτα στις 11 το πρωί της 23 Φεβρουαρίου /8 Μαρτίου το "Αυτοκράτωρ Νικόλαος" ρίχνει άγκυρα στο λιμάνι των Ελευθερών . Ο Κονδύλης και το Τάγμα Τεριακίδη βρίσκονται ήδη στη περιοχή .
Η επιβίβαση ξεκινά αμέσως με απόλυτη τάξη και ολοκληρώνεται λίγο μετά το μεσημέρι.
Σε λιγότερο από 24 ώρες, ξημερώνοντας η 24 Φεβρουαρίου /9 Μαρτίου, το "Αυτοκράτωρ Νικόλαος". σηκώνει τις άγκυρες  αφήνοντας αργά πίσω του το λιμάνι των Ελευθερών. 
Με το ίδιο πλοίο ταξιδεύουν προερχόμενοι από τη Θεσσαλονίκη το Στρατηγείο και η Επιμελητεία της 2ης Μεραρχίας υπό τον Αντισυνταγματάρχη Μπαλαλά και άλλους υψηλόβαθμους αξιωματικούς ανάμεσα στους οποίους ο Συνταγματάρχης Πέτρος Καρακασσώνης. Η αποστολή του τελευταίου ,με βάση την από 21/2/19 διαταγή του Γενικού Στρατηγείου είναι να αντικαταστήσει τον Τσολακόπουλο στην Διοίκηση του 34ου Συντάγματος.[6]
Οι περισσότεροι Έλληνες στρατιωτικοί έχουν τη ματιά στραμμένη στην Ουκρανία τη καρδιά και τη σκέψη τους όμως, στην Κωνσταντινούπολη . 
Η Κωνσταντινούπολη αιώνες τώρα, πέρα από ένα σύμβολο, είναι και μια πόλη του πεπρωμένου. Η διαίσθηση του Στρατιώτη λέει ότι το όνειρο είναι πολύ ωραίο για να βγει  αληθινό ..Φοβούνται   ότι το δηλητήριο του διχασμού που χύθηκε άφθονο τα προηγούμενα χρόνια και από τα δύο μέρη,  θα διευκολύνει τους ξένους προστάτες να καθοδηγήσουν και πάλι, κατά τα συμφέροντά τους, τις τύχες των Ελλήνων και του Ελληνισμού γενικότερα..... .
Είμαστε ακόμα στα 1919 .Η ανάγκη να αναλάβουν οι στρατιωτικοί για μια ακόμα φορά πρωτοβουλίες και στην ανάγκη  να εκβιάσουν καταστάσεις, δεν θεωρείται ακόμα έγκλημα καθοσιώσεως και δεν έχει ακόμα αποκτήσει γραφικό χαρακτήρα...
 Από τον Συνταγματάρχη Καρακασσώνη έχουμε τη παρακάτω αξιόλογη μαρτυρία για τις σκέψεις και διαθέσεις μιας μερίδας τουλάχιστον  στρατιωτικών την ώρα που πήγαιναν να πολεμήσουν τους Μπολσεβίκους στην Ουκρανία.

Καθ’ όλον τον από Ελευθερών εις Οδησσόν πλουν του οπλιταγωγού «Αυτοκράτορος Νικολάου» το ανήσυχον πνεύμα του αντ/χου Κονδύλη αδιαλείπτως ευρίσκετο απασχολημένον περί την εξεύρεσιν τρόπου προς αιφνιδιαστικήν κατάληψιν της Κωνσταντινουπόλεως υπό του Ελληνικού στρατού, εξεμυστηρεύθη δε το μεγαλεπήβολον σχέδιόν του εις τον συν/χην Καρακασσώνην προτείνας αυτώ, όπως κατά την εκ Ρωσίας εις Ελλάδα επάνοδον του Ελληνικού στρατού αποβιβασθώσι μετά των συνταγμάτων αυτών παρά την Κωνσταντινούπολην και καταλάβωσιν αυτήν πραξικοπηματικώς , μετά την δοθείσαν δε υπόσχεσιν υπό του συνταγματάρχου συνεφώνησαν αμφότεροι , όπως προς πλήρη επιτυχίαν του επινοηθέντος σχεδίου ζητήσωσι την συμμετοχήν και των διοικητών των άλλων συνταγμάτων του εν Ουκρανία Ελληνικού στρατού[7].

Με επικείμενη  την αναχώρηση του Τάγματος των Ευζώνων για την Ουκρανία χρειάζονται να διευθετηθούν άμεσα κάποιες εκκρεμότητες μια από τις οποίες και το όνομα αυτού που θα  ορισθεί να αναλάβει τη Διοίκησή του.
Στο Σαρι-Σαμπάν , έκπληκτος ο Πλαστήρας ενημερώνεται και μάλιστα από το τηλέφωνο, ότι το αίτημα του να πάρει μέρος στην εκστρατεία έχει ικανοποιηθεί και επί πλέον έχει επιλεγεί  να  είναι ο καινούριος Διοικητής του Συντάγματος των Ευζώνων . 
Δίχως να χάσει χρόνο και καλύπτοντας έφιππος την απόσταση Χρυσούπολη Καβάλα σε διάστημα μόλις 2 ωρών  σπεύδει στη Διοίκηση του Σώματος για να ενημερωθεί. .Ο Συνταγματάρχης Οθωναίος παλιός του γνώριμος από το 5ο Πεζικό Τρικάλων του περιγράφει τη κατάσταση και τον ενημερώνει για τα προβλήματα που τον περιμένουν. Για μια ακόμη φορά ο χρόνος πιέζει ασφυκτικά . Από το γραφείο του Οθωναίου ο Πλαστήρας επιχειρεί να στείλει τα καλά νέα στην έδρα του 5/42 στο Πράβι όπου συγκεντρώνονται τα Τάγματα του Συντάγματος.

Έπιασα το τηλέφωνο και εζήτησα τα γραφεία του συντάγματος στο Πράβι. Παρουσιάσθηκε ο υπασπιστής του συντάγματος υπολοχαγός Παπαθανασόπουλος ,άγνωστος εις εμένα.Του εζήτησα να μου πη αμέσως τι ελλείψεις έχει το σύνταγμα και του έδωκα την πληροφορίαν ότι αύριον φθάνω δια να αναλάβω την διοίκησιν και ότι την άλλην ημέραν πρόκειται το σύνταγμα να αναχωρήση διά τας Ελευθεράς όπου θα επιβιβασθή διά την Οδησσόν. Μου απάντησεν ότι είνε αδύνατον να αναχωρήση τόσον σύντομα το σύνταγμα διότι στερείται και ιματισμού και και υποδήσεως και κλινοσκεπασμάτων. Ότι ο αξιωματικός του εφοδιασμού ευρίσκετο από ημερών εις Καβάλλαν χωρίς να κατορθώση να εφοδιασθή με τα ζητηθέντα είδη.Εκάλεσα αμέσως τον αξιωματικόν του εφοδιασμού πλησίον μου, ενώ συγχρόνως διετάσσετο παρά του επιτελάρχου ο αρχηγός της επιμελητείας να παραδώση εντός της ημέρας όλα τα είδη τα ζητηθέντα παρά του ευζωνικού συντάγματος όπερ και εγένετο.Τα είδη  παρελαμβάνοντο με συνοπτικές διαδικασίες και ταυτόχρονα επιτάσσονται άμαξες και αραμπάδες για τη μεταφορά του υλικού στο Πράβι εντός της ημέρας.Το απόγευμα εξεκίνησα διά το Πράβι αφού εβεβαιώθην ότι και η αφοδιοπομπή εξεκίνησε. Έφθασα ολίγον προ της δύσεως του ηλίου εις τα γραφεία του συντάγματος όπου ήσαν συγκεντρωμένοι οι αξιωματικοί. Όλοι πλην 3-4 μου ήσαν άγνωστοι. Ως εκ των φρονημάτων των δεν διέκειντο ευμενώς προς έναν αντισυνταγματάρχην της Αμύνης και διέκρινα εις τας φυσιογνωμίας των την δυσφορίαν των .Ούτε ήσαν καλώς διατεθειμένοι δια την εκστρατείαν της Ουκρανίας την οποίαν εθεώρουν τυχοδιωκτικήν επιχείρησιν.[8]

Στις 25  Φεβρουαρίου /10 Μαρτίου το Γενικό Στρατηγείο κάνει συγκεκριμένες τις προθέσεις του για τις στρατιωτικές μονάδες που συγκεντρώνονται  στις Ελευθερές.  Το υπόλοιπο του  3ου Συντάγματος θα επιβιβαστεί σε δύο κύματα στα ατμόπλοια Ευφράτης και Ιερουσαλήμ  και  οι 9  λόχοι πεζικού των Ευζώνων , όλοι μαζί ,στο  "αυτοκράτωρ  Αλέξανδρος" που θα ακολουθήσει. 

Στις 27 Φεβρουαρίου/12 Μαρτίου ημέρα που  που ο Κονδύλης αποβιβάζονται από το «Αυτοκράτωρ Νικόλαος» και πατά το χώμα της Οδησσού (με το Τάγμα του Τεριακίδη), ξεκινά στο λιμάνι των Ελευθερών  η επιβίβαση των υπόλοιπων ανδρών του 3ου Συντάγματος . Πάνω στο "Ευφράτης" ανεβαίνουν οι άνδρες του 2ου Τάγματος του Λοχαγού Τηλέμαχου Παπαδόπουλου [9], ο Λόχος του Μικρού Επιτελείου και μέρος των μεταγωγικών του Σώματος. 

Στις 28 Φεβρουαρίου/13 Μαρτίου στο πλημμυρισμένο από χακί λιμάνι των Ελευθερών  καταπλέουν,  προερχόμενα από τη Θεσσαλονίκη  τα  καράβια, Ιερουσαλήμ και Αυτοκράτωρ Αλέξανδρος. Στο πρώτο θα επιβιβαστεί το μεγαλύτερο μέρος του 3ου Τάγματος  του  Συντάγματος Κονδύλη [10]  στο άλλο  το σύνολο σχεδόν της δύναμης του  5/42.[8]
. Όπως και οι συνάδελφοι του 3ου Συντάγματος  έτσι και οι Τσολιάδες  στερούνται κατάλληλου χειμερινού ρουχισμού. Για να μην επαναληφθεί το κακό προηγούμενο με το Τάγμα του Τεριακίδη λαμβάνεται πρόνοια  ώστε μέρος του υλικού που υπάρχει διαθέσιμο να μοιραστεί στους άνδρες  πριν από την επιβίβαση.Η διαταγή αυτή ευτυχώς ανακαλείται στη γέννησή της ,πριν η σύγχυση που δημιουργεί ο ασφυκτικά περιορισμένος χρόνος και η περιορισμένη ποσότητα των ειδών χειμερινού ρουχισμού οδηγήσουν σε επικίνδυνα εκφυλιστικά φαινόμενα.

Επί πλέον οι τσολιάδες που στερούνται ακόμα και αντίσκηνα, προετοιμάζονται ψυχολογικά για τα χειρότερα. Από έλλειψη χώρου, αρκετοί από αυτούς  θα ταξιδέψουν πάνω στο κατάστρωμα .Φυσικά δεν γίνεται κανένας λόγος για τις πολυβολαρχίες τόσο του 5/42 όσο και του 3ου Συντάγματος . Απλά εκφράζεται η ευχή ότι θα μεταφερθούν πολύ σύντομα[10].

Για όλους αυτούς τους αγαθούς ορεσίβιους του  5/42 Συντάγματος, το ταξίδι με άσχημο καιρό και φουρτουνιασμένη θάλασσα στάθηκε μια μεγάλη δοκιμασία. Ο ίδιος ο Πλαστήρας αφού μεσοπέλαγα διέταξε να ανοίξουν τα σαλόνια των αξιωματικών για να προσφέρουν καταφύγιο στους τσολιάδες που ταξίδευαν στο κατάστρωμα εκτεθειμένοι στο κρύο και στις κακουχίες  από έλλειψη χώρου εξαφανίζεται στην καμπίνα του γιατί όπως ο ίδιος θα ομολογήσει «Δεν μου άρεσε να φανώ στους ευζώνους πως ζαλίζομαι , γιατί σε πολλούς θα μπορούσα να χάσω και την μικράν εκτίμησιν που είχα κατορθώσει να αποκτήσω μέχρι της στιγμής εκείνης.» 
Στο μεταξύ το  ατμόπλοιο "Ευφράτης", με το Τάγμα του Παπαδόπουλου  μπαίνει στο λιμάνι της Οδησσού στις 3/16 Μαρτίου, τρεις μόνο ημέρες μετά την εγκατάλειψη του Νικολάγιεφ .

Η διαταγή αποβίβασης για τους άνδρες του 2ου Τάγματος δίνεται την επομένη την ώρα που στα ανοικτά κάνει την εμφάνισή του το Αυτοκράτωρ Αλέξανδρος με τους τσολιάδες του 5/42 Συντάγματος και τον Διοικητή τους Πλαστήρα. 

Όπως θα θυμηθεί ο ίδιος.

Όταν εβγήκα στο κατάστρωμα , το πλοίο ήταν πλευρισμένο στην προκυμαία. Ήταν παγωνιά και εφύσαγε κρύος βοριάς. Επεριμέναμε στο σαλόνι με τον Αρχηγό του Πεζικού συνταγματάρχην Μανέταν , κάποιον της ΙΙας Μεραρχίας ή του Γαλλικού Στρατηγείου με διαταγάς διά την αποβίβασιν και τον στρατωνισμόν του συντάγματος. Μετ΄ ολίγον ανήλθεν στο πλοίον ο αντισυνταγματάρχης Κονδύλης , διοικητής του άλλου συντάγματος της μεραρχίας, του 3ου Πεζικού……. Ο Κονδύλης μας κατετόπισεν με την κατάστασιν όπως την είχε αντιληφθή κατά τας τρείς αυτάς ημέρας που προηγήθηκε από ημάς, (στην πραγματικότητα οι ημέρες ήταν περισσότερες Θ.Μ) και ήτις παρουσιάζετο εντελώς ειρηνική μέχρι της στιγμής εκείνης . Έφθασαν έπειτα αξιωματικοί του Γαλλικού Στρατηγείου και του επιτελείου της ΙΙας Μεραρχίας εντεταλμένοι να οδηγήσουν το σύνταγμα προς στρατονισμόν έξω της πόλεως Οδησσού , όπου υπήρχον απέραντοι στρατώνες του ρωσικού στρατού. Το σύνταγμα ωδηγήθη εκεί από τους αξιωματικούς του, ενώ εγώ με τον συνταγματάρχην Μανέταν και τον αντισυνταγματάρχην Κονδύλην παρεμείναμεν εις την πόλιν διά να είμεθα εις διαρκή επαφήν με το Γαλλικόν Στρατηγείον και με την ΙΙαν Μεραρχίαν[11].

Την ώρα που οι σχηματισμοί του 5/42 αποβιβάζονται και οδηγούνται στα καταλύματά τους είναι η σειρά του «Ιερουσαλήμ» να μπει στο λιμάνι. Μεταφέρει το σύνολο σχεδόν του ΙΙΙ/3 Τάγματος μια διλοχία Μηχανικού και όρχο του Μηχανικού της ΙΙ Μεραρχίας.
Η άφιξη των τελευταίων αυτών ενισχύσεων πραγματοποιείται σε μια κακή στιγμή. Η αγωνία για ότι μπορεί να συμβεί από ώρα σε ώρα ψηλά στη Μπερεζόφκα , στη προωθημένη γραμμή του Μετώπου είναι διάχυτη παντού. Κανείς δεν ελπίζει σε μια αποτελεσματική αντίσταση και όλοι εύχονται η αναδίπλωση να γίνει δίχως να προηγηθεί καταστροφή.
Λίγο πριν από τα μεσάνυκτα μια διαταγή της ΙΙ Μεραρχίας[12] που φτάνει στη Διοίκηση του 34ου Συντάγματος μιλά για καινούριες μετακινήσεις .
Το Ι/34 καθώς και η Διοίκηση του Συντάγματος σε λιγότερο από 48 ώρες πρέπει να βρίσκονται στη Κρεμμυδόβκα . Το ΙΙΙ/34 οφείλει να μετακινηθεί ανατολικά στο Γκομπλίεβο ,ανάμεσα στη λίμνη Τιλιγκιούλ και τον Εύξεινο Πόντο. Το πρώτο θα προσεγγίσει το στόχο του σιδηροδρομικά. Το δεύτερο πεζή.



Υποσημειώσεις 8oυ Κεφαλαίου.

[1] Γεώργιος Κονδύλης (1879- 1936 )Στρατιωτικός και πολιτικός,
[2] Εν όψει της κρισίμου καταστάσεως  ήτις είχε δημιουργηθή εις την Μεσημβρινήν  Ρωσίαν  προ των διαρκώς ενισχυομένων επιθέσεων  των Μπολσεβικικών στρατευμάτων , η τόσον βραδεία , ακανόνιστος  και άνευ στρατιωτικού ειρμού μεταφορά των ακμαίων Ελληνικών δυνάμεων  του Α Σ.Σ είναι δυσεξήγητος. Επίσης , η μη μεταφορά  των πρώτων τούτων  δυνάμεων  κατά τακτικά συγκροτήματα εκ Πεζικού και Πυροβολικού , είναι τουλάχιστον ασυγχώρητος  εις την Γαλλικήν Στρατιωτικήν Διοίκησιν.Στερούμενοι των σκέψεων  και των πιθανών ενεργειών  της Αρμοδίας Γαλλικής Διοικήσεως και των δυσχερειών  , ας πιθανόν αντιμετώπιζε, δεν δυνάμεθα  να εκθέσωμεν τα κατ' αυτήν.(ΓΕΣ/ΔΙΣ Προαναφερόμενο έργο σελ.67)
[3] Ο χειμερινός ιματισμός τελικά δεν θα μοιραστεί στους άνδρες του Συντάγματος Κονδύλη εν πλω. Αφού θα μείνει ξεχασμένος στη Θεσσαλονίκη για δύο περίπου μήνες θα φτάσει τελικά στην Οδησσό τον Απρίλιο , όταν ο βαρύς χειμώνας θα έχει περάσει .
[4] Πρόκειται για το 1ο Λόχο του Υπολοχαγού Μαθιουδάκη ,το 2ο Λόχο του Λοχαγού Αβέλιου και το 3ο  Λόχο του Λοχαγού Καστριώτη. Τα μεταγωγικά μάχης θα  ακολουθήσουν με το υπόλοιπο του Συντάγματος. Σύνολο αξιωματικών συμπεριλαμβανομένου και του Κονδύλη  24, άνδρες 741
[5]
[6]
[7] Καρακασσώνης Προαναφερόμενο έργο σελ 62
[8] Αρχειο της Π.Σ.Δέλτα Νικόλαος Πλαστήρας Εκστρατεία Ουκρανίας 1919 σελ 8-9
[9] Λόχος Λοχαγού Σκυλακάκη (5ος) ,Λόχος Λοχαγού Παρασκευά (6ος) Λόχος Λοχαγού Τρεπεκλή (7ος) ένα σύνολο 26 αξιωματικων και 943 οπλιτών.
[10] 9ος Λόχος Λοχαγού Αντωνίου ,10ος Λόχος Ανθυπολοχαγού Γραγκου  
[8] Στο Ατμόπλοιο Αυτοκράτωρ Αλέξανδρος επιβιβάστηκαν στις 28 Φεβρουαρίου/13 Μαρτίου πέρα από το 5/42 Ευζώνων (Ομάδα Διοικήσεως,τα τρία Ταγματα και μέρος των Μεταγωγικών Σώματος σύνολο 68 αξιωματικοί,2145 άνδρες 30 κτήνη και 30 ιππήλατα ) μικρή δύναμη ενισχύσεων για το 1 Σύνταγμα Πεζικού , το Αρχηγείο Πυροβολικού της ΙΙ Μεραρχίας , Τμήμα της ΙΙ Διμοιρίας Διανομών  και η Δ/νση Πεζικού της ΧΙΙΙ Μεραρχίας, σύνολο όλοι μαζί  9 Αξιωματικοπί και 72 ανδρών.
[9] Κατά την έναρξιν της μεταφοράς των τμημάτων της ΧΙΙΙ Μεραρχίας , το Α΄ΣΣ είχεν αποφασίσει όπως μετά την επιβίβασιν του 3ου Συντάγματος Πεζικού προηγηθή του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων το 2ο Σύνταγμα Πεζικού όπερ ήτο συγκεντρωμένον εις Καβάλλαν. Επί τη βάσει της σκέψεως ταύτης, εκανόνιζε την επισταθμείαν, χρησιμοποίησιν και προτεραιότητα εις εφοδιασμόν των ανωτέρω δύο Συνταγμάτων.Την σειράν όμως ταύτην ανέτρεψεν η ολίγον προ της διαταγής της μεταφοράς διαταχθείσα διάθεσις του 2ου Συντάγματος Πεζικού εν τη προκαλύψει του Σαρισαμπάν (Χρυσουπόλεως) , ήτις επέβαλλε την αλλαγήν της σειράς επιβιβάσεως. Ενώ είχε καθορισθή ότι εις τον λιμένα των Ελευθερών θα εγίνετο επιβίβασις μόνον προσωπικού, εν τούτοις διετάχθη η εις Ελευθεράς καθοδος των κτηνών των Συνταγμάτων προς επιβίβασιν, ήτις εματαίωσε και την προειδοποιηθείσαν ανταλλαγήν εν Θεσσαλονίκη, εις το εκεί Κέντρον Ιππωνειών ,των ακαταλλήλων κελήτων των αξιωματικών.
Παρά τα αποφασισθέντα (Παράγραφος 64) διετάχθη η αντικατάστασις των κτηνών της Ι Μεραρχίας διά τοιούτων της πεδινής εφοδιοπομπής του Α ΣΣ ενώ τούτο είχεν αναφέρει εγκαίρως , ότι εάν πραγματοποιηθή μία τοιαύτη αντικατάστασις, η εφοδιοπομπή είχε να δώση οχήματα ακατάλληλα διά την εκστρατείαν και κτήνη κατεσκληκότα και εξηντλημένα εκ της συνεχούς και κοπιώδους εργασίας ΓΕΣ /ΔΙΣ Προαναφερόμενο έργο σελ 57
[10] Στη πραγματικότητα δεν θα φτάσουν στην Οδησσό πριν από τις 18/31 Μαρτίου.
[11] Π. Δέλτα προαναφερόμενο έργο σελ 19-20
[12] Υπ αριθ. 3741/4-3-19 Διαταγή .Δεν ανευρέθη αντίγραφο. 

Επιστροφή.

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΜΕΛΑ

Καθώς πηγαίναμεν ήτο κατήφορος. Είχε κατεβή ο Ζέζας από το άλογον, ως και ο Πέτρος, και τα αλόγατα πήγαιναν εμπρός και πηγαίναμεν δια την Στάτιτσα. Μας είχε πη ο Γρηγόρης ότι γνω­ρίζει εκεί ένα παιδί. Καθώς πηγαίναμεν σιγά, ήμην όπισθεν του Ζέζα' έκαμα να βγω εμπροστά του δια να επιταχύνωμεν το βήμα ολίγον. Αμέσως με απέτρεψεν ο Ζέζας'

«Ησύχασε καημένε' επειδή εσύ ημπορείς να περιπατείς, άρα γε όλοι ημπορούν; »

« Μα καπετά­νιε, δεν θα προλάβωμεν εις το Ζέλοβον να πάμεν. »

«'Οχι, μου είπεν, θα μείνωμεν εδώ εις την Στάτιτσα, αφού γνωρίζει ο Γρηγόρης εκείνο το παιδί. »Τότε του είπα'

«Νομίζω καπετάνιε ότι καλύτερον είναι να μην πάμεν εις το χωριό, παρά να πάμεν έξω από το  χωριό' είναι μερικά καλύβια' εάν βρέχη, μένομεν εις τα καλύβια' εάν δεν βρέχη, μένομεν εις το δάσος. Με είπεν ο Ζέζας'

«Παύσε, Νίκο, όλο τα λημέρια και τα δάση αγαπάς, σαν να είσαι κανένας παλαιός κλέφτης. Είναι αμαρτία, τα παιδιά κουρασμένα, βρεγμένα' ας μείνωμεν εις το χωριό να στεγνώσουν ολίγον. »

 « Όπως θέλεις. »

Μόλις πλησιάσαμεν εις το χωριό, βγήκε πρώτος ο Γρηγόρης, μας πήγεν εις την εκκλησίαν, η οποία ήταν εις την άκρην του χωριού' μας άφησεν εις την αυλήν και πήγεν εις το χωριό. Μετά κάμποση ώρα ήλθεν. Είχε μαζί του και 2 χωρικούς, τον Ντίνα, όπου ήτο με την συμμορίαν του Παύλου Κύρου και έναν άλλον. Αφού μας εχαιρέτησαν, ερώτησεν ο Ζέζας τον Ντίνα εάν ημπορή να μας εύρη 4 καταλύματα. Μάλιστα, είπεν ο Ντίνας, και πήγε να ετοιμάση τα καταλύματα. Κατόπιν ήλθε να μας πάρη. Καθώς κατεβαίναμεν ερώτησεν ο Ζέζας τον Ντίνα'

— Δεν ημπορούμεν, βρε Ντίνα, να εύρωμεν περισσότερα καταλύματα δια να είναι πιο ήσυχα τα παιδιά να στεγνώσουν τα καημένα;» (Πύρζας). 

Το πρωί ήλθε πάλι ο Ντίνας, ο μουχτάρης και άλλοι' εφρόντισε ο Παύλος να δοθή τροφή στα καταλύματα, πληροφορήθηκε κι έμαθε ότι τακτικά περνά στρατός απ' το χωριό και πηγαίνει στο Ζέλοβο (150 στρατιώ­τες έμεναν στο Κονομπλάτι, 1/2 ώρα από τη Στάτιτσα). Έστειλε τότε με ανθρώπους γράμμα του Ευθυμη, την άλλη μέρα να έλθη να συναντηθούν έξω από τη Στάτιτσα, στο δάσος.

Το μεσημέρι κράτησε το Ντίνα στο τραπέζι και άλλους προεστούς του χωρίου και τους παράγγειλε το βράδυ να έλθουν και άλλοι να τους μιλήση. Ήταν ακό­μη μαζί του ο Ντίνας, όταν ήλθε η σπιτονοικοκυρά και είπε ότι μια γριά είδε στο δρόμο να έρχεται στρατός από το Κονομπλάτι. «Ε», είπε ο Παύλος, «θα έλθη, θα περάση»· και ειδοποίησε στα καταλύματα να είναι έτοιμοι, αλλά να μην κουνηθή κανείς. Ο στρατός επέρασε κάτω από τα καταλύματα και τράβηξε για τον απάνω μαχαλά. Από τα παράθυρα τον έβλεπαν. Μετά κάμποση ώρα ήλθαν γυναίκες και είπαν ότι ο στρατός έρχεται προς τα κάτω' και ο Καραλίβανος έστειλε να ρωτήση τι να κάμουν να πυροβολήσουν ; Ο Παύλος απάντησε να μην πυροβόληση κανείς, χωρίς να τους διάταξη, και όλοι να μείνουν στις θέσεις τους. Ο στρα­τός όμως, που τον είχε ειδοποιήσει ο Μήτρος Βλάχος με μια γυναίκα, πως τάχα ήταν κρυμμένος αυτός ο ίδιος και η συμμορία του μέσα στο χωριό, επλησίασε το σπίτι όπου ήταν ο Παύλος με 4 παιδιά του και άρχι­σε να χτυπά με τους κοπάνους των όπλων το απέναντι σπίτι, οπού ήταν κρυμμένοι άλλοι 7. Αν και δεν έλα­βαν απάντηση καμιά,  εξακολούθησαν   δυνατώτερα   να  χτυπούν οι Τούρκοι και να φωνάζουν'

«Θα κάψωμε το σπίτι!»

Ο Παύλος με το Ντίνα είχαν πιάσει τα παράθυρα. Κοντά στον Παύλο ήταν ο Στρατινάκης. Ο Πύρζας έβλεπε κρυμμένος πίσω από την πόρτα, ο Πέτρος ήταν πιο μέσα. Σε λίγο άρχισαν οι στρατιώτες να χτυπούν την κάτω θύρα κι αυτού του σπιτιού για να μπουν μέ­σα να προφυλαχθούν, γιατί είχαν πεισθή ότι στο αντικρυνό ήταν άνθρωποι ύποπτοι. Τότε σήκωσε ο Παύλος το τουφέκι του και πυροβόλησε. Άρχισε και ο Ντίνος στο πλάγι του' άρχισαν και από το απέναντι σπίτι να πυροβολούν. Οι Τούρκοι σκόρπισαν κι έπιασαν θέσεις» Πυροβολούσαν κι αυτοί μα σε λίγο έπαυσαν το πυρ. Τότε είπε ο Στρατινάκης. «Δέν κατεβαίνομε κάτω ; γιατί επάνω δεν είμαστε ασφαλείς και θα μας κάψουν σαν τα ποντίκια», Και κατέβηκαν από την ξύλινη ανεμόσκαλα σ' ένα μικρό στάβλο από κάτω. Ο Παύλος με τον Πέτρο ήταν στην πόρτα κοντά κι έβλεπαν έξω, που επλησίαζε ένας Τούρκος στρατιώτης για να μπη και πυροβόλησαν.

Άρχιζε να νυχτώνη. Σε λίγο βγήκε ο Στρατινάκης στην αυλή για να ιδή το σκοτωμένο' επροχώρησαν στον περίβολο του σπιτιού και ό Παύλος με τον Ντίνα και τον Πέτρο. Ό Στρατινάκης κοίταζε να πάρη τ' όπλο του Τούρκου. Ακούσθηκε τότε ένας πυροβολι­σμός μονάχα, Και γύρισε ο Παύλος πίσω, λέγοντας* «Στη μέση με πήρε παιδιά.»

Μπήκε μέσα, εκάθησε και φώναξε τον Πύρζα' «Νί­κο, που είσαι ;» Έβγαλε το σταυρό του απ' το λαιμό και είπε' «Το σταυρό να τον δώσης στη γυναίκα μου' και το τουφέκι, όπως σου είπα, του Μίκη' και να τους πης, ότι το καθήκον μου έκαμα.» Έβγαλε το πορτο­φόλι με τις φωτογραφίες των παιδιών του και ξεζώσθηκε. Τότε φάνηκαν αίματα και έπεσαν λίρες κατά γης, γιατί είχε τρυπήσει το κεμέρι του η σφαίρα, Άρχι­σε να πονή ο Παύλος κι έλεγε* «Σκοτώστε με παιδιά' πώς θα μ' αφήσετε στους Τούρκους ;»

Όσο περνούσε η ώρα και πονούσε δυνατώτερα, βογγούσε «πονώ». Ύστερα είπε με δυνατή φωνή΄

«Νίκο, εσύ πώς θα με αφήσης ;» Ο Πύρζας γονάτισε και τον εφίλησε στο στόμα και του είπε'

«Κοντά σου είμαι, καπετάνιε' δε σε αφήνομε.» Και τα χείλη του Παύλου ήταν ψυχρά. «Πονώ» έλεγε ό Παύλος και ωνόμαζε τα παιδιά του. Και πάλι έλεγε' «Σκοτώστε με». Δεν μπο­ρούσε πια να κουνηθή από τη θέση του. Και τα παιδιά του δεν τα ωνόμαζε πιά. «Πονώ», είπε σιγά και ξεψύχησε.


Σχετικά:
ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ: 109 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ
ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ: "ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΚΑΙ ΗΡΩΩΝ ΑΙΜΑ" (Κριτική)

ΘΡΑΣΥΒΟΥΛΟΣ ΤΣΑΚΑΛΩΤΟΣ: Η ΕΒΔΟΜΑΣ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ ΤΟΥ Β' Σ. ΣΤΡΑΤΟΥ. ΚΥΡΙΑΚΗ TOY ΠΑΣΧΑ (20 Απριλίου 1941)

 Ανακωχή

Κατά την 10ην ώραν περίπου αποκατεστάθη η τηλεφωνική επικοινωνία μετά του Γ΄ Σ. Στρατού, οπόθεν εδόθησαν, ως και εξ Ιωαννίνων, αι κάτωθι πληροφορίαι: Ότι την 8.45 ώραν ανεχώρησε επιτροπή υπό τον συνταγματάρχην Μπαλήν Ν.  Β' Σ. Στρατού, αντισυνταγματάρχην Χατζαρούλαν και επίλαρχον Βλάχον Κ., του Γ⁷ Σ. Στράτου, προς το Γερμανικόν Στρατηγείον. Αι επιχειρήσεις εναντίον των Ιταλών συνεχίζοντο και κατά την ημέραν ταύτην με τον ίδιον ρυθμόν και υπό την κάλυψιν του υπό του Σώματος εγκατασταθέντος προγεφυρώματος Λεσκοβικίου, αι Μεραρχίαι συνεπτύσσοντο εντεύθεν των συνόρων. Ο διοικητής του Σώματος, Ικανοποιών -και προσωπικάς έπιστολάς προς αυτόν ενίων στρατηγών, ηθέλησε όπως άπασα ι μεταφερθώσι εντεύθεν των συνόρων. Πράγματι, την 20ήν Απριλίου άπασαι αί διοικήσεις των Μ. Μονάδων και το όλον σχεδόν της δυνάμεως των απεσύρθη εντεύθεν των συνόρων κ α ι  π α ρ έ μ ε ι ν α ν  ε κ ε ί θ ε ν μ ό ν ο ν    α ι   δ υ ν ά­ μ ε ι ς     τ ο υ ε γ κ α τ α σ τ α θ έ ν τ ο ς π ρ ο γ ε φ υ ρ ώ μ α τ ο ς   τ η ς   π λ έ ο ν   σ υ γ κ ρ ο τ η μ έ ν η ς X V Μ ε ρ αρ χ ί α ς Σ π η λ ι ω τ ο π ο ύ λ ο υ.

Η δράσις του εχθρού συνίστατο εις την έντονον δραστηριότητα της αεροπορίας, η οποία κατήρχετο μέχρι 50 μ. δια να αναγνωρίση και πολυβολήση   αδιαφόρως, Σταθμούς διοικήσεως, σταθμούς ανεφοδιασμού, αναρρωτήρια ή νοσοκομεία, ως και εις έντονο ν δράσιν του πυροβολικού. Αι επιθέσεις τοπικαί, μικράς δυνάμεως, απεκρούσθησαν άπασαι υπό των προς τούτο τεταγμένων τμημάτων.

Κατά την ημέραν ταύτην εξεδόθησαν αι κάτωθι αναφοραί και διαταγαί του Σώματος, αίτινες αποτελούσι περιεχόμενον εξετάσεως υπό του ιστορικού: 1667) 20.4.41 αναφορά Μεραρχίας Ρουσσοπούλου περί τρομεράς επιδράσεως της αερο­πορίας. 8729)20.4.41 αναφορά περί αδυναμίας του 33ου Συντάγματος να υπερασπισθή των συνόρων όπου ετάχθη. Α.Π. 98)20.4.41 αναφορά Ρουσσοπούλου περί μηδαμινού φρονήματος αξιωματικών και οπλιτών και περί ανάγκης λήψεως μέτρων αμέσου λύσεως της καταστάσεως. Αναφορά Σώματος δι' ης υπεβάλλετο εις Τ.Σ.Η. αναφορά του επιτελούς Κωτσάλου περί καταστάσεως και αναφορών των Μεραρ­χιών προς ας απεστάλη ως σύνδεσμος, καθ'  ην μόνον 24ωρος παρείχετο δυνατότης αντιστάσεως. 25)20.4.41 διαταγή του Σώματος περί συγκρατήσεως πάση θυσία. 8733)20.4.41 περί καταστροφών. Α.Π. 501)20.4.41 12.40 ώρας διαταγή του 'Τ.Σ.Η. περί επικειμένης αποφάσεως υπό της Κυβερνήσεως την επομένην 21ην Α­πριλίου και τέλος Α.Π. 11121)20.4.41 διαταγή του στρατηγού Τσολάκογλου περί συναφθείσης ανακωχής.

Τα μεσάνυκτα επανήλθεν εις τον Σταθμόν διοικήσεως του Σώματος ο συν­ταγματάρχης Μπαλής, όστις προσεκόμισε αντίγραφον του υπογράφεντος πρωτοκόλου, το οποίον είχε τεθή αμέσως εν ισχύϊ. Έδωσε δε επί πλέον τας κάτωθι λεπτομερείας:

— Ότι ο στρατηγός Τσολάκογλου δεν συνεφώνησε εις την λύσιν προσωρινής Κυβερνήσεως υπό τον Μητροπολίτην, περιοριζόμενος εις την στρατιωτικήν πλευράν της καταστάσεως. Ότι προ της υπογραφής του πρωτοκόλλου ανακωχής ενημερώθη ο στρα­τηγός Πιτσίκας και γενικώς το Τ.Σ.Η. δια των επιτελών Χατζαρούλα (Γ' Σ. Στρα­τού) και του προς τούτο αποσταλέντος εις Βοτονάσι επιτελούς του Τ.Σ.Η. και υπεδείχθησα ν υπό τούτου (Τ.Σ.Η.) προσθήκαι τινές.

— Ότι κατά την μετάβασίν του προς το Γερμανικόν Στρατηγείον εύρε και κήρυκας παραδόσεως της XI Μεραρχίας Δημάρατου τους ταγματάρχην Κουβέλην και λοχαγόν Αμπατζόγλου, χωρίς καν να εκδηλωθή πίεσις.

Ο συνταγματάρχης Μπαλής υπέβαλε σχετικήν αναφοράν λεπτομερή, των δια­πραγματεύσεων ως και του υπογραφέντος πρωτοκόλλου.

Η κοινοποίησις του πρωτοκόλλου ανακωχής έγινε δεκτή εις όλον τό μέτωπον Ηπείρου με αίσθημα ανακουφίσεως, αλλά και με προσβλητικήν χαράν εκ μέρους, ευ­τυχώς ολίγων, οπλιτών, οι οποίοι δυστυχώς εξετράπησαν εις συνεχείς πυροβολισμούς, οίτινες έπαυσαν τη επεμβάσει των αξιωματικών διά την τήρησιν αξιοπρεπούς συμ­περιφοράς.

Το Σώμα Στρατού εξέδωκε προς τούτο και τας υπ' αριθ. 8748)21.4.41 περί συνοχής τών τμημάτων και 8750)21.4.41 διαταγήν περί παραμονής εις τας θέσεις των και εκείθεν των συνόρων των τμημάτων διά την τιμητικήν εφαρμογήν του πρωτοκόλλου, ως πάς τις τότε εφαντάζετο, άλλα και διότι η κόπωσίς των ήτο τε­ραστία.
(Επιστροφή)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΑΓΑΣΑΣ: OI ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΒΗΜΑ-ΒΗΜΑ

Οι δύο Βαλκανικοί Πόλεμοι αποτελούν το μεγαλύτερο στρατηγικό επίτευγμα του ελληνισμού μετά το1821. Μέσα σε διάστημα μικρότερο των δέκα μόνον μηνών, από 5 Οκτωβρίου 1912 μέχρι 28 Ιουλίου 1913, η Ελλάδα διπλασίασε την έκτασή της, από 63.211τετραγωνικά χιλιόμετρα σε 120.308, υπερδιπλασίασε τον πληθυσμό της από2.631.952 σε 4.718.221 κατοίκους και πολλαπλασίασε τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της. Από τα ερείπια της οικονομικής και της στρατιωτικής καταστροφής της, το 1893 και το 1897, επετέλεσε ένα απίστευτοµα πραγματικό θαύμα. Αυτό το δίδαγμα και το μήνυμα της Ιστορίας εκπέμπει και από τον Πειραιά ο εορτασμός των Εκατό Χρόνων. Στους χαλεπούς καιρούς εμπνέει υπερηφάνεια και εθνική αυτοπεποίθηση. Φανερώνει ότι, μέσα σε ελάχιστο, αλλά πυκνό ιστορικό Χρόνο, το Έθνος των Ελλήνων μπορεί πάλι τώρα να υπερβεί την εθνική χρεοκοπία, να εξέλθει από την ταπείνωση και να επιτύχει πάλι ένα θαύμα.Αρκεί να το πιστέψει, να ενωθεί και να αγωνισθεί σκληρά σε όλα τα επίπεδα, Λαού και ιδίως ηγεσίας.

Εισαγωγή, το Μακεδονικό Ζήτημα

Τη γεωπολιτική σκηνή των Βαλκανικών Πολέμων διεμόρφωσαν κρίσιμα ιστορικά γεγονότα. Από τα μέσα του 19ου αιώνα η άλλοτε πανίσχυρη Οθωμανική Αυτοκρατορία άρχισε σταδιακά να παρακμάζει και να συρρικνώνεται εντυπωσιακά. Στο ευρωπαϊκό της τμήμα, στα Βαλκάνια, άρχισε να δημιουργείται μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα καθώς οι υπόδουλοι Έλληνες και διαδοχικά οι Σέρβοι, οι Μαυροβούνιοι, οι Ρουμάνοι και οι Βούλγαροι σχημάτισαν τα πρώτα εθνικά κράτη τους τα οποία, στη συνέχεια,διεκδικούσαν όσα εδάφη είχαν απομείνει ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία, όπως η Μακεδονία, η Θράκη, η Ήπειρος, η Κρήτη, το Αρχιπέλαγος του Αιγαίου η Βοσνία-Ερζεγοβίνη κ.α.
Προκειμένου να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα στην περιοχή και παράλληλα να εξουδετερώσουν τους ανταγωνιστές τους, οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής, Ρωσία, Αγγλία, Γαλλία,Ιταλία, Αυστρο-Ουγγαρία επενέβαιναν και συχνά χρησιμοποιούσαν σαν προστάτες τα μικρά βαλκανικά κράτη και τους ακόμη υποδούλους πληθυσμούς.
Η διανομή των οθωμανικών εδαφών ονομάζεται Ανατολικό Ζήτημα. Κλάδος αυτού είναι το Μακεδονικό Ζήτημα. Τη Μακεδονία διεκδικούσαν οι Έλληνες, οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι.
Προκειμένου να διαδεχθεί την Οθωμανική Αυτοκρατορία και να ελέγξει τη Μακεδονία ώστε να κατέλθει στις θερμές θάλασσες η Ρωσική Αυτοκρατορία αφύπνισε και χρησιμοποίησε τους Βουλγάρους που ήσαν ομόδοξοι Ορθόδοξοι και επί πλέον Σλάβοι Με πίεση της Ρωσίας το 1870 ο Σουλτάνος αναγνώρισε την αυτόνομη Βουλγαρική Εξαρχία, που αποσχίσθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο µε στόχο να αφυπνίσει τους Βουλγάρους, να προσελκύσει, µέσω της γλώσσας, τους σλαβοφώνους Μακεδόνες και αυτή η κρίσιμη ανθρώπινη μάζα να απογαλακτισθεί από την ισχυρή ελληνική επιρροή και να αντιπαραταχθεί στους Έλληνες Μακεδόνες.

Το 1877 η Ρωσία κήρυξε πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, απελευθέρωσε τη Βουλγαρία και τον Φεβρουάριο 1878 έφθασε έξω από την Κωνσταντινούπολη στο προάστιο Άγιος Στέφανος,όπου υποχρέωσε τον Σουλτάνο να υπογράψει την ομώνυμη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου, η οποία δημιουργούσε τη «Μεγάλη Βουλγαρία» από τον Δούναβη μέχρι τη Θράκη και ολόκληρη σχεδόν τη Μακεδονία μέχρι τον Αλιάκμονα εκτός από τη Θεσσαλονίκη και τη Χαλκιδική. Αμέσως οι Έλληνες Μακεδόνες επανεστάτησαν στον Όλυμπο και στα Πιέρια, στην περιοχή της Κοζάνης και στις Πρέσπες. Στο Λιτόχωρο σχηματίσθηκε η Προσωρινή Κυβέρνηση της Μακεδονίας και στο όρος Μπούρινο της Κοζάνης η Προσωρινή Κυβέρνηση Ελιμείας. Στις Πρέσπες επεκράτησαν πλήρως. Στις μεγάλες μακεδονικές πόλεις οι Έλληνες προχώρησαν σε διαδηλώσεις και «διαμαρτυρήσεις». Επακολούθησαν ολοκαυτώματα.
Οι ευρωπαϊκές Μεγάλες Δυνάμεις αντέδρασαν αμέσως στην κάθοδο της Ρωσίας στα Βαλκάνια και ιδίως στο Αιγαίο. Έτσι τον Ιούλιο 1878 επέβαλαν τη Συνθήκη του Βερολίνου. Βάσει αυτής η Ελλάδα πήρε τη Θεσσαλία και μικρό μέρος της Ηπείρου μέχρι την Άρτα. Η Βουλγαρία παρέμεινε αυτόνομη υποτελής Ηγεμονία αλλά έχασε τα εδάφη της Θράκης και της Μακεδονίας.
Το 1893 η Ελλάδα,βαριά χρεωμένη στους ξένους δανειστές της, κήρυξε επίσημα πτώχευση. Τρία χρόνια αργότερα, το 1897, κήρυξε τον πόλεμο στην Τουρκία και υπέστη στρατιωτική πανωλεθρία στη Θεσσαλία. Οι Μεγάλες Δυνάμεις την έσωσαν από την πλήρη υποδούλωση και, σε αντιστάθμισμα,της επέβαλαν τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο: όλοι οι κρατικοί πόροι από τα ζωτικά προϊόντα του Ελληνικού Μονοπωλίου (καπνός, αλάτι, σπίρτα, πετρέλαιο, οινόπνευμα κ.α.) πήγαιναν στους ξένους δανειστές της.

Ο Μακεδονικός Αγώνας

Παρόλα αυτά, μετά από έξη μόλις χρόνια, οι Έλληνες αναμετρήθηκαν σκληρά µε τους Βουλγάρους στην τουρκοκρατούμενη Μακεδονία. Και επεκράτησαν.
Ο Μακεδονικός Αγώνας, από το 1904 μέχρι το 1908, υπήρξε ένα λαμπρό έπος του ελληνισμού. Ο ευπατρίδης ανθυπολοχαγός Παύλος Μελάς εισήλθε στη Μακεδονία επί κεφαλής μεγάλου ανταρτικού σώματος. Έπεσε στη Στάτιστα, στα Κορέστεια, στις l3 Οκτωβρίου 1904. Η θυσία του έδωσε το σύνθημα και το σύμβολο για την ελληνική αντεπίθεση, η οποία ξεδιπλώθηκε τα επόμενα τέσσερα χρόνια και ανέκοψε τη βουλγαρική επιδρομή μέχρι τις βόρειες περιοχές της Μακεδονίας γύρω από το Μοναστήρι, τη Γευγελή και τη Στρώμνιτσα.
Εκατοντάδες ψυχωμένοι εθελοντές από την Κρήτη, τη Μάνη, τον Μοριά, τη Ρούμελη, τα νησιά, ακόμη και την Κύπρο, καθώς επίσης νεαροί αξιωματικοί σχημάτισαν ένοπλες ανταρτικές ομάδες και πολέμησαν στη Μακεδονία. Πολλοί έπεσαν. Παράλληλα οι Μητροπολίτες, οι Πρόξενοι, οι δάσκαλοι, οι παπάδες, οι προύχοντες και οι απλοί χωρικοί ανέπτυξαν ένα αποτελεσματικό δίκτυο αντίστασης,τροφοδοσίας, πληροφοριών, οδηγών, κρυσφυγέτων κ.α.
Αφανείς, αλλά ανεκτίμητοι πρωταγωνιστές και θύματα του Αγώνα, ήσαν οι γηγενείς Μακεδόνες,ιδιαίτερα οι σλαβόφωνοι. Χωρίς τον σλαβόφωνο µμακεδονικό ελληνισμό τα πάντα θα είχαν χαθεί. Σλαβόφωνοι άλλωστε ήσαν οι πρώτοι Μακεδονομάχοι καπετάνιοι.
Αυτή η ένοπλη φάση του Μακεδονικού Αγώνα έληξε τον Ιούλιο του 1908 όταν, µε επίκεντρο τη Θεσσαλονίκη, επαναστάτησαν οι Νεότουρκοι, εγκαθίδρυσαν Σύνταγμα ισονομίας και ισοπολιτείας όλων των υπηκόων και εγγυήθηκαν δικαιώματα στις μειονότητες. Σύντομα παρεσπόνδησαν και εξαπέλυσαν διωγμούς.
Εντωμεταξύ το 1909στην Αθήνα επικράτησε αναίμακτα το στρατιωτικό κίνημα του Γουδή και από την επαναστατημένη Κρήτη κάλεσε ως Παράκλητο τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Οξυδερκής πολιτικός και διπλωμάτης ο Ελευθέριος Βενιζέλος θριάμβευσε στις εκλογές και σε σύντομο διάστημα κατέστησε ετοιμοπόλεμη την Ελλάδα. Καθιέρωσε φιλελεύθερο Σύνταγμα, ανασυνέταξε το ξεπερασμένο πολιτικό σύστημα, αναδιοργάνωσε εκ βάθρων και εξόπλισε τον Στρατό. Δημιούργησε ισχυρό στόλο και όρισε Αρχιστράτηγο τον Διάδοχο, που το όνομά του Κωνσταντίνος, εξέπεμπε ισχυρότατο εθνικό συμβολισμό. Οι δύο αυτοί ηγέτες ενέπνευσαν αυτοπεποίθηση, ενότητα και αυτοθυσία στον Λαό.
Ήταν η Ώρα η Καλή.  

Οι δυνάμεις και τα Μέτωπα του Α' Βαλκανικού Πολέμου

Μετά από τέσσερα χρόνια, αντιδρώντας στην εθνοφυλεκτική πολιτική των Νεοτούρκων και διεκδικώντας τις οθωμανικές επαρχίες των Βαλκανίων, την Άνοιξη του 1912, η Βουλγαρία, η Σερβία και το Μαυροβούνιο συμμάχησαν και απεφάσισαν να πολεμήσουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Τον Μάιο 1912 η Ελλάδα συμμάχησε μόνον µε τη Βουλγαρία. Οι δύο άλλες χώρες ήσαν ντε φάκτο σύμμαχοίµας. Στις 5 Οκτωβρίου 1912 οι σύμμαχοι κήρυξαν τον πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από όλες τις πλευρές. Τότε οι Βαλκάνιοι σύμμαχοι και οι ξένοι επιτελείς -ακόμη και ορισμένοι Έλληνες- δεν πίστευαν ότι η Ελλάδα θα μπορούσε ποτέ να επιτύχει όσα, ωστόσο, επέτυχε. Οι ελληνικές δυνάμεις ήσαν τουλάχιστον τρεις φορές μικρότερες των βουλγαρικών και δυο φορές μικρότερες των σερβικών. Επί πλέον, για να προελάσουν στη Μακεδονία, έπρεπε να διασπάσουν τέσσερις ισχυρότατες οχυρές στενωπούς: το Σαραντάπορο, τα Στενά Ολύμπου-Πέτρας, την Καστανιά στο Βέρμιο και, προς Φλώρινα-Μοναστήρι, το Κλειδί (Κιλί Ντερβέν).Έπρεπε επίσης να διαβούν μεγάλα φυσικά εμπόδια όπως οι ποταμοί Αλιάκμων, Αξιός και Γαλλικός και ο απέραντος Βάλτος των Γιαννιτσών. Ταυτόχρονα στην Ήπειρο όφειλαν να κινηθούν σε ένα εξαιρετικά πυκνό ορεινό ανάγλυφο µε βαθιές χαράδρες και αλλεπάλληλες κλεισούρες, να διαβούν ορμητικούς μικρούς ποταμούς και προ πάντων να εκπορθήσουν το τρομερό οχυρό Μπιζάνι που όλοι θεωρούσαν απόρθητο.

Οι δυνάμεις των τεσσάρων συμμάχων ήσαν οι εξής:

Ελλάδα: 10.000 πεζοί, 1.000ιππείς και 180 πυροβόλα

Βουλγαρία: 300.000 πεζοί, 5.000ιππείς και 720 πυροβόλα

Σερβία: 220.000 πεζοί, 3.000ιππείς και 500 πυροβόλα

Μαυροβούνιο: 35.000 πεζοί και 130πυροβόλα

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία παρέταξε στα βαλκανικά μέτωπά της 340.000 πεζούς, 6.000 ιππείς, 850 κινούμενα πυροβόλα και750 τοπομαχικά πυροβόλα φρουρίων. Στις εμπροσθοφυλακές του ελληνικού στρατού ενεργούσαν καταδρομικά Σώματα Προσκόπων που στελέχωναν Μακεδονομάχοι, ιδίως Κρητικοί, άριστοι πολεμιστές που γνώριζαν σε κάθε λεπτομέρεια τα μακεδονικά εδάφη και, μετά, πολέμησαν στην Βόρειο 'Ήπειρο.

Οι Μαυροβούνιοι εισέβαλαν στο Κοσσυφοπέδιο και στη σημερινή Αλβανία όπου πολιόρκησαν τη Σκόδρα. Οι Βούλγαροι κατέλαβαν την Ανατολική Μακεδονία, μεγάλο μέρος της Κεντρικής Μακεδονίας μέχρι τα πρόθυρα της Θεσσαλονίκης, τις Σαράντα Εκκλησιές, την Αδριανούπολη και τη Θράκη και έφτασαν μέχρι έξω από την Κωνσταντινούπολη. Οι Σέρβοι, κατευθυνόμενοι νότια, κυρίευσαν τμήμα του Κοσσυφοπεδίου και το σημερινό κράτος των Σκοπίων αντιμετωπίζοντας ισχυρότατες δυνάμεις του Οθωμανικού Στρατού που, όμως, τελικά διέφυγαν στην 'Ήπειροµέσω Βίγλας-Κορυτσάς. Εισήλθαν στο κατακαημένο Μοναστήρι και διεξεδίκησαν τη Φλώρινα όπου μόλις τους πρόλαβε μια ίλη του Ελληνικού Ιππικού. Η Ελλάδα ενήργησε αποφασιστικά σε τρία ταυτοχρόνως Μέτωπα:

Στη Θεσσαλία µε κατεύθυνση τη Μακεδονία µε διπλό τελικό στόχο το Μοναστήρι και προ πάντων τη Θεσσαλονίκη, στην Ήπειρο µε κύριο στόχο τα Ιωάννινα και στο Αιγαίο με σκοπό να κρατήσει κλεισμένο στα Στενά τον ισχυρό Οθωμανικό Στόλο και να απελευθερώσει τα νησιά του Αρχιπελάγους και παράλιες πόλεις όπως η Καβάλα και η Αλεξανδρούπολη. Παράλληλα ο Στόλος ενήργησε και στα παράλια του Ιονίου Πελάγους όπου ανεφοδίασε τον Στρατό της Ηπείρου και κράτησε ανοικτή την Πρέβεζα.

Η συμβολή του Ελληνικού Στόλου στις νίκες όλων των βαλκανικών συμμάχων υπήρξε καθοριστικής σημασίας. Τα ελληνικά πλοία δεν επέτρεψαν στους Οθωμανούς να μεταφέρουν δυνάμεις από τη Μικρά Ασία ούτε να βομβαρδίσουν παράκτιες στρατιωτικές δυνάμεις και πόλεις. Μόνον η Ελλάδα, από όλους τους συμμάχους, διέθετε ναυτική δύναμη.

Ταυτόχρονα με την κήρυξη του πολέμου η Αθήνα κήρυξε την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα και δέχθηκε τους Κρήτες βουλευτές στη Βουλή των Ελλήνων.

Η προέλαση του Ελληνικού Στρατού στη Μακεδονία

Εξορμώντας από τη Μελούνα προς τη Μακεδονία με αρχιστράτηγο τον Διάδοχο Κωνσταντίνο, ο Ελληνικός Στρατός επέτυχε το θαύμα τον Οκτώβριο: Μέσα σε 22 μόνον ημέρες απελευθέρωσε μεγάλο μέρος της Δυτικής και της Κεντρικής Μακεδονίας, κέρδισε όλες τις μάχες και εισήλθε στη Θεσσαλονίκη.
Το Στρατιωτικό Ημερολόγιο καταγράφει μέρα προς μέρα τους σημαντικότερους σταθμούς στη Μακεδονία και στην Ήπειρο. Πριν από κάθε σχεδόν απελευθέρωση πόλης έχει προηγηθεί νικηφόρα μάχη. Συνοψίζουμε: Στις5 Οκτωβρίου 1912 ο Ελληνικός Στρατός εξορμά προς τη Μακεδονία και την Ήπειρο.Σώματα Προσκόπων καταλαμβάνουν την Ιερισσό και προελαύνουν στη Χαλκιδική. Στις6 Οκτωβρίου απελευθερώνεται η Ελασσόνα και η Δεσκάτη. Μετά από σκληρές μάχες8-10 Οκτωβρίου στο Σαραντάπορο, εκπορθείται το στρατηγικό πέρασμα και απελευθερώνονται τα Σέρβια. Στις 11 απελευθερώνεται η Κοζάνη και στις 14 του ίδιου μήνα ο Στρατός στρέφεται ανατολικά προς τη Θεσσαλονίκη. 16 Οκτωβρίου: Απελευθερώνονται η Βέροια και η Κατερίνη. Αμέσως μετά η Νάουσα, η Έδεσσα, ο Γιδάς και το Αμύνταιο.

Στις18 ο Βότσης τορπιλλίζει το τουρκικό θωρηκτό «Φετχή Μπουλέντ» μέσα στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Από τις 19 έως 20του μηνός διεξάγεται η αποφασιστική μάχη των Γιαννιτσών όπου ο Στρατός νικά και ανοίγει τον δρόμο προς Θεσσαλονίκη. Στις 26 Οκτωβρίου νύχτα, ανήμερα του πολιούχου Αγίου Δημητρίου, παραδίδεται η Θεσσαλονίκη, όπου την επομένη εισέρχεται ο Αρχιστράτηγος Κωνσταντίνος και στις 29 ο Βασιλεύς Γεώργιος Α', που ακολουθεί καταπόδι τον προελαύνοντα Στρατό του.

Στις2 Νοεμβρίου ο νικηφόρος Στόλος απελευθερώνει το Άγιον Όρος και την επομένη ο Κωνσταντίνος εξορμά από τη Θεσσαλονίκη προς Φλώρινα-Μοναστήρι. Στις 7απελευθερώνεται η Φλώρινα και στις 11 η Καστοριά. Εντωμεταξύ οι Σέρβοι προλαβαίνουν και μπαίνουν πρώτοι στο Μοναστήρι -τη μητρόπολη του ελληνισμού στην Άνω Μακεδονία.

Στις20 Νοεμβρίου 1912 Βουλγαρία, Σερβία και Μαυροβούνιο συνάπτουν ανακωχή με την Τουρκία. Η Ελλάδα -ολομόναχη πια- συνεχίζει τον Πόλεμο στην Ήπειρο και στο Αιγαίο, όπου κατάγει τις ακόλουθες νίκες.

Αιγαίο: Στις 3 Δεκεμβρίου 1912 η Ναυμαχία της Έλλης: ο Ελληνικός Στόλος με τον ναύαρχο Π. Κουντουριώτη καταναυμαχεί τον Τουρκικό Στόλο. Μετά από 32 ημέρες, τον συντρίβει στη ναυμαχία της Λήμνου και τον αποκλείει οριστικά στα Στενά. Κυριαρχεί στο Αιγαίο και απελευθερώνει όλα τα νησιά.

Μέτωπο της Ηπείρου: Στο μέτωπο της Ηπείρου, μέχρι το τέλος Νοεμβρίου ο Ελληνικός Στρατός είναι μικρός (13.000 άνδρες και αρκετοί εθελοντές: Κρητικοί, Μανιάτες, Ηπειρώτες και Φιλέλληνες Ιταλοί)αλλά, με τη βοήθεια του Στόλου, κέρδισε σημαντικές πόλεις και κρίσιμες διαβάσεις προς τα Ιωάννινα. Μετά την ολοκλήρωση των επιχειρήσεων στη Μακεδονία,τον Δεκέμβριο ενισχύθηκαν αποφασιστικά οι ελληνικές δυνάμεις στο μέτωπο της Ηπείρου και τη διοίκησή τους ανέλαβε ο Κωνσταντίνος.

Το Στρατιωτικό Ημερολόγιο καταγράφει μέρα προς μέρα την πορεία της νίκης. Στις6 Οκτωβρίου καταλαβαίνεται το οχυρό Γρίμποβο, στις 12 η Φιλιππιάδα και στις 21 η Πρέβεζα. Την επομένη εβδομάδα καταλαμβάνονταιµε εφ' όπλου λόγχη οι Κλεισούρες το Μέτσοβο και τα Πέντε Πηγάδια προς Γιάννενα. Τον Φεβρουάριο 1913 συγκεντρωμένος ο Στρατός υπό τον Κωνσταντίνο επιτυγχάνει τη στρατηγική καμπή. Στις 20, μετά από σκληρή αναμέτρηση μηνών, παίρνει το απόρθητο Μπιζάνι και στις 21 τα Ιωάννινα όπου παραδόθηκε άνευ όρων ο Τουρκικός Στρατός: 1.000 αξιωματικοί, 32.000 οπλίτες και 108 πυροβόλα. Τις επόμενες 4 μέρες απελευθερώνονται διαδοχικά η Κόνιτσα και οι Φιλιάτες. Στη Βόρειο Ήπειρο εντωμεταξύ από τον Δεκέμβριο 1912 μέχρι τις 5 Μαρτίου 1913απελευθερώνονται διαδοχικά η Κορυτσά, το Λεσκοβίκι, η Πρεμετή, η Κλεισούρα, το Δέλβινο, το Αργυρόκαστρο, οι Άγιοι Σαράντα και το Τεπελένι.

Έτσι λήγει νικηφόρα ο Α' Βαλκανικός Πόλεμος. Οι Μεγάλες Δυνάμεις συγκαλούν Διάσκεψη Ειρήνης στο Λονδίνο όπου στις 17 Μαΐου 1913η Ελλάδα, η Βουλγαρία, η Σερβία και το Μαυροβούνιο υπογράφουν τη Συνθήκη Ειρήνηςµε την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Συνθήκη επιδικάζει στην Ελλάδα τη σημερινή Ήπειρο, τη Δυτική Μακεδονία και μεγάλο μέρος της Κεντρικής Μακεδονίας. Ο Ελληνικός Στρατός παραμένει, όμως, σε ορισμένες πόλεις της Ανατολικής Μακεδονίας όπως, κυρίως, η Νιγρίτα και η Ελευθερούπολη.Η Βόρειος Ήπειρος και τα αιγαιοπελαγίτικα νησιά δεν επιδικάζονται στην Ελλάδα αλλά παραμένουν ντε φάκτο υπό την ελληνική εξουσία. Στη Βουλγαρία επιδικάζεται η Ανατολική Μακεδονία και μεγάλο μέρος της σημερινής Κεντρικής Μακεδονίας, που το βόρειο και το ανατολικό όριό της απείχε λίγα μόνον χιλιόμετρα από τη Θεσσαλονίκη όπου, από τα τέλη Οκτωβρίου, στρατωνιζόταν ισχυρή δύναμη του βουλγαρικού στρατού µε πρόσχημα την «ανάπαυση». Ωστόσο, το ειρηνικό διάλειμμα αποδεικνύεται πολύ σύντομο.

Την5η Μαρτίου 1913 δολοφονείται στη Θεσσαλονίκη ο Βασιλεύς Γεώργιος Α '. Νέος Βασιλεύς των Ελλήνων ορκίζεται ο Αρχιστράτηγος Κωνσταντίνος.

Οι Βούλγαροι αισθάνονταν «μεγάλοι ηττημένοι» επειδή, ενώ είχαν διαθέσει στον συμμαχικό πόλεμο τις ισχυρότερες στρατιωτικές δυνάμεις, διαψεύσθηκε το όνειρο της Μεγάλης Βουλγαρίας. Ένα μόλις μήνα πριν υπογράψουν τη Συνθήκη Ειρήνης του Α' Βαλκανικού Πολέμου, επιτίθενται, στις 20 Φεβρουαρίου 1913, αιφνιδιαστικά εναντίον του Ελληνικού Στρατού στη Νιγρίτα και στην Ελευθερούπολη αλλά, μετά από άγριες μάχες τριών ημερών, εξαναγκάσθηκαν να υποχωρήσουν στις Σέρρες. Την ίδια μέρα επιτίθενται και κατά των Σέρβων στη Γευγελή. Το Βελιγράδι και η Αθήνα συνειδητοποίησαν ότι προμηνύεται ο Β' Βαλκανικός Πόλεμος. Γι' αυτό, δύο μόνον ημέρες μετά τη Συνθήκη Ειρήνης του Λονδίνου, στις 19 Μαΐου 1913 υπέγραψαν στη Θεσσαλονίκη Συνθήκη Συμμαχίας.

Ο Β' Βαλκανικός Πόλεμος

Ένα μήνα αργότερα ξέσπασε ο Δεύτερος Βαλκανικός Πόλεμος. Χωρίς να κηρύξει πόλεμο η Βουλγαρία, στις 16 Ιουνίου 1913, ώρα 8 το πρωί, εξαπέλυσε ολομέτωπη αιφνιδιαστική επίθεση εναντίον των Ελλήνων και των Σέρβων η οποία όμως αποκρούστηκε. Την ίδια μέρα αρνούνται να αποσυρθούν ειρηνικά από τη Θεσσαλονίκη, όπου την επομένη μαίνονται άγριες οδομαχίες όλη μέρα κι όλη νύχτα μέχρι το πρωί της 18ης Ιουνίου, οπότε οι Βούλγαροι παραδίδονται: 19 αξιωματικοί,1.280 στρατιώτες και 80 κομιτατζήδες.

Ενώ η μεγάλη βουλγαρική επίθεση καθήλωσε το Σερβικό Στρατό στη Γευγελή, στις 18 Ιουνίου οι ελληνικές δυνάμεις εξαπέλυσαν γενική αντεπίθεση σε όλο το μέτωπο. Επί τρία μερόνυχτα, 18-21 Ιουνίου, οι Έλληνες πολέμησαν σε δύο οχυρά μέτωπα ταυτοχρόνως, στον Λαχανά και στο Κιλκίς, όπου οι Βούλγαροι είχαν οχυρωθεί εξαιρετικά και παρέτασσαν υπέρτερες δυνάμεις με μεγαλύτερη δύναμη πυρός.Οι Έλληνες επετίθεντο όρθιοι με εφ' όπλου λόγχη και απίστευτο ηρωισμό. Νίκησαν κατά κράτος αλλά έχυσαν το αίμα τους ποτάμι. Στο πεδίο της τιμής έπεσαν τότε 8.353παλικάρια της Ελλάδος, ανάμεσά τους πολλοί αξιωματικοί.

Μέσα σε ένα μόνον μήνα ο Ελληνικός Στρατός απελευθέρωσε την υπόλοιπη Κεντρική Μακεδονία, όλη την Ανατολική Μακεδονία μαζί με τη Δοϊράνη,τη Στρώμνιτσα και το Μελένοικο καθώς επίσης στη Θράκη την Ξάνθη, την Κομοτηνή και την Αλεξανδρούπολη. Κινούμενος ακάθεκτος προς Βορράν, με τελική κατεύθυνση τη Σόφια, διέσπασε τα Στενά του ιστορικού Κλειδίου, ανήλθε την κοιλάδα της Στρώμνιτσας, εξεπόρθησε τα απρόσιτα Στενά της Κρέσνας εισήλθε στο υψίπεδο της Σόφιας και εκεί έδωσε την τελευταία νικηφόρα μάχη του, στο Σιμιτλή. Κατά την υποχώρησή του ο Βουλγαρικός Στρατός, πλαισιωμένος και από κομιτατζήδες, διέπραξε άγριες ωμότητες σε βάρος του αμάχου ελληνικού πληθυσμού.Μεταξύ άλλων πυρπόλησε τις Σέρρες και τη Νιγρίτα, εξετέλεσε πολλούς προύχοντες, έκαψε συθέμελα το Δοξάτο και σφαγίασε 3.000 αμάχους, λεηλάτησε το Σιδηρόκαστρο και έσφαξε τον Μητροπολίτη του Κωνσταντίνο κ.α.

Ο Β' Βαλκανικός Πόλεμος κράτησε ένα μόνον μήνα-αλλά τι μήνα! Στις 17 Ιουλίου υπεγράφη γενική ανακωχή. Λίγες ημέρες ενωρίτερα,αξιοποιώντας τις ελληνικές νίκες κατά των Βουλγάρων, η Ρουμανία και η Τουρκία επετέθησαν κατά της Βουλγαρίας.Οι Τούρκοι ανακατέλαβαν εδάφη στην Ανατολική Θράκη και στη Ρωμυλία ενώ οι Ρουμάνοι κατέλαβαν τη Δοβρουτσά και έφθασαν αμαχητί σχεδόν στα πρόθυρα της Σόφιας. Οι Βούλγαροι υπέκυψαν. Από 17 μέχρι 28 Ιουλίου συνήλθε στο Βουκουρέστι η Διεθνής Διάσκεψη Ειρήνης με συμμετοχή του Πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου.Η Συνθήκη του Βουκουρεστίου, στις 28 Ιουλίου 1913, κατέστησε αμετάκλητα τα σύνορα της σημερινής Ελληνικής Μακεδονίας με ανατολικό όριο τον Νέστο ποταμό. Η Ελλάδα είχε επιτύχει έναν άθλο που ουδείς τολμούσε να ονειρευθεί πριν δέκα μόλις μήνες.