Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΟΥ 1910

Μετά το αποτέλεσμα των εκλογών επιστρέψας εις την Ελλάδα είχεν αμέσως ιδρύσει το «Κόμμα των Φιλελευθέρων». Μεταβάς δε κατόπιν εις Κρήτην, παρητήθη της εκεί Πρωθυπουργίας και την 5ην Σεπτεμβρίου του 1910 επανέρχεται, καθώς εδηλώθη προηγουμένως, εις τας Αθήνας, όπου και εκφωνεί τον πρώτον του λόγον προς τον Ελληνικόν Λαόν από του εξώστου του παρά της Πλατείαν Συντάγματος Ξενοδοχείου «Μέγα». 
Ο ιστορικός αυτός λόγος εστενογραφημένος έχει ως εξής:

«Γνωρίζετε ποια υπήρξαν τα αίτια, τα οποία προεκάλεσαν την εξέγερσιν του Αυγούστου παρελθόντος έτους, επομένως δεν έχω ανάγκην να υπομνήσω αυτά εις υμάς δια μακρών.

»Αστική δικαιοσύνη, εφαρμόζουσα, προς ρύθμισιν των σχέσεων του συγχρόνου βίου, νομοθεσίαν χρονολογουμένην από 15—20 αιώνων, επί τη βάσει δε διαδικαστικού συστήματος, υποθάλποντος πάσαν πλεκτάνην προς καταβαράθρωσιν του ουσιαστικού δικαίου και καθιστώντας δυνατήν την επ' αόριστον παρέλκυσιν των δικών' εμπορική νομοθεσία, χρονολογουμένη από ενός αιώνος, ότε η ατμήρης ναυτιλία ήτο άγνωστος, ότε το τοσαύτην έκτοτε λαβόν ανάπτυξιν και τοσούτον ποικίλην μορφήν συνάλλαγμα της ασφαλείας περιωρίζετο μόνον εις τήν θαλασσασφάλειαν, ότε αι Ανώνυμοι Εταιρείαι, αι οποίαι είναι σήμερον ο κυριώτερος μοχλός της οικονομικής προόδου, δεν είχον λάβει την ανάπτυξιν, την οποίαν έλαβον κατά τα έκτοτε διαρρεύσαντα έτη.

»Ποινική διαδικασία ήτις, χωρίς να παρέχη επαρκείς ασφαλείας •διά την προσωπικήν ελευθερίαν των πολιτών, κινείται βραδύτατα, προ­καλούσα πολλάκις αυτή την φυγοδικίαν, ενώ εδεικνύετο εξ άλλου ανίκανος να ενεργήση κατασταλτικώς κατά του αδικήματος.

»Δημοσία εκπαίδευσις, ήτις θα έλεγέ τις ότι κύριον έχει προορισμόν να εκτρέφη, δι' ανεπαρκούς άλλως τε μορφώσεως, τροφίμους του προϋ­πολογισμού, ανικάνους διά κάθε άλλο πλουτοπαραγωγικόν επάγγελμα.

»Εκκλησία εστερημένη εσωτερικής ζωής, περιοριζομένη εις ξηρούς τύπους και της οποίας ο ενοριακός ιδία κλήρος, κατατρυχόμενος υπό πενίας και αμαθείας, είναι εντελώς ανίκανος όπως εξυπηρετήση την υψηλήν αυτής αποστολήν.

»Σύστημα δημοτικόν στηριζόμενον επί δήμου ο οποίος απετελέσθη από τμήμα της χώρας αυθαιρέτως χαραχθέν επί του γεωγραφικού χάρ­του και ο οποίος διά τούτο, εστερημένος οργανικής ζωής, απέβη κατά μικρόν από παράγοντος της κοινωνικής ζωής, απέβη κατά μικρόν από παράγοντος της κοινωνικής προόδου, από σχολείου διαπαιδαγωγήσεως του λαού διά την χρήσιν των ελευθέρων θεσμών εις όργανον καταδυναστεύσεως εις τας χείρας των φατριών.

»Διοίκησις φατριάζουσα, διακονίζουσα-και μετά την απελευθέρωσιν του λαού από του ξενικού ζυγού, εις την τυραννίαν, με μόνην την διαφοράν, ότι αύτη ασκείται ήδη εκ περιτροπής, ότε μεν επί του ημίσεος, ότε δε επί του ετέρου ημίσεος αυτού.

»Έλλειψις αγροτικής ασφαλείας, ως επίσης έλλειψις δασικής τοιαύτης και πάσης επιστημονικής εκμεταλλεύσεως του δασικού πλούτου της χώρας. 

»Αδιαφορία παντελής προς τας εργατικάς και αγροτικάς τάξεις, αποτέλεσμα έχουσα το να εξάπτωνται εις επικίνδυνον πολλάκις ανταγωνισμόν η αντίθεσις μεταξύ του κεφαλαίου και της εργασίας, μεταξύ ιδιοκτητών και καλλιεργητών, εξ άλλου έλλειψις πάσης οικονομικής πολιτι­κής εκ μέρους του Κράτους, αποβλεπούσης εις την άνάπτυξιν των παραγωγικών της χώρας δυνάμεων. 

»Δημοσιονομική πολιτική, ήτις προς αντιμετώπισιν των απαύστων ελλειμμάτων, κατέφευγεν ανεπιστημονικώς και εμπειρικώς εις την αύξησιν την υπερβάλλουσαν των εμμέσων φόρων, δι' ων τα δημόσια βάρη επιπίπτουν επί των απορωτέρων τάξεων, δυσαναλόγως προς τας δυνά­μεις αυτών. 

»Ανικανότης προς παρασκευήν αναλόγου προς τους πόρους της Χώρας, αλλά φερεγγύου και ετοιμοπολέμου πάντοτε στρατιωτικής δυ­νάμεως, δυναμένης να αμύνεται υπέρ των συμφερόντων και της τιμής της Χώρας. 

»Κυβέρνησις καταναλίσκουσα το πλείστον της δραστηριότητος της ουχί εις προαγωγήν των δημοσίων συμφερόντων, αλλ' εις την ικανο­ποίηση; ως επί τα πολλά αθεμίτων αξιώσεων, δι' ων διενεργείται η συναλλαγή μεταξύ εκλογέως και βουλευτού αφ' ενός, μεταξύ Βουλευτού και Κυβερνήσεως αφ' ετέρου, ήτις Κυβέρνησις δια τούτο, πλην του Προέ­δρου αυτής, απετελεϊτο ως επί τα πολλά, ουχί εκ των ικανωτάτων προς εξυπηρέτησιν του δημοσίου συμφέροντος, αλλ' εκ των επιτηδειοτάτων, όπως εξυπηρετήσωσιν τας ανάγκας της συναλλαγής. 

»Αντιπολίτευσις εις ουδέν άλλο συνήθως αποβλέπουσα ή την κατάληψιν της αρχής, χάριν της οποίας εθυσιάζετο πολλάκις πάσα άλλη αρχή και κάθε άλλο συμφέρον του κράτους. Νόμος, αποβάς ιστός αράχνης, δυνάμενος μεν να συλλαμβάνη τους ασθενεστέρους, αλλά κατασχιζόμενος θρασέως από πάντα ισχυρόν. 

»Επί πάσι τούτοις εφερόμεθα ανερμάτιστοι άνευ σαφώς διαγεγραμμένης εθνικής πολιτικής, άνευ παρασκευής των μέσων προς πράγματοποίησιν αυτής, αφήνοντες μόνον να υποτρέφηται η ιδέα μεταξύ των λαών της Χερσονήσου του Αίμου, ότι ο Ελληνισμός έχει φιλοκτήμονας και κατακτητικάς διαθέσεις, μη αρκούμενος μόνον εις άμυναν υπέρ των ιδίων, αλλ' επιβουλευόμένος και τα αλλότρια. »Και το αποτέλεσμα πάντων τούτων ; 

»Ότι ο βίος κατέστη δυσχερέστερος δια τας μέσας και απορωτέρας τάξεις, ότι μέγα μέρος- και δυστυχώς το αλκιμώτερον του άρρενος πληθυσμού, φέρεται, μεθ' ορμής ακατασχέτου, προς την μετανάστευσιν, η οποία έλαβε τον χαρακτήρα αληθούς εξόδου, ότι εις την οικογένειαν των πολιτισμένων λαών η Ελλάς υπεβιβάσθη βαθμηδόν εις θέσιν μηδαμώς ανταποκρινομένην ούτε προς το παρελθόν αυτής, ούτε προς τας ελπίδας, με τας οποίας ο κόσμος εχαιρέτησε την αναγέννησίν της προ ενός αιώ­νος, ότι το Κράτος περιήλθεν ολίγον κατ' ολίγον εις οξυτάτην αντίθεσιν προς πάντας σχεδόν τους ομόρους και περιοίκους, ενώ αφ' ετέρου η υλική αυτού αδυναμία και η ηθική ανυποληψία έφεραν αυτό εις την ανάγ­κην να υφίσταται παντός είδους προπηλακισμούς και να ανέχηται την παραβίασιν και αυτών των δια συνθηκών ησφαλισμένων δικαίων του. 

»Τοιαύτη πραγμάτων κατάστασις ήτο φυσικόν να αγάγη εις την εξέγερσιν του Αυγούστου του παρελθόντος έτους. Η κατά τύπον στρατιω­τική αύτη εξέγερσις, εγκριθείσα διά του λαοψηφίσματος της 14ης Σεπτεμ­βρίου, έλαβε τον χαρακτήρα αληθούς λαϊκής επαναστάσεως. 

» Αλλ' η επανάστασις αύτη εστερείτο προγράμματος, σαφώς διαγεγραμμένου, έλειπε δε απ' αυτής και ο ιθύνων πολιτικός νους. 

»Δια τούτο η επανάστασις, αδυνατούσα να ίδη ενσαρκούμενον τον αόριστον πόθον της γενικής ανορθώσεως των του Κράτους, εφέρετο εις χρονιότητα, η οποία καθιστώσα οσημέραι αισθητότερα τα κακά, τα οποία συμπαρομαρτούσιν εις πάσαν έξοδον από της νομιμότητος, εκινδύνευε να αγάγη αυτήν εις ναυάγιον. 

»Κατά την κρισιμωτάτην περίοδον της επαναστάσεως, αύτη μου έκαμε την τιμήν να ζητήση την γνώμην μου περί του πρακτέου και η γνώμη μου, μορφωθείσα μετά επιτόπιον μελέτην των πραγμάτων, ήτο ότι ο στρα­τός έπρεπε να επανέλθη το ταχύτερον εις τούς στρατώνας, ίνα αφοσιωθή ολοψύχως εις το επείγον έργον της στρατιωτικής ανασυντάξεως, αξιών προς τούτο και επιβάλλων εν ανάγκη την σύγκλησιν διπλής αναθεωρη­τικής Βουλής... 

Φωναί : Συντακτική, Συντακτική... 

Ελευθέριος Βενιζέλος: Αξιών και επιβάλλων εν ανάγκη την σύγκλησιν Αναθεωρητικής Βουλής. 

Νέαι φωναί : Συντακτική, Συντακτική.Ελευθέριος Βενιζέλος: Επαναλαμβάνω ότι, έδωκα την γνώμην να αφοσιωθή ο στρατός εις το επείγον έργον της ανασυντάξεως των στρατιωτικών δυνάμεων της Χώρας και συγχρόνως έδωκα εις την Επανάστασιν την συμβουλήν να αξιώση και να επιβάλη την σύγκλησιν Ανα­θεωρητικής Βουλής.

Φωναί : Όχι, όχι.

Έτεραι φωναί : Σιωπή, σιωπή. 

Ελευθέριος Βενιζέλος: ..... Αναθεωρητικής Βουλής, ήτις θα προέβαινεν εις την αναθεώρησιν των διατάξεων εκείνων του Συντάγματος, την ανάγκην της μεταρρυθμίσεως των οποίων είχε καταδείξει η πείρα ημίσεος σχεδόν αιώνος, ενώ αφ' ετέρου ούτω θα προελαμβάνετο η ολε­θρία εντύπωσις ότι ο αγών απέτυχε, θα υπεδύετο δε ούτος, του λοιπού, άλλην μορφήν. Η επανάστασις δεν εδίστασε να αποδεχθή την γνώμην μου ταύτην, την οποίαν εγνώριζε προερχομένην εξ ειλικρινούς προαιρέ­σεως, αποδείξασα ούτω και πάλιν ότι την ενέργειαν αυτής ουδέν άλλο ερρύθμιζε παρά μόνον η αποσκόπησις προς το συμφέρον του Κράτους και του ανορθωτικού αγώνος. Συγχρόνως δε υπεδείχθη και η συνεννόησις όλων εκείνων των παραγόντων, δια της συμπράξεως των οποίων κατωρθώθη να διεξαχθώσι τοσούτον ήρεμα αι εκλογαί της 8ης Αυγούστου. 

»Το αποτέλεσμα των εκλογών τούτων αποτελεί αυστηράν κατα­δίκην κατά του παρελθόντος. Εάν δΕ αι νέαι ιδέαι δεν φαίνονται τελικώς εξασφαλισθείσαι εκ του αποτελέσματος των εκλογών, είναι προ­φανές ότι περιεβλήθησαν δια τοιούτου κύρους εκ του αποτελέσματος των εκλογών τούτων, ώστε να μη αμφιβάλη τις ότι και εις την Βουλήν θα κατορθώσουν κατά το πλείστον να επιβληθώσι δια της ηθικής αυτών δυνά­μεως και ότι εις τας προσεχείς εκλογάς ο λαός θέλει εγκρίνει αυτάς πανηγυ­ρικώς.

Φωναί: Μάλιστα, μάλιστα, ο λαός μαζί σου!,..

Ελευθέριος Βενιζέλος: Η εκ των εκλογών της 8ης Αυγούστου προελθούσα λαϊκή αντιπροσωπεία αποστολήν έχει όπως αναθεωρήση ωρισμένας διατάξεις του Συντάγματος. Αλλά θα παρεγνώριζέ τις προφανή αλήθειαν, εάν δεν ανεγνώριζεν ότι, εύρυνσις του κύκλου των εργασιών της, όπως αναθεωρηθώσι και άλλαι διατάξεις του Συντάγματος, μη θίγουσαι ούτε την μορφήν της Πολιτείας, ούτε την εξουσίαν και το πρόσωπον του Βασιλέως, ούτε την τάξιν της Διαδοχής, ανταποκρίνεται προς ισχυράν αξίωσιν της κοινής γνώμης. Φρονώ δια τούτο ότι η λαϊκή αύτη αντιπρο­σωπεία, χωρίς να αλλοιωθή ο χαρακτήρ της, δύναται να προβή εις την εύρυνσιν ταύτην του έργου της, εφ' όσον εις τούτο συμφωνεί το Στέμμα, το οποίον φαίνεται δια του Βασιλικού λόγου μη έχον ουδεμίαν αντίρρησιν.

»Πρέπει άλλωστε να εξάρω ότι οιανδήποτε σημασίαν και αν αποδίδω εις το έργον της αναθεωρήσεως του πολιτεύματος, και αποδίδω ση­μασίαν μεγάλην, δεν αναμένω εκ ταύτης και μόνης την ανόρθωσιν των καθ' ημάς πραγμάτων.

»Πρo εικοσιτριών αιώνων ο αθάνατος Σταγειρίτης, φιλοσόφων επί της ουσίας των πολιτευμάτων, διετύπωσε δι' ολίγων λέξεων τον χαρακτήρα και το γνώρισμα των ορθών πολιτευμάτων, τα οποία ασφαλίζουν ευημερίαν των λαών και των παρεκβατικών πολιτευμάτων, τα οποία απεργάζονται την κακοδαιμονίαν αυτών. 

Όταν είπεν, ο είς, ο μονάρχης δηλαδή εν τω μοναρχικώ πολιτεύματι, ή οι ολίγοι εν τω αριστοκρατικώ, ή οι πολλοί, τα πολιτικά δηλαδή κόμματα εν τω δημοκρατικώ και σήμερον εν τω Συνταγματικώ πολιτεύματι, άρχωσι προς το κοινόν συμφέρον η Πολιτεία είναι ορθή, όταν δε ο είς , ή οι ολίγοι, ή οι πολλοί άρχωσι προς το ίδιον συμφέρον, η Πολιτεία αύτη αποτελεί παρέκβασιν πολιτείας οδηγούσαν εις την κακοδαιμονίαν του λαού.

Μία φωνή: Είναι ληστοσυμμορία.

»Ισχυρότατον παράγοντα, όπως συνέχη την Πολιτείαν από πάσης παρεκτροπής, το Συνταγματικόν Πολίτευμα τάσσει τον Βασιλέα. Ιστάμενος ούτος επί της κορυφής της πολιτικής και κοινωνικής πυραμίδος, ανώτερος των μεταβαλλομένων συμφερόντων της εκάστοτε στιγμής, έχων τα συμφέροντα-τα καλώς εννοούμενα, του Βασιλικού Οίκου εντελώς αλληλένδετα προς τα υψηλότερα και γενικώτερα συμφέροντα του Έθνους, περιβαλλόμενος δια του πολιτεύματος με τόσα προνόμια έχει μεν εις χείρας αυτού μεγάλην πάντοτε δύναμιν, όπως πράττει το αγαθόν, αλλά έχει κολοσσιαίαν αυτόχρημα δύναμιν, όπως αποτρέπη το κακόν, συνέχων τας Κυβερνήσεις αυτού από των παρεκτροπών, εις τας οποίας οδηγεί η παραβίασις των Νόμων. 

» Ατυχώς το Στέμμα δεν έσχε τοιαύτην την αντίληψην της θέσεως αυτού εν τω Συνταγματικώ Πολιτεύματι... (Μπράβο, μπράβο!) Και δια τούτο έκρινα πάντοτε ότι η Βασιλική Αρχή εν τω παρελθόντι δεν ησκήθη κατά τον συμφωνότερον προς τα αληθή συμφέροντα και του Βασιλικού Οίκου και του Έθνους τρόπον, και την γνώμην ταύτην δεν εδίστασα να εκδηλώσω ,διότι οι πολιτικοί άνδρες πρέπει να έχωσι πάντοτε το θάρρος της γνώμης αυτών, εκ τούτου δε προεκλήθη η κατ' εμού κατηγορία, ότι είμαι αντιδυναστικός. Αλλ' η κατηγορία αύτη είναι α σύστατος. Καίπερ βαθέως εμφορούμενος από τας δημοκρατικάς αρχάς της φυλής μας έχω ακράδαντον την πεποίθησιν ότι, η Βασιλευομένη Δημοκρατία,οποίον είναι κατ' ουσίαν το πολίτευμα ημών , είναι ο τύπος του πολιτεύματος, όστις, προσαρμόζεται άριστα προς την πολιτικήν μορφήν του Ελληνικού Λαού και εξυπηρετεί προσφορώτερον τα εθνικά συμφέροντα. 

»Αλλ' ούτε διενοήθην ποτέ Δυναστικήν μεταβολήν. Αφού δεν είχομεν Εθνικήν Δυναστείαν, εδέησε δε να μεταφυτεύσωμεν έξωθεν επί του ελληνικού εδάφους το δυναστικόν δένδρον, θα ήτο εσχάτη μωρία να θυσιάσωμεν όλην την από ημίσεως ήδη αιώνος συντελεσθείσαν αφομοιωτι­κήν εργασίαν, αφού ο Βασιλικός ημών Οίκος απέδωκεν ήδη καρπούς δευ­τέρας και τρίτης γενεάς και αφού, όσον απομακρυνόμεθα από της εποχής της μεταφυτεύσεως, τοσούτον είναι φυσικόν να αποβαίνη πληρεστέρα η συνάντησις των πόθων και των αισθημάτων, όπως και η αντίληψις της κοινότητος των συμφερόντων Έθνους και Βασιλικού Οίκου.

»Πρέπει άλλως τε να ελπίσωμεν ότι το Στέμμα, συμμεριζόμενον τον τοσούτον παγκοίνως κατ' επανάληψιν εκδηλωθέντα πόθον από ενός ήδη έτους προς ανόρθωσιν, θέλει αποφασίσει να τεθή επί κεφαλής της ανορθω­τικής κινήσεως, ήδη τουλάχιστον, ότε αύτη έλαβε καθαρώς νόμιμον μορφήν, αυτό πρώτον προσαρμόζον την πολιτείαν αυτού προς τας ανάγκας του ανορθωτικού αγώνος. Βεβαίως ούτω το έργον της Βασιλικής Αρχής θ' άποβή κοπιωδέστερον, αλλά προς την τοιαύτην άσκησιν συνδέεται και η ευημερία και η αίγλη του Βασιλικού Οίκου.

»Το επ' εμοί συναισθάνομαι εξ άλλου βαθέως τας βαρυτάτας ευθύνας αίτινες επίκεινται επί των ώμων των πολιτικών ανδρών της Χώρας. Αν­ταποκρινόμενος προς τας υποχρεώσεις, τας οποίας μου επιβάλλει η πανη­γυρική εκλογή, δια της οποίας με ετιμήσατε, και δι' ήν τιμήν εκφράζω υμίν την ευγνωμοσύνην μου, απεφάσισα να αποδεχθώ την εντολήν υμών και εγκαταλείψω το στάδιον της μέχρι τούδε πολιτικής μου δράσεως προς το οποίον τοσούτοι και τοιούτοι με συνδέουν δεσμοί.

»Δεν έρχομαι ενταύθα ως αρχηγός νέου και εσχηματισμένου κόμματος. Έρχομαι ως απλούς σημαιοφόρος νέων πολιτικών ιδεών. (Εύγε, εύγε!)και υπό την σημαίαν ταύτην καλώ πάντας εκείνους, οίτινες συμμερίζονται τας ιδέας ταύτας, εμπνέονται από τον ιερόν πόθον ν' αφιερώσωσι πάσας τας δυνάμεις της ψυχής και του σώματος, να συντελέσωσιν εις την επιτυχίαν των ιδεών τούτων! (Όλοι μαζί σου!) 

»Η ιθύνουσα την πολιτείαν μου κεντρική αρχή είναι ότι ο πολιτικός ανήρ οφείλει να έχη γνώμονα πάσης αυτού πράξεως το κοινόν συμφέρον και εις το συμφέρον τούτο να υποτάσση άνευ ενδοιασμού το τε συμφέρον του κόμματος εις ό ανήκει και το των μελών του κόμματος τούτου. Οφείλει να έχη πάντοτε το θάρρος των γνωμών αυτού, μηδέποτε θυσιάζων ταύτας, δια να γίνεται αρεστός προς τα άνω ή προς τα κάτω. Ότι προς την εξουσίαν πρέπει να αποβλέπη όχι ως σκοπόν, αλλ' ως μέσον προς επι­τυχίαν άλλου υψηλοτέρου σκοπού, μηδέποτε σπεύδων προς ανάληψιν της Άρχης, αν πρόκειται τούτο να γίνη επί θυσία μικρά ή μεγάλη των αρχών αυτού , μηδέποτε διστάζων να απορρίπτη αυτήν, αν η διατήρησις αυτής έπρεπε να εξαγορασθή δια θυσίας του προγράμματος προς εφαρμογήν τοτ οποίου εκλήθη υπό του λαού.

Μια φωνή : Ο Θεός και ο Πατριάρχης μαζί σου!

Ελευθέριος Βενιζέλος: Αναγνωρίζων την ανάγκην της διαπαιδαγωγήσεως του Ελληνικού λαού και της χειραφετήσεως αυτού από του προσωπικού κομματισμού, θα εργασθώ μετ' εκείνων, τους όποιους η εξέλιξις των εργασιών της Βουλής ήθελεν αποδείξει ότι συμπίπτουσιν αι ιδέαι μου , δια την οργάνωσιν πολιτικού Συλλόγου διακλαδουμένου καθ' όλον το κράτος και μέλλοντος ν' αποτελέση την οργάνωσιν του νέου πολιτικού κόμματος της ανορθώσεως, του οποίου την συγκρότησιν ανυπομόνως αναμένει ο ελληνικός λαός. 

»Μετά των ομοφρόνων τούτων θα ασχοληθώ εν καιρώ εις την διατύπωσιν του κυβερνητικού προγράμματος του νέου τούτου κόμματος, το οποίον πρόγραμμα μετά των πολιτικών αρχών, τας οποίας εξήγγειλον υμίν, θέλει αποτελέσει τον δεσμόν, όστις θα συνέχη τα μέλη τού νέου τούτου κόμματος.

»Δεν παραγνωρίζω, συμπολίται, τας δυσχερείας κατά των οποίων έχει να παλαίση ο ανορθωτικός αγών δια να στεφθή υπό πλήρους επιτυ­χίας.

»Αλλά πιστεύω ακραδάντως ότι, παρά την φθοράν των εθνικών δυνάμεων ,ήν απειργάσθη τόσον μακρά κακοδιοίκησις, οι υλικοί και ηθικοί πόρoι του έθνους είναι ακόμη τοσούτοι, ώστε εις χείρας εμπνευσμένων εργατών της ανορθώσεως να αρκέσωσιν εις αναδημιουργίαν Ελλάδος, ανταποκρινομένης προς τας αξιώσεις του σημερινού πολιτισμού, ικανής να αποσπάση την εκτίμησιν του πεπολιτισμένου κόσμου και να καταλάβη εντιμοτάτην θέσιν εν τη οικογενεία των πεπολιτισμένων λαών, δυναμένης δε τέλος, όταν γίνη και ηθικώς και υλικώς ισχυρά, να συντέλεση προς εξασφάλισιν της ανατολικής ειρήνης υπό όρους ασφαλίζοντας εις πάντας τους κατοικούντας την Ανατολήν λαούς την πρόοδον και ευημερίαν».

(Ζητωκραυγαί και παρατεταμένα χειροκροτήματα πολλήν ώραν μετά την λήξιν της ομιλίας του). 

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΡΔΑΤΟΣ: TΑ ΠΡΟΟΙΜΙΑ ΤΟΥ ΔΙΧΑΣΜΟΥ

Οι αντιβενιζελικοί γερμανόφιλοι κύκλοι του επιτελείου και της Αυλής είχαν πληροφορίες ότι ο τσαρισμός βρισκόταν στην περίοδο αυτή σε αντίθεση με τους κυβερνήτες της Αγγλίας και Γαλλίας. Όλες τις μυστικές διαπραγματεύσεις που έκανε στην Αθήνα ο Βενιζέλος και ο Άγγλος πρεσβευτής Έλλιοτ και τα εμπιστευτικά τηλεγραφήματα στην κυβέρνηση της Αθήνας του Λόυδ Τζωρτς και Τσώρτσιλ, διαβιβάζονταν από τους κύκλους του Στρέϊτ, Mεταξά και Δούσμανη στο υπουργείο των Εξωτερικών της Γερμανίας και απεκεί στην Πετρούπολη. Οι Γερμανοί είχαν κάθε συμφέρο να ανακοινώνουν με τα όργανα της κατασκοπείας τους τις μυστικές επαφές της αγγλικής και ελληνικής κυβέρνησης, στα σημεία εκείνα που είχαν αιχμές κατά της Ρωσίας. 

Γι αυτό ο τσαρισμός έκανε διάβημα στο Παρίσι και Λονδίνο δηλώνοντας πως δεν επιθυμούσε να πάρει μέρος η Ελλάδα στην εκστρατεία των Δαρδανελλίων ούτε και την είσοδο του ελληνικού στρατού στην Πόλη, Ο τσάρος και οι σύμβουλοι του Σαζόνωφ και Ισβόλσκυ δεν το έκρυβαν ότι η Πόλη και η περιοχή των Δαρδανελλίων ανήκει στη Ρωσία, Ήθελαν βέβαια να γίνει η εκστρατεία των Αγγλογάλλων, αλλά δεν ήθελαν να πάρουν μέρος οι Ελληνες στην εκστρατεία αυτή, γιατί αυτοί είχαν ιστορικά δικαιώματα πάνω στα μέρη ταύτα. Εξάλλου το Οικουμενικό Πατριαρχείο ήταν όργανο της ελληνικής κυβέρνησης, ενώ στην Πόλη υπήρχαν πολλές χιλιάδες Έλληνες που είχαν μεγάλα οικονομικά πόστα. 

Η αγγλική κυβέρνηση όμως δεν έκανε δεχτή την αξίωση της Ρωσία: αλλά τη βεβαίωσε ότι ο ελληνικός στόλος θα παίξει βοηθητικό ρόλο και ο Ελληνικός στρατός θα μείνει στην Καλλίπολη (1). 

Οι Άγγλοι σφύριζαν στ' αυτιά του Βενιζέλου το τραγούδι της Μεγάλη Ελλάδας και βεβαίωναν τον τσάρο πως δε θα πατήσουν στην Πόλη οι Έλληνες φαντάροι και τσολιάδες. Στην πολιτική της διπροσωπίας και της υπουλότητας oι Άγγλοι ιμπε­ριαλιστές ήταν προφεσόροι. 

Και οι Γάλλοι με τη σειρά τους έδωκαν καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις στους Ρώσους επίσημους. 

Ο τσάρος όμως δεν πείστηκε και επέμεινε να πάρει ρητή υπόσχεση από την Αγγλία και Γαλλία ότι η Πόλη και τα Στενά θα παραχωρηθούν στο τέ­λος του πολέμου στη Ρωσία. Οι Αγγλογάλλοι ενώ στην αρχή δυστροπούσαν και προσπαθούσαν να αναβάλουν τη συζήτηση πάνω στο ζήτημα αυτό, στο τέ­λος αναγκάστηκαν να δεχτούν τη ρωσική αξίωση. Η πρώτη υποχώρηση έ­γινε στις 21 Φλεβάρη και η δεύτερη στις 27 του ίδιου μήνα. Τότε η Αγγλία υποσχέθηκε κατηγορηματικά ότι η Πόλη και τα Δαρδανέλλια θα παραχωρη­θούν στη Ρωσία (2). 

Ας δούμε τώρα ποια ήταν η εξέλιξη της εσωτερικής κατάστασης από την πολιτική κρίση που δημιούργησε η παραίτηση του Μεταξά.

Ο Βενιζέλος, όπως είδαμε, πρότεινε να καλέσει ο βασιλιάς τους πρώην πρωθυπουργούς για να εκθέσει τις απόψεις του και γίνει συζήτηση για την εξωτερική πολιτική.

Στο «Συμβούλιο του Στέμματος» πήραν μέρος ο Γ. Θεοτόκης, Δ. Ράλλης, Κυρ. Π. Μαυρομιχάλης, Αλ. Ζαΐμης και Στεφ. Δραγούμης. Ήταν πολιτικές μηδαμινότητες σαν πρόσωπα, όμως αντιπροσώπευαν τον παλαιοκομματισμό και τους γερμανόφιλους και έτσι είχαν κάποια δύναμη.

Όταν άκουσαν το Βενιζέλο έμειναν σκεφτικοί. Δεν είχαν τίποτα στο κε­φάλι τους. Όλα τα περίμεναν από τον Κωνσταντίνο και ήταν μαριονέτες του επιτελείου. Ό,τι έλεγαν ο Δούσμανης και ο Μεταξάς ήταν γι' αυτούς στρα­τιωτικές αλήθειες. Μόνο ο Ράλλης έδειχνε πώς συμφωνούσε με το Βενιζέλο, όχι γιατί είχε ξεκαθαρισμένες ιδέες για τη διεθνή πολιτική και στρατιωτική κατάσταση, αλλά γιατί πίστευε πως η Αγγλία ήταν αήττητη.

Πρώτος ο Θεοτόκης, υστέρα από την ομιλία του Βενιζέλου, πήρε το λόγο. Δεν είπε πολλά πράγματα:

«Αι ιδέαι μου, είπε, είναι γνωσταί. θεωρώ ότι η Ελλάς έχει συμ­φέρον να συμπράξη με την Γερμανίαν εναντίον του Σ λ α β ι σ μ ο ύ. Αναγνωρίζω όμως ότι τας γνώμας μου δεν ακολουθεί η πλειο­ψηφία του ελληνικού λαού και ως εκ τούτου πρέπει· να εφαρμοσθή η πολιτική του Βενιζέλου».

Ο Ράλλης μαζί με άλλα είπε πως:

«Η πολιτική της ουδετερότητος είναι πολιτική αυτοκτονίας».

Οι άλλοι αναμάσησαν τα ίδια. Επειδή δεν καταλήξανε σε κανένα συμπέ­ρασμα έγινε δεύτερο Συμβούλιο την άλλη μέρα (20 Φλεβάρη). Στο Συμβούλιο αυτό παραβρέθηκε και ο Δούσμανης ως αρχηγός του επι­τελείου για να εκθέσει τη στρατιωτική κατάσταση (3).

Μα και στο Συμβούλιο αυτό δεν ειπώθηκε τίποτα το σπουδαίο, Ο Βενι­ζέλος παρουσίαζε από την άποψη της Αντάντ ρόδινη την κατάσταση και άφη­νε να υπονοηθεί ότι η Ελλάδα θα έπαιρνε όλη τη Μικρασία. 
Ο Ράλλης είχε ενθουσιαστεί από τα λόγια του Βενιζέλου και είπε στο βασιλιά: 
«Τ ό λ μ η σ ο ν Μεγαλειότατε! Και. πρόσθεσε: «Βασιλεύ! Ενθυμήσου του προκατόχου σου ( = Όθωνα) ! η Αγγλία είναι εκδικητική». 
Τότε ο Κωνσταντίνος απάντησε: 
«Εάν φθάσω εις σύγκρουσιν με την Αγγλίαν, παραιτούμαι υπέρ του υιού μου».

Ο Δραγούμης ακούοντας τα λόγια αυτά, γέλασε και ο Κωνσταντίνος θυ­μωμένος είπε: 

«Μη γελάτε, κύριε Δραγούμη, ό,τι λέγω, το λέγω σοβαρώτατα». 

Στο τέλος οι πρώην πρωθυπουργοί συμφώνησαν με το Βενιζέλο και συ­στήσανε στο βασιλιά, να ακολουθήσει την πολιτική του πρωθυπουργού , αλλά ο Κωνσταντίνος ήταν ανένδοτος, αν και ο πρεσβευτής στο Παρίσι Ρωμάνος και ο πρεσβευτής στην Πετρούπολη I. Δραγούμης, τηλεγραφούσαν ότι το συμφέρο της Ελλάδας ήταν να συμπολεμήσει με τούς συμμάχους στην Καλλί­πολη (4). 

Ο Κωνσταντίνος, αν και φαινόταν ότι δεν συμφωνούσε με το Βενιζέλο, όμως δεν πήρε αμέσως απόφαση. 

Ζήτησε 24 ώρες προθεσμία για να σκεφτεί. Στο αναμεταξύ ο Κάιζερ του έστειλε εμπιστευτικό τηλεγράφημα και του έκανε τη σύσταση να μην ακο­λουθήσει την πολιτική του Βενιζέλου, αλλά να ταχτεί στο πλευρό της Γερ­μανίας (5). 

Φυσικά είδε το Στρέϊτ, το Δούσμανη και το Μεταξά. Δε θέλει ρώτημα πως τον συμβούλεψαν να ακολουθήσει πολιτική ουδετερότητας. 

Ο Στρέϊτ αργότερα ανακοίνωσε πως ο Κωνσταντίνος ήταν επηρεασμέ­νος από την πολιτική της «Μεγάλης Ιδέας», γι' αυτό έλεγε: 

«Τί να σου πω: Η Πόλις με τραβάει. Αν δεν ήταν αυτή η Ρω­σία στη μέση...» (Β ε ν τ ή ρ η, 299).Το πρωί στις 21 Φλεβάρη (π. ημ.) ειδοποίησε το Βενιζέλο ότι θα τον περιμένει στα ανάκτορα το απόγευμα και ώρα 3. 

Ο Βενιζέλος πίστευε ακόμα πως ο βασιλιάς θα συμφωνούσε μαζί του, αλλά βγήκε πολύ γελασμένος. 

Ο Β ε ν τ ή ρ η ς, που έχει τις καλύτερες πληροφορίες για τα πολιτικά παρασκήνια της εποχής αυτής, γράφει: 

«Ο Κωνσταντίνος είπεν, από· τας πρώτας λέξεις, προς τον πρωθυ­πουργόν ότι, κατόπιν ωρίμου σκέψεως, δεν εγκρίνει την συμμετοχήν της Ελλάδος εις την εκστρατείαν των Δαρδανελλίων. 

Η διαλεκτική και ο θερμός .πατριωτισμός του Βενιζέλου δεν ωφε­λούν πλέον. Ο Βασιλεύς εφαίνετο ακλόνητος. 

Κωνσταντίνος: Δεν στέκει στρατιωτικώς η επιχείρησις, κ. πρωθυπουργέ. Έχω εδώ και τους επιτελείς δια να σας αναπτύξουν εκ νέου το ζήτημα». 

Βενιζέλος: Δεν είναι ανάγκη, μεγαλειότατε. Γνωρίζω τα επιχειρήματα των. Σας επαναλαμβάνω τούτο: Εάν σπεύσωμεν, τα Δαρδανέλλια θα πέσουν. Και αποτυγχάνοντες, όμως, εξασφαλίζομεν δια της Αγγλίας και Γαλλίας, την Βόρειον Ήπειρον, την Κύπρον, την Μικρασίαν». 

Κωνσταντίνος: Ποιος θά μας τα δώση όλα αυτά; Θεωρείτε τόσω εύκολον την πλήρη ήτταν της Γερμανίας;». 

Βενιζέλος: Δεν υποτιμώ την γερμανικήν δύναμιν. Επανειλημμένως εν τούτοις σας εξέθεσα διατί τελικώς θα επικρατήση η Αγ­γλία. Εις την Ανατολήν ιδίως θα επιβληθή καθ' όλην την γραμμήν. Η Γερ­μανία υποστηρίζει την Τουρκίαν και εργάζεται ·δια λογαριασμόν της εις την Μικρασίαν. Η  Αγγλία θέλει την συνεργασίαν και το μεγάλωμα της Ελλάδος. Μας το έδειξε καθαρά. Μόνον δια της Αγγλίας θα κρατήσωμεν όσα έχομεν και θα επεκταθώμεν εκ νέου». 

Η συζήτησις ·διεξήγετο ήρεμα. Ο Κωνσταντίνος εφαίνετο λυπημέ­νος. Δεν ημπορούσε νά χωρισθή άνευ συγκινήσεως από την γνώριμον εκείνην υπόσχεσιν της επιτυχίας. Ο Βενιζέλος κατείχετο υπό της μελαγ­χολίας, ήτις κυριεύει καΙ τας ισχυρότέρας καρδίας, όταν χάνουν κάτι ά­πειρως πολύτιμον καί προσφιλές. Αυτό του ήτο η μορφή της μεγάλης Ελλάδος. 

Ο βασιλεύς προσέθεσε: 

«Η Ρωσσία δεν μας αφήνει να πάμε στην Πόλι». 

Βενιζέλος: Δέν ημπορεί να μας εμποδίση η Ρωσσία. Προσφέρομεν μικράν αλλά χρήσιμον δύναμιν εις στιγμήν αποφασιστικήν. Η Ρωσσία δεν διαθέτει προς το παρόν ούτε ένα σύνταγμα. Αυτό άλλωστε και το απροπαράσκευον της τουρκικής αμύνης ονομάζω ευκαιρίαν. Δεν ζητούμεν δε να γίνωμεν κύριοι της Κωνσταντινουπόλεως, θα συντελέσωμεν προς κατάκτησιν και διεθνοποίησιν της πόλεως. Μαζί με την Αγγλίαν καΙ την Γαλλίαν θα αντισταθώμεν αποτελεσματικώς εις τας σλαυικάς αξιώσεις. Και έπειτα...» 

Ο Βενιζέλος έκαμε μίαν κίνησιν, γνωστήν εις όλους προς τους ο­ποίους είχεν ομιλήσει επί του Ιδίου θέματος. Άνοιξε πλατειά το δεξί του χέρι ως να ενηγκαλίζετο και να περιέσφιγγε κάτι: 

«Εις την Κωνσταντινούπολη, μεγαλειότατε, θα πάμε από την Μι­κράν Ασίαν». 

Τίποτε δεν έπειθε τον Βασιλέα. Η συνομιλία διήρχει τρία τέταρ­τα της ώρας. Ο πρωθυπουργός συνεπέρανε:

«Υπάρχει διαφωνία Στέμματος και κυβερνήσεως. Η δευτέρα είναι ηναγκασμένη να παραιτηθή. Ως τελευταίαν υπηρεσίαν της προς την πα­τρίδα και τον θρόνον συνιστά όπως, δια της Γερμανίας, εξασφαλισθή η κυριαρχία επί των νήσων και η προστασία των ελληνικών πληθυσμών της Τουρκίας. Διότι, αν αποδειχθή ορθή η αντίθετος της ιδικής μου πο­λιτική και επικρατήση η Γερμανία, η Ελλάς θα ευρεθή ενώπιον απωλείας των νήσων και εξοντώσεως του υποδούλου ελληνισμού» (6) (Βεντήρη, 302 και Πρακτικά Βουλής, 14 Αύγουστου 1917 και 25 Ιούνη 1930).

Ο βασιλιάς δέχτηκε την παραίτηση του Βενιζέλου. Ο τέως πρωθυπουρ­γός κάλεσε αμέσως τη Βουλή. Με τρεις φράσεις ανάγγειλε ότι η κυβέρνηση παραιτήθηκε.

Οι παλαιοκομματικοί βουλευτές Τσακόπουλος και Σακελλαριάδης, φώναξαν γεμάτοι χαρά: 

-— Ζήτω ο Βασιλεύς!

Ήταν η φωνή των κυρίων τους - των επιτελικών και αυλικών.

Οι βενιζελικοί βουλευτές ήταν του πεθαμού. Όταν όμως ακούστηκαν οι ζητωκραυγές των παλαιοκομματικών, ο Λουκάς Νάκος καΙ Ν. Ξη­ρός απάντησαν:

«Ζ ή τ ω  τ ο Έθνος! Ό,τι θέλει το Έθνος θα γίνη».

Η  διαφωνία Βενιζέλου και Κωνσταντίνου προκάλεσε μεγάλο πολιτικό αναβρασμό.

Ο βασιλιάς ανάθεσε το σχηματισμό της νέας κυβέρνησης στο Δ η μ. Γούναρη (24 Φλεβάρη/9 Μάρτη 1915) (7).

Πριν αναθέσει στο Γούναρη την πρωθυπουργία, κάλεσε τον Αλ. Ζαίμη και του πρότεινε να σχηματίσει αυτός τη νέα κυβέρνηση, αλλά ο Ζαίμης, αφού επισκέφτηκε τούς πρεσβευτές τής Αντάντ και πληροφορήθηκε τις διαθέσεις τους, ανέβηκε στα ανάκτορα και δήλωσε ότι δεν δέχεται την εντολή:

Ο Γούναρης μόλις ορκίστηκε η κυβέρνηση, δήλωσε πως:

«Ο Ελευθέριος Βενιζέλος δια της υπερβολικής του αισιοδοξίας στη­ριζομένης εις προηγουμένας επιτυχίας του, προσπαθεί να εκβιάση την πορείαν της Ιστορίας , μη λαμβάνων  υπ' όψιν τας εξαιρετικάς  του παγκοσμίου πολέμου  δυσχερείας  και αδιαφορών  απέναντι των Ρώσων.

(Συνέχεια και τέλος)

Υποσημειώσεις:

1. O υπουργός των Εξωτερικών της Αγγλίας Ε. Γ κ ρ έ υ, στις 19 Φλεβάρη/ 4 Μάρτη 1915 απάντησε στο διάβημα του Ρώσου πρεσβευτή στο Λονδίνο Μπενκέντορφ ετσι: «Το να φέρωμεν εμπόδια εις την σύμπραξιν της Ελλάδος σημαίνει επιβράδυνσιν των επιχειρήσεων. Δια τον αγώνα κατά των ναρκών και των τορπιλλών, το ναυαρχείο έχει ανάγκην των ελληνικών πλοίων με μικρόν βύθισμα, διότι ολόκληρος ο συμμαχικός στόλος αισθάνεται την έλλειψιν παρομοίων σκαφών. Εξάλλου ο ελληνικός στρατός θα χρησιμοποιηθή δια την κατάληψιν της χερσονήσου της Καλλιπόλεως» (Β ε ν τ ή ρ η, 283) 
2. Βλ. Βεντήρη, 285 - 286, όπου μνημονεύονται και επίσημες πηγές καθώς και Driault et Lheritier: «Διπλωματική Ιστορία τής Ελλάδος», τ. V, 183. Βλ. και «Documents publies par Ies Bolscheviks», εκδ. Bossard, 1914, σ. 107-110.
Πάνω στo ζήτημα αυτό υπάρχει μεγάλη βιβλιογραφία. 
3. Είχε λήξει η ποινή της αργίας και ήταν τώρα αυτός γενικός επιτελάρχης.
4.  O Δραγούμης έστειλε και προσωπικό τηλεγράφημα στον Κωνσταντίνο συνιστώντας την έξοδο από την ουδετερότητα. Ο βασιλιάς οργίστηκε όταν το διάβασε, το ξέσχισε και ονόμασε το Δραγούμη «ξέστρωτο γαϊδούρι» (βλ. Γεωργ. Μ ε λ α: «Ο Κωνσταν­τίνος », 87).
5. Βλ. Βεντήρη, 298, το κείμενο του τηλεγραφήματος' ο Κάιζερ αποκαλεί τον  Έλληνα βασιλιά Τίνο και του λέει πως οι Τούρκοι μπορούν να κρατήσουν τα Δαρδανέλλια.
6. Τα της συναντήσεως του με τον Βασιλέα διηγήθη ο Βενιζέλος εις την σύσκεψιν των φίλων του βουλευτών της 22ας Φεβρουαρίου 1915. Αποκαλυπτικώτερον ωμίλησεν εις τας συνεδριάσεις της Βουλής, της 14ης Αυγούστου 1917' και 25 Ιουνίου 1930. Επί του ιδίου θέματος ο Ε. Βενιζέλος έδωκεν εις τον γράφοντα επανειλημμένας προφορικάς και γραπτάς διασαφήσεις.
7. Ό Γούναρης κράτησε το υπουργείο των Στρατιωτικών. Τα άλλα υπουργεία τα πήραν ο Γ. Χρηστάκις-Ζωγράφος το υπουργείον Εξωτερικών. Ο Ν. Τριανταφυλλάκος το υπουργείο των Εσωτερικών. Ο Παναγής Τσαλδάρης το υπουργείο Δικαιοσύνης, ο Ν. Στράτος το υπουργείο των Ναυτικών. Ο Χαρ. Βοζίκης τΟ υπουργείο Παιδείας. Ο Αθ. Ευτα­ξίας το υπουργείο της Εθνικής Οικονομίας. Ο Π. Πρωτοπαπαδάκης το υπουργείο των Οικονομικών και ο Γ. Μπαλτατζής το υπουργείο Συγκοι­νωνίας.

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΣΑΡΑΦΗΣ: ΠΩΣ ΚΑΙ ΔΙΑΤΙ ΑΠΕΤΥΧΕ ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ 1 ΜΑΡΤΙΟΥ 1935.

Το κίνημα της 1ης Μαρτίου δεν είχε τον  χαρακτήρα  μιας από τας συνήθεις  συνωμοσίας, αι οποίαι  δεν αποβλέπουν εις άλλο τι , παρά  μόνον εις την βιαίαν  κατάληψιν  της εξουσίας. Εις το κίνημα, όπως είχεν οργανωθή, ηθελήσαμεν ημείς οι ίδιοι να δώσωμεν τον χαρακτήρα μιας πανελληνίου  εξεγέρσεως εναντίον των κυβερνητικών μεθόδων , εξεγέρσεως, εις την οποίαν  θα ελάμβανον μέρος όλα τα υγιά στοιχεία του στρατού και του ναυτικού [1].

Θα ήτο η εσχάτη μωρία  να νομισθή, ότι το κίνημα περιωρίζετο μόνον εις τους τομείς εις τους οποίους  εξεδηλώθη - δηλαδή εις τον στόλον , εις το πρότυπον και την σχολήν Ευελπίδων  και εις το Δ Σώμα Στρατού. Η εξέγερσις  επρόκειτο να είναι καθολική  και ταυτόχρονος. Μόλις θα κατελαμβάνετο  ο στόλος,  αι φρουραί  ολοκλήρου  σχεδόν της Ελλάδος  επρόκειτο να επαναστατήσουν. Εάν εν τη πράξει  η εξέγερσις αυτή  εματαιώθη εις τας περισσοτέρας φρουράς , τούτο δεν οφείλεται εις την έλλειψιν θάρρους ή συνεπείας εκ ,μέρους των μεμυημένων αξιωματικών , διακεκριμένων  κατά πάντα  συναδέλφων , αλλ' εις άλλους λόγους , δια τους οποίους δεν νομίζω , ότι επέστη ο καιρός να ομιλήσωμεν δημόσια...

Εξ άλλου δεν είναι ακριβές , ότι  οι σύνδεσμοι  των επαρχιακών φρουρών  δεν επήραν εγκαίρως  το σύνθημα.

Μόλις ελάβομεν το απόγευμα της Παρασκευής  το τηλεφώνημα από το Πέραμα, ότι οι αξιωματικοί του ναυτικού  διεπεραιώθησαν  εις τον Ναύσταθμον  και ήρχισαν  την κατάληψιν του λόφου  και του στόλου, έσπευσα να διαβιβάσω το προκαθωρισμένον  σύνθημα τηλεγραφικώς  εις τους συνδέσμους  όλων των φρουρών. Επεκοινώνησα  μάλιστα και τηλεφωνικώς  εγώ ο ίδιος  περί την 7.30 ' εσπερινήν  με την Θεσσαλονίκην  δια τον καθορισμόν των τελευταίων λεπτομερειών....

Αρχικώς  είχεν αποφασισθή να μεταβώ εγώ ο ίδιος  εις την Θεσσαλονίκην.Εφ' όσον  όμως επλησίαζον αι ημέραι η κατάστασις μετεβάλλετο. Και πρώτον η παρακολούθησίς μας  εκ μέρους των οργάνων της  Ασφαλείας  είχεν αποβή  αυτόχρημα  ασφυκτική , ώστε να μην  απεκλείετο  καθόλου  ο κίνδυνος να γίνη αντιληπτή  η άνευ  υπηρεσιακού λόγου  αναχώρησίς μου  εις Θεσσαλονίκην  είτε σιδηροδρομικώς είτε δι αυτοκινήτου . Αλλά τελικώς  ηναγκάσθην  να εγκαταλείψω  το σχέδιον κατόπιν επιμόνου αξιώσεως του πλοιάρχου Κολιαλέξη, ο οποίος μου ετόνισε  τον κίνδυνον του να προδοθεί  εκ της ιδικής μου μετακινήσεως  το κίνημα και να ματαιωθή  ούτω  η κατάληψις του στόλου , εις την οποίαν τόσην όλοι μας απεδίδαμεν  σημασίαν.

Άλλωστε , εις την Θεσσαλονίκην  υπήρχον οι αξιωματικοί  οι οποίοι θα ετίθεντο  επί κεφαλής του κινήματος μέχρι της αφίξεως  του στρατηγού Πλαστήρα , ο οποίος και επρόκειτο να αναλάβη  την αρχηγίαν του επαναστατικού αγώνος. Δια τας Αθήνας  δεν δύναμαι να είπω, ότι απεβλέπαμεν  εις κατάληψιν της πόλεως , μολονότι αν συνέτρεχον ορισμέναι προϋποθέσεις , απεδείχθη ότι και τούτο  δεν θα ήτο δύσκολον. Απεβλέπομεν περισσότερον  εις την δημιουργίαν εντός αντιπερισπασμού , ο οποίος να διευκολύνη  τους ναυτικούς και να τους δώση καιρόν δια τον έκπλουν του στόλου. Τον αντιπερισπασμόν αυτόν  νομίζω ότι τον επετύχομεν.

Αλλά και των Αθηνών  η εξέγερσις θα  ηδύνατο  να καταλήξη  εις οριστικήν  μας επικράτησιν , εάν επραγματοποιούντο αι προϋποθέσεις τας οποίας ετάξαμεν. Και πρώτον η μη εκτέλεσις της εντολής περί καταλήψεως του κεντρικού εργοστασίου της Πάουερ[2]  σπουδαίως συνετέλεσεν  εις τον περιορισμόν της δράσεώς μας  εν Αθήναις. Εάν η πόλις εβυθίζετο  εις το σκότος την 8ην νυκτερινήν  ώραν , όπως συνεφωνήθη και έπρεπε να γίνη άλλη θα ήταν η εξέλιξις. Έπειτα η έγκαιρος ειδοποίησις της κυβερνήσεως  περί της καταλήψεως  του Ναυστάθμου , εκ της γνωστής  συμπλοκής του Περάματος, μας έθεσεν εις θέσιν  αναμφισβητήτως  μειονεκτικήν .Διότι άλλως θα καθίστατο  πολύ ευκολώτερον  να μεταβούν  εις τα σημεία  δι α προωρίζοντο  οι μεμυημένοι  αξιωματικοί , προ παντός δε να έλθουν  εις το πρότυπον  τάγμα ευζώνων , οι εντεταλμένοι  αξιωματικοί οπότε...δεν θα ευρισκόμεθα εις την αχάριστον θέσιν  να δίδομεν σήμερον  συνεντεύξεις  από τας φυλακάς.

Εάν είχομεν  εις την διάθεσίν μας στοιχειωδώς  απαραίτητον αριθμόν αξιωματικών  δια να κινήσωμεν  τους λόχους, αντιλαμβάνεσθε ότι η δύναμις  αύτη , όσον μικρά και αν σας φαίνεται  εις αριθμόν, υπό την ηγεσίαν όμως αξιωματικών  της πνοής ενός Τσιγάντε και ενός Στεφανάκου  εξερχομένη εις την πόλιν  θα ήτο υπεραρκετή να γίνη κυρία της καταστάσεως και να επιβληθή ώς επανάστασις.

Υποσημειώσεις:
[1] Η επανάστασις της 1ης Μαρτίου 1935 θα ημπορούσε να επιτύχη μόνον εις μίαν περίπτωσιν : Εάν οΙ επαναστάται, επιδεικνύοντες Ιδιαιτέραν ευψυχίαν, κατώρθωναν να επιβληθούν εντός ωρών από της εκδηλώσεως της επαναστάσεως. Μακράς διαρκείας εμφύλιος πόλεμος τότε μόνον θα κατέληγεν υπέρ των Επαναστατών, όταν ούτοι ελάμβανον εξωτερικήν βοήθειαν. Το κίνημα της Θεσσαλονίκης και η επανάστασις του στρατηγού Φράνκο εις την Ισπανίαν, αποτελούν την επιβεβαίωσιν της αρχής ταύτης. Ο Ελ. Βενιζέλος δεν υπελόγιζεν εις εξωτερικήν βοήθειαν. Η Μ. Βρεταννία, η Γαλλία και η Γιουγκοσλαβία, όχι μόνον δεν υπεβοήθησαν την επανάστασιν, αλλ' ανεπιφυλάκτως ετάχθησαν παρά το πλευρόν της κυβερνήσεως Τσαλδάρη. Βρεταννικά και γαλλικά πολεμικά σκάφη κατέπλευσαν εις τον όρμον του Φαλήρου, ενώ η γιουγκοσλαβική κυβέρνησις προθύμως παρεχώρει αεροπλάνα εις την κυβέρνησιν των Αθηνών. Κάτηγορήθη τότε ο Βενιζέλος ότι ευρίσκετο εις συνεννόησιν με τον Μουσσολίνι και ότι ανέμενε ιταλικάς εκδηλώσεις υπέρ των επαναστατών. Ή υπό της ιταλικής κυβερνήσεως απαγόρευσις της αναχωρήσεως του στρατηγού Πλαστήρα και η άρνησις του ραδιοφονικού σταθμού του Μπάρι, όπως μεταδώση τα διαγγέλματα και τα ανακοινωθέντα των επαναστατών, απετέλεσαν αδιάψευστον απόδειξιν περί του αντιθέτου. Εις την πραγματικότητα, ούτε προσυνεννόησις του Βενιζέλου με οιανδήποτε ξένην δύναμιν υπήρχεν, ούτε κανέν ξένον κράτος εξεδήλωσε την διάθεσιν να βοηθήση τους Επαναστάτας .(Γ. ΔΑΦΝΗΣ : Η ΕΛΛΑΣ ΜΕΤΑΞΥ ΔΥΟ ΠΟΛΕΜΩΝ Τόμος Β σελ 353)
[2] Ο Παπαθανασόπουλος πούχε αναλάβει το σβύσιμο των φώτων πήγε με τους συνταγμ. πυρ Βακκά Δημ., λοχ. πεζ. Σπύρο Παπούλα και άλλους αρκετούς σ' ένα σπίτι κοντά στο εργοστάσιο. Εκεί πήγαν τεχνικοί από το εργοστάσιο που ήταν οργανωμένοι, τούς κάλεσαν να μπουν στο εργοστάσιο και να επιβάλουν μερικές ζημιές. Τούς βρήκαν ν' αγκαλιάζονται και να χαίρονται για την κατάληψη του στόλου και τη μάχη του Μακρυγιάννη και ύστερα σηκώθηκαν και έφυγαν χωρίς να κάνουν τη δουλειά πού είχαν αναλάβει. Βέβαια δεν υπολογίζαμε ποτέ πως μπορούσαμε να επιβληθούμε στην Αθήνα, αλλά τα πράγματα απόδειξαν πως με τη σύγχιση και το φόβο που είχαν οι κυβερνητικοί στην αρχή, αν όλοι που είχαν αναλάβει να κάνουν κάτι στην Αθήνα το έκαναν, ίσως να επικρατούσαμε.(ΣΤ. ΣΑΡΑΦΗΣ: ΑΠΑΝΤΑ Τόμος Β ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ σελ 424.) 

(Οι δηλώσεις του Στ. Σαράφη  δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα "δημοκρατικών αρχών" ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ στο φύλο της Παρασκευής 28 Ιουνίου 1935)

Η ΜΕΤΑΝΟΙΩΜΕΝΗ

Την πρωτογνώρισε μικρή και φτωχιά,
Αρχοντοπούλα ξεπεσμένη,
Μα ήταν πεντάμορφη μέσ' στη δυστυχιά
ευθύς την διάλεξε Ερωμένη.
Χρόνια ταξίδευε μέσ' στις ξενητειές
Κι' όλο προικιά της κουβαλούσε'
Μ' αυτή και σ' άλλους επετούσε ματιές
Κι' αυτός πικρά της ωμιλούσε'
Στον καυγά, μια βραδυά
Τούπε μ' αχάριστη καρδιά:

-Φύγ' από μένα, Τύραννε,
Φύγε και ξέχασε με!
Δε θέλω πειά τα δώρα σου
Στη φτώχεια μ' άφησε με!
Σκλάβα σου πειά κατάντησα
Με στεναγμούς απόχτησα
Λαχούρια και φλουριά!
Άνοιξε την αγκάλη σου
Και δός μου Ελευθεριά!»

Μίσεψε Εκείνος πληγωμένος βαρειά
Από την τόση αγνωμοσύνη
Μα τα χρυσά λαχούρια και τα φλουριά
Όλα τα κράτησεν Εκείνη...
Χρόνος δεν πέρασε και, φίλοι κ' εχθροί,
Την έχουν περιφρονημένη'
θέλουν να πάρουν το στερνό της φλουρί
Και τώρ' αυτή μετανοιωμένη
Δέρνεται και μηνά
Στον παληό της φίλο ταπεινά:

-Έλα, γλυκέ μου Τύραννε
Ξανατυράννησέ με!
Από το χέρι πάρε με
«Στην Πόλι πήγαινε με!
«Με σένα ζούσα αρχόντισσα
«Και τώρα σα ζητιάνισσα.
Δεν με λυπάσαι πειά;
Κλείσε με στην αγκάλη σου
Ναύρω τη θεραπειά!

(Στίχοι - Μουσική: Κλέων Τριανταφύλλου)

 

Η ΕΝ ΠΑΡΙΣΙΟΙΣ ΔΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΔΙΚΗ ΤΩΝ κ.κ ΤΣΕΡΕΠΗ ΚΑΙ ΚΥΡΙΑΚΗ

Οι δύο κατηγορούμενοι διά την εναντίον του κ.Βενιζέλου απόπειραν κατεδικάσθησαν εις πέντε ετών ειρκτήν. Η δίκη είχε προσελκύσει εις το δικαστικόν μέγαρον πολυάριθμον κοινόν , αλλ’ αυστηρά μέτρα τάξεως δεν αφήκαν να διέλθη , ειμη περιωρισμένος αριθμός ακροατηρίου. Ο πρόεδρος Μπουκάρ εκήρυξε την έναρξιν της συνεδριάσεως την 12,45 ώραν μ.μ. Μετά την ανάγνωσιν του κατηγορητηρίου ,όπερ κατέληγε δια των εξής «Είναι δύσκολον να κατανοήση τις κακούργημα πλέον ασφαλώς προμελετημένον και πλέον ψυχραίμως διαπραχθέν», ήρχισεν η εξέτασις του κ.Τσερέπη και του κ.Κυριάκη, βοηθουμένων υπό διερμηνέως. Ο κ Τσερέπης, ομιλών γαλλιστί , εδήλωσεν ότι δεν θα ηδύνατο να συνοψίση σήμερον όλα τα αισθήματα από τα οποία ενεπνέετο την ημέρα της διαπράξεως του εγκλήματος και ότι τώρα δεν γνωρίζει εάν θα ενήργη όπως ενήργησεν.
Απεχθάνομαι είπεν ο κ.Τσερέπης την βιαίαν χειρονομίαν. Από παιδικής ηλικίας είχον απέχθειαν προς την βίαν. Ο Τσερέπης υπέμνησε την αγανάκτησιν, την οποίαν ησθάνετο όταν ανεγίγνωσκεν εις τους τόμους της ιστορίας τον χωρισμόν της Αλσατίας και Λωρραίνης από της Γαλλίας, βλέπων τους συμπολίτας του κακοποιουμένους υπό των Τούρκων ωπλισμένων δια Γερμανικού υλικού. Ο κατηγορούμενος πλέκει τας απαντήσεις του δια γαλλοφίλων δηλώσεων και εκτείνεται εις μακράς δηλώσεις περί απεγνωσμένου Ελληνικού πατριωτισμού εναντίον των Τούρκων.
Τη αιτήσει του προέδρου, όστις τον εκάλεσε να διασαφηνίση υπό ποίους όρους ηρνήθη τον όρκον προς τον Βασιλέα Αλέξανδρον , απήντησεν ότι περιωρίσθη εις το να συγκεντρώση το πλήρωμα του πλοίου του και να αφήση τους άνδρας του ελευθέρους να δώσουν όρκον ή όχι , υποδεικνύων εις αυτούς , ότι ο Αλέξανδρος δεν ήτο συνταγματικός Βασιλεύς, διότι η εκλογή του δεν εκυρώθη υπό του λαού.
Εις το τέλος των εξετάσεών του ο κ. Τσερέπης διηγήθη υπό ποίας περιστάσεις ήλθεν εις Παρισίους, και πως την πρωίαν της της 29ης Ιουλίου /12 Αυγούστου εις την ταράτσαν του Γκραν Καφέ ήλθεν εις αυτόν η ιδέα, ως και εις τον κ. Κυριάκην,να ενεργήσουν την εσπέραν την απόπειραν κατά του κ. Βενιζέλου. Κατ΄αρχάς ερρίφθη μια αόριστος ιδέα, είπεν ο κ. Τσερέπης και κατόπιν εξακολουθεί΄
Δεν επέτυχον τον κ. Βενιζέλον διότι ήμην πολύ μακράν. Επυροβόλησα τετράκις δια περιστρόφου βαδίζων βραδέως, διότι δεν ηδυνάμην να αφήσω τον σύντροφόν μου να πυροβολήση μόνος.Τούτο θα ήτο ανανδρία , διότι εγώ τον είχον παρασύρει. Εάν εγνώριζον ότι θα εξερχόμην ζων από τον σταθμόν της Λυώνος , δεν θα εισηρχόμην εις αυτόν.
Κατόπιν διεξήχθη η εξέτασις του κ. Κυριάκη , όστις αναγνωρίζει ότι κατόπιν συνομιλιών μετά του κ.Τσερέπη ,πληροφορηθείς ότι ο κ.  Βενιζέλος ευρίσκετο εις Παρισίους ηγόρασεν επί τη προβλέψει βιαίας πράξεως δύο περίστροφα και φυσίγγια τη υποβολή του κ. Τσερέπη. Πληροφορηθέντες ότι ο κ. Βενιζέλος ανεχώρει εκ Παρισίων, μετέβησαν εις τον σιδηροδρομικόν σταθμόν.
Ευρισκόμην εις τα αριστερά του κ.Βενιζέλου , εξηκολούθησεν ο κ.Κυριάκης, έρριψα δύο σφαίρας εναντίον του .Κατόπιν συγκεκινημένος έκλαιον και συνελήφθην. Ο πρόεδρος του κακουργιοδικείου ηρώτησε ποίος είχε συλλάβει πρώτος την ιδέαν της αποπείρας.Ο Κυριάκης απαντά.
-Οφείλω να επανορθώσω τας γεναιόφρονας δηλώσεις του συντρόφου μου. Η πράξις μας είναι κοινή. Οφείλω να αναλάβω το μερίδιόν μου εκ των ευθυνών.
Ο Τσερέπης εγείρεται και λέγει.
-Είμαι ο μόνος υπεύθυνος. Εγώ τον παρέσυρα.
Ο πρόεδρος ερωτά και πάλιν’
-Είχατε αληθώς την πρόθεσιν να φονεύσητε τον κ.Βενιζέλον; -Δεν είχον μίσος , απαντά ο κ. Κυριάκης.Ήθελα να απελευθερώσω την πατρίδα μου .Ενήργησα υπακούων εις την φωνήν της συνειδήσεώς μου. Ο κ. Κυριάκης ομιλεί μετά δυσκολίας , κατεχόμενος υπό συγκινήσεως και καταφεύγει εις τον διερμηνέα του.
Μετά την διακοπήν της συνεδριάσεως ο κ. Βενιζέλος καταθέτει , ότι μόλις εισελθών εις τον σιδηροδρομικόν σταθμόν ήκουσε πυροβολισμόν. Δεν ηννόησε περί τίνος επρόκειτο , έπειτα δε ησθάνθη πόνον εις την ωμοπλάτην , έκυψεν, αλλ’ έπεσεν τότε εκ του δευτέρου πυροβολισμού , όστις τον επέτυχεν εις τον γόμφον .
-Αυτό άλλως τε δεν έχει σπουδαιότητα προσθέτει ο κ. Βενιζέλος.
Ο κ. εισαγγελεύς ερωτά δια ποίον λόγον ο κ. Βενιζέλος φρονεί ότι ήθελον να τον φονεύσουν.
-Είχον υποσχεθή να κάμω εκλογάς εν Ελλάδι άμα τη υπογραφή της ειρήνης, λέγει ο κ. Βενιζέλος.Πολλοί από τους εχθρούς μου εφοβούντο τας εκλογάς ταύτας , πιστεύοντες ότι αύται θα επέβαινον ευνοϊκαί δι΄εμέ.

(Εφημερίδα ΣΚΡΙΠ της 17 Φεβρουαρίου 1921)

Σχετικό:
ΙΩΑΝΝΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ: ΔΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΠΕΙΡΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

 

ΙΩΑΝΝΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ: ΔΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΠΕΙΡΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Περί τα μέσα Φεβρουαρίου 1921, ήρξατο εν Παρισίοις εις το κακουργοδικείον του Σηκουάνα, η δίκη του Υποπλοι­άρχου Τσερέπη και του Υπολοχαγού Κυριάκη, των ενεργησάντιον την κατά του Βενιζέλου εν τω σιδηροδρομικώ σταθμώ της Λυών απόπειραν. Μάρτυρες της υπερασπίσεως παρέστησαν ο Συνταγματάρχης του Πεζικού Χατζημιχάλης Χρ, ο Αντισυνταγματάρχης . του Πυροβολικού Παπαδήμας Ι., ο Ταγματάρχης του Πυροβολικού Παπαδόπουλος, ο Ίλαρχος Μελάς Α. και οι Αντιπλοίαρχοι Λελούδας και Μεντζεβίρης.

Την υπεράσπισιν των κατηγορουμένων ανέλαβεν ο διάσημος των Παρισίων δικηγόρος Μορώ-Τζαφερί, μετά του οποίου συναντηθέντες οι μάρτυρες ανέπτυξαν αυτώ κατά την συζήτησιν ότι, η προκειμένη δίκη δεν ήτο συνήθης διαδικασία προς υπεράοπισιν και αθώωσιν κατηγορουμένων μόνον, αλλά και η προσφορά μεγίστης υπηρεσίας προς την πατρίδα των, δια της άρδην ανατροπής των κακοβούλων και συκοφαντικών κατά της Ελλάδος και του Ελληνικού Λαού επιχειρημάτων του Βενιζέλου και της διαφωτίσεως των επισήμων κύκλων και της κοινής γνώμης, ότι ήσαν εχθροί της Συνεννοήσεως και της Γαλλίας, αλήθειαν ην η αυστηρά λογοκρισία και τα τυραννικά μέσα της Βενιζελικής Διοικήσεως, δεν επέτρεψαν να γνωσθή.

Αρξαμένης της εξετάσεως των μαρτύρων της υπερασπί­σεως, ο Συνταγματάρχης . Χατζημιχάλης κατέθηκε τάδε:
 Yπηρετήσας ως εθελοντής εν τω Γαλλικώ Στρατώ , κατά τον Ευρωπαϊκόν πόλεμον, πλήρης ενθουσιασμού, έβλεπον την Γαλλίαν υψώνουσαν το Λάβαρον της παγκοσμίου ελευθερίας. Εις την πρωτοπορείαν της ιεράς ταύτης Ιδέας η καρδία μου ενθουσιώσα αλλά και αιμάσσουσα διότι έβλεπον υπό την σκιάν του Συμβόλου της Ελευθερίας και της Δικαιοσύνης, να καταφεύγη εις Τύραννος.
Η καρδία μου πλήρης ενθουσιασμού, βλέπουσα τους γενναίους Γάλλους στρατιώτας καταστρέφοντας την στρατοκρατίαν και τον Δεσποτισμόν των Γερμανών, ήτο εν ταυτώ και αιμάσσουσα αισθανομένη εγκαθισταμένην εν Αθήναις την στρατοκρατίαν και τον Δεσποτισμόν του Βενιζέλου.
Η καρδία μου πλήρης ενθουσιασμού, βλέπουσα καταρρέουσαν την νέαν παγκόσμιον Βαστίλην , ήτο αιμάσσουσα αισθανομένη ιδρυομένην  την Βαστίλην την Βενιζελικήν.
Η καρδία μου πλήρης ενθουσιααμού, βλέπουσα κατασχιζόμενον εις μύρια τεμάχια το Πρωσσικόν υπόδημα, ήτο εν ταυτώ και αιμάσουσα αισθανομένη τα στήθη των συμπατριωτών μου αισθμαίνοντα, υπό την πίεσιν του Βενιζελικού υποδή­ματος.
Αποτάξεις Αξιωματικών, παύσεις Δημοσίων Υπαλλήλων, εξορίαι, φυλακίσεις κατά χιλιάδας. Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, Επίσκοποι, και Ιερείς εφυλακίσθησαν και εξωρίσθησαν, ως οι τελευταίοι των κακούργων. Πολιτικοί άνδρες ογδοηκοντούτεις, ων η σταδιοδρομία ήτο πατριωτισμός, απέθνησκον εν ταις φυλακαίς και τη εξορία. Και τόσα άλλα παραδείγματα της Βενιζελικής τυραννίας φθάσαντα μέχρι τυφεκισμού . Ο Δικηγορικός Σύλλογος των Αθηνών διεμαρτυρήθη δια τον στραγγαλισμόν της Δικαιοσύνης. Ο Ελληνικός Λαός κατέπνιγε τας οιμωγάς του, εντός της πα­τριωτικής του καρδίας, καθ' ότι εγνώριζε πολύ καλώς ότι: «O Βενιζέλος ήτο τόσον ικανός εις ραδιουργίας και συκοφαντίας, ώστε παν πρό­σωπον πάσαν πράξιν, πάσαν κίνησιν εναντίον αυτού και της τυ­ραννίας του, να την παριστά ως πρόσωπα και πράξεις εναντίον της Συνεννοήσεως, Γερμανόφιλα".
Ερωτηθείς υπό του συνηγόρου Μορώ-Τζαφφερί,τι είναι Γερμανοφιλία εν Ελλάδι,απήντησεν :
«Εις την Ελλάδα ουδείς υπάρχει Γερμανόφιλος. Υπήρχον δύο φατρίαι, η μεν μία υπέρ της Ουδετερότητος,η λεγομένη Βασιλική, η δε άλλη υπέρ της Δράσεως, η λεγομένη Βενιζελική. Εκατοντάδες όπως και Εγώ, Έλληνες προσέφερον εθελουσίωςτο αίμα των εις την Γαλλίαν, ουδείς όμως εις την Γερμανίαν. Ουδείς επρότεινεν όπως η Ελλάς εξέλθη εις το πλευρόν της Γερμανίας, ειμή μόνον ο Βενιζέλος, εις το Συμβούλιον του Στέμματος.

 Ο Βενιζέλος κατά τας ημέρας της δίκης ευρίσκετο εν Λονδίνω διανυμπανίζων δια του Τύπου ότι: «Μοχθεί νυχθημερόν δια τα συμφέροντα της Ελλάδος ,παρά την προς αυτόν αχαριστίαν του Ελληνικού Λαού». Αιφνιδίως εγκαταλείψας ταύτα απροστάτευτα, προσέτρεξεν εις Παρισίους την παραμονήν της δίκης, όπως παραστή αυτοπροσώπος εις αυτήν, ουχί όπως πάντες οι πραγματικώς Μεγάλοι άνδρες έπραξαν εις παρομοίας περιστάσεις, ζητούντες, ως ο Κλεμανσώ, την αποφυλάκισιν και την αθώωοιν των κατ' αυτού αποπειραθέντων, αλλ' όπως αυτοπροσώπως ζητήση την εις θάνατον καταδίκην των κατηγορών αυτούς, ως μίσθαρνα όργανα της Γερμανίας, επί εσχάτη προδοσία». Αποστείλας δε την παραμονήν της δίκης, προς τον Μορώ-ΤζαφφερΙ τον Πεπέν Αργυρόπουλον, όστις ανεκοίνωσεν αυτώ εκ μέρους του ότι: «Απαιτεί να μη γίνη καν λόγος εν τη δίκη περί πολιτικών ζητημάτων».
Την επομένην παραστάς ο Βενιζέλος εν τη δίκη, υπεστήριξε μετά του Πρεσβευτού Ρωμάνου το κατηγορητήριον ότι : «Οι δύο Έλληνες κατηγορούμενοι Αξιωματικοί, μίσθαρνα όργανα της Γερμανίας, εζήτησαν, εκ προμελέτης, να του αφαιρέσωσι την ζωήν, ως μεγάλου φίλου της Γαλλίας».
Εις την δίκην είχον προσέλθη, υπερεκατόν Δικηγόροι των Παρισίων, Αντιπρόσωποι του Τύπου, οι Πρεσβευταί των Συμμάχων, Στρατηγοί, Ναύαρχοι, Υπουργοί, Βουλευταί και η Κρητική Σωματοφυλακή του« Βενιζέλου. Ο Βενιζέλος κληθείς υπό του Προέδρου του Δικαστηρίου κατέθηκε τα εξής χαρακτηριστικά.:
«Δεν είναι αληθές ό,τι είπεν ο Συνταγματάρχης, ότι υπήρξα τύραννος. Τι θέλετε, με το χειρόκτιον να διοικώ καθ' ην στιγμήν Γερμανικά αεροπλάνα συνεννοούντο μετά Ελλήνων Αξιωματικών ; Δεν είναι αληθές ό,τι είπεν ο Συνταγματόρχης, ότι επέθνησκον εις τας φυλακάς πολιτικοί άνδρες αυτοκτονούντες. Εις και μόνον απέθανεν, ο Έσλιν, Γερμανικής καταγωγής και 75 ετών. Δεν είναι αληθές ότι δεν υπάρχουσιν εν Ελλάδι Γερμανόφιλοι. Υπάρχει μεγάλη μερίς γερμανοφίλων και Αρχηγός αυτής είναι ο Βασιλεύς της Ελλάδος Κωνσταντίνος , όχι Γερμανόφιλος άλλα πλέον ή Γερμανός».

Φράσις μεθ' ην ετερμάτισε την κατάθεσίν του. Πλείστοι δε  εκ των ακροατών ηρώτησαν απορρηματικώς.
— «Αυτός λοιπόν είναι ο Μέγας Βενιζέλος ;» 

Ταύτα κατέθηκεν ο Βενιζέλος γνωρίζων ότι «μετά τέσσαρας ημέρας θα συνήρχετο η Συμμαχική Διάσκεψις εν Λονδίνω και θα εκρίνετο η τύχη της αγωνιώσης και τα πάντα διακυβευούσης Πατρίδος του».

Το άγνωμον και άκαρδον τέκνον μνησικακούν, εβύθιζεν ασπλάχνως και αιμοχαρώς μέχρις λαβής, το φιλέκδικον αυτού εγχειρίδιον, εις τα στήθη της πολυπαθούς και φιλοστόργου Μητρός του, ήτις ανασύρασα αυτό από της ασημότητος, της αφανείας και της πενίας, ανέδειξε πρώτον, πανίσχυρον και παρ' αξίαν Άρχοντα αυτής, πολλαχώς και πολυτρόπως τιμήσαντα και δαψιλώς αμείψασα». Επαναληφθείσης την επομένην της συνεδριάσεως, του Βενιζέλου μη παραστάντος, ο Γενικός Εισαγγελεύς αγορεύσας είπεν :

«Οι κατηγορούμενοι είναι ένοχοι  εσχάτης προδοσίας, διότι καθ' ην στιγμήν ο Μέγας φίλος της Γαλλίας  Βενιζέλος εκόμιζεν εν τω χαρτοφύλακι αυτού , εις την Ελλάδα τους καρπούς της νίκης, Έλληνες Αξιωματικοί , μισθωτά όργανα της Γερμανίας, επεχείρησαν, προμελετημένως, να αφαιρέσωσι. την ζωήν αυτού. Ζητώ την εσχάτην των ποινών, θάνατον. ·Αναλογισθήτε ότι τα τέχνα και οί αδελφοί υμών, είνε τεθαμμένοι κάτωθεν της Ακροπόλεως».

Τερματισθείοης της αγορεύσεως του Γενικού Εισαγγελέως, ο Συνήγορος Μορώ-Τζαφφερί, υπηρετήσας ως έφεδρος Λοχαγός εν τω Επιτελείω του Στρατηγού Σαράϊγ εν Θεσσαλονίκη, αγορεύσας είπε: 

Ο Βενιζέλος επεχείρησε να καταρρίψη την εντύπωσιν εκ της καταθέσεως  του Συνταγματάρχου Χατζημιχάλη, αλλ' εις μάτην, διότι πλην αυτού, έχομεν δύο άλλους αξιοπίστους μάρτυρας, τον Γάλλον Νούαρχον Φουρνέ και τον Γάλλον Στρατάρχην Σαράϊγ. οίτινες δια των συγγραμμάτων των επιβαιούσι καθ' όλα την μαρτυρίαν του Συνταγματάρχου.
Όταν ο Βενιζέλος εζήτησε την άδειαν παρά των Συμμάχων, ίνα  τω  επιτραπή η οργάνωσις Ελληνικών εθελοντικών Μονάδων, προς καταπολέμησιν των προαιαινίων εχθρών της Ελλάδος, μόλις ωργάνωσε την πρώτην Μονάδα  εζήτησε παρά του Γενικού Συμμαχικού Στρατηγείου, όπως αποστείλη ταύτην κατά της Ελλάδος. Εζήτηοε να πολεμήση, αντί των  Βουλγάρων, τους Έλληνας. Κατόπιν δε των διαφόρων ραδιουργιών του εν Θεσσαλονίκη, εξήψε τα πνεύματα των συμπατριωτών του, διαιρέσας φανατικώς αυτούς, ούτως ώστε το Γενικόν Στρατηγείον των Συμμάχων εζήτησε παρά των Κυβερνητών των την απομάκρυνση του Βενιζέλου εκ Θεσσαλονίκης, καθ' ότι μετέβαλε την Στρατιωτικήν βάσιν τών επιχειρήσεων, εις βάσιν πολιτικών διενέξεων. Όταν ημείς οι αντιπρόσωποι του Γαλλικού Λαού απεστείλαμεν τον Ζοννάρ εις την Ελλάδα, όστις εν ονόματι ημών και του Γαλλικού λαού διεκήρυξεν ότι: "Ουδεμία αντεκδίκησις θέλει γίνει. Πλην δεν παρήλθεν οκταήμερον από της εγκαθιδρύσεως εν Αθήναις των Γαλλικών στρατευμάτων , 1ΟΟΟ Αξιωματικοί αυθαιρέτως απετάχθησαν , 1500 δημόσιοι υπάλληλοι επαύθησαν, 3.000 Έλληνες εφυλακίσθησαν και 800 εξωρίσθησαν , δια πολιτικούς λόγους. Έχω εις τας χείρας μου έγγραφον του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών , διαμαρτυρομένου δια τον στραγγαλισμόν της Διχαιοσύνης». 

Μετά τούτο   ο  Μορώ-Τζαφφερί   αποβαλών την τήβεννόν του, λέγει αυστηρώς:

«Τήν στιγμή ταύτην δεν είμαι ο δικηγόρος, είμαι ο Γερουσιαστής και εξ ονόματος του  Γαλλικού  Λαού, ζητώ  τον λόγον από τον Βενιζέλον. Πως εξέθηκεν ημάς και τον Γαλλικόν Λαόν, εις τα όμματα του Ελληνικού Λαού, ενώ ρητώς διεκηρύξαμεν , δια του Ζοννάρ, ότι ουδεμία καταδίωξις ήθελε γίνει; Το ότι ο Βενιζέλος υπήρξε τύραννος, το ότι ο  Βενιζέλος εξεμεταλλεύθη  , αισχρότατα,την κατάστασιν, όπως δημιουργήση  φατρίαν, δεν το λέγουσι , μόνον ο Ναύαρχος Φουρνέ και ο Στρατάρχης Σαράϊγ,    δεν το ανέπτυξεν ενώπιον υμών  δια ζωηρών χρωμάτων ο Συνταγματάρχης Χατζημιχάλης φίλος της Γαλλίας, θα σας το αναπτύξω και εγώ. 

Υπήρχεν εις τας Αθήνας  εις ψιττακός , όστις πριν της κηρύξεως του Ευρωπαικοπύ πολέμου , πριν της επελθούσης  εν Ελλάδι διχονοίας, είχε διδαχθή να φωνάζη «Ζήτω ο Βασιλεύς». Ο ψιττακός ούτος εθανατώθη, ο κύριος αυτού , η σύζυγος του και οι συγγενείς του εφυλακίσθησαν. 

Πάντες  υμείς γνωρίζετε  το άρωμα Κοττύ «Θα έλθη μίαν ημέραν». Ο αντιπρόσωπος εν Ελλάδι του άνω  καταστήματος, άμα ως προέβη εις την πώλησιν  του αρώματος τούτου εφυλακίσθη , το άρωμα κατεσχέθη  και μόνον τη επεμβάσει της Γαλλικής Πρεσβείας , ήρθη η κατάσχεσις. Εν τέλει, ο Βενιζέλος  φεύγων εξ Αθηνών, κατέφυγεν  ενταύθα . Δεν γνωρίζω  αν τα θυλάκιά του ήσαν  κενά. Γνωρίζω  όμως  ότι συνωδεύετο παρα τινων , ων τα θυλάκια ήσαν πλήρη. » 

Περατωθεισών των αγορεύσεων του  Εισαγγελέως και του Συνηγόρου, απελογήθησαν οι κατηγορούμενοι, κατά την άποψιν των οποίων, την απόπειραν ττου Βενιζέλου ηθέλησαν, ως ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων, ίνα αποδώσωσι την ελευθερίαν εις την Πατρίδα των, τυραννουμένην υπό του Βενιζέλου, ον απεκάλεσαν «Νέον Πεισίστρατον». Ο μεν  Υποπλοίαρχος Τσερέπης κατέληξεν ειπών: "ΕΙμαι το εξιλαστήριον θύμα της  ελευθερίας». Ο  δε Υπολοχαγός Κυριάκης -ειπών: «Η θυσία μου ουδέν θα είχεν αποτέλεσμα και δια τούτο απεφάσισα να θυσιάσω τον αίτιον  όλης αυτής της διχονοίας τον Βενιζέλον».

Περατωθεισών των αγορεύσεων, το Δικαστήριον επέβαλεν εις  τους κατηγορουμένους  την ελαφροτέραν των ποινών, πενταετή ειρκτήν και συγχρόνως εζητησε χάριν παρά του Προέδρου της Δημοκρατίας, ήτις, τη εντόνω παρεμβάσει του Βενιζέλου, δεν εδόθη.

ΣΧΕΤΙΚΟ:
Η ΕΝ ΠΑΡΙΣΙΟΙΣ ΔΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΔΙΚΗ ΤΩΝ κ.κ ΤΣΕΡΕΠΗ ΚΑΙ ΚΥΡΙΑΚΗ

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΠΟΥ Ο ΑΝΤΙΒΑΣΙΛΕΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕ ΣΤΟ ΜΩΡΙΣ ΠΑΞ ΑΠΕΣΤΑΛΜΕΝΟ ΤΟΥ ¨ΜΙΚΡΟΥ ΠΑΡΙΣΙΝΟΥ"

Ο στρατηγός Κονδύλης, ο νέος ηγέτης της Ελλάδος, με εδέχθη ενδεδυμένος ως απλούς αστός, με στακτί κουστούμι και μαλακόν κολλάρο. Ούτε μπόττες, ούτε γαλόνια . Και εις την μακράν συνέντευξιν, την οποίαν μου έδωσε , δεν ωμίλησεν ως στρατιωτικός. Δεν είδα ούτε επιδεικτικά κτυπήματα σπειρουνίων , ούτε κτυπήματα μαστιγίου, αλλά μόνον ήκουσα μετρημένες εκφράσεις ανθρώπου που γνωρίζει τι ζητεί.

Και όμως ο στρατηγός Κονδύλης  είνε κυρίως στρατιωτικός , και μάλιστα , όπως συνηθίζει   να λέγη, απλούς στρατιώτης. Υιός χωρικών, από την τραχείαν θεσσαλικήν γην, που παραδεδομένη αδιακόπως εις τους πολέμους , έδωσεν εις την Ελλάδα τους γενναιοτέρους της πολεμιστάς, ο στρατηγός Κονδύλης έχει δεκαπέντε ολόκληρα έτη πολεμικής δράσεως. Πολλάκις τραυματισθείς κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους, επολέμησεν  εις τα μακεδονικά χαρακώματα με τα συμμαχικά στρατεύματα , υπό τας διαταγάς του Φρανσέ Ντεσπραί και του Γκιγιωμα.

Έπειτα έγινεν επανειλημμένως υπουργός. Όπως τονίζει ο ίδιος , υπήρξεν  από τους πρωτεργάτας  του δημοκρατικού καθεστώτος. Αλλά πάντοτε διετήρησε  τον χαρακτήρα του τραχέος στρατιώτου . Ουδέποτε εθεάθη εις τας Αθήνας εις διπλωματικάς δεξιώσεις. Μόνον η Γαλλική και η Γιουγκοσλαυική πρεσβεία είχον ενίοτε την ευτυχίαν να τον υποδεχθούν. Ήτο   επιστήθιος φίλος του βασιλέως Αλεξάνδρου.

- Υπήρξα , μου λέγει αμέσως ο στρατηγός Κονδύλης, φανατικός δημοκρατικός. Μετέβαλα γνώμην  ότε ο πατριωτισμός μου μου επέβαλε ν' αναγνωρίσω ότι ηπατήθην. Έχω την γνώμην ότι μόνον  δια της βασιλείας  δύναται σήμερον  να σωθή η Ελλάς. Ιδού διατί εδέχθην  την εξουσίαν και ανέλαβον τας ευθύνας της: δια να εξασφαλίσω  την επαναφοράν της βασιλείας  και να καταργήσω  το δημοκρατικόν πολίτευμα. Πρέπει εν τούτοις  να γνωρίζετε καλώς ότι ουδεμίαν σχέσιν  έχω με την δυναστείαν. Κατά τον παγκόσμιον πόλεμον μάλιστα διεφώνησα προς αυτήν.

Ο στρατηγός σταματά δια μίαν στιγμήν  και έπειτα συνεχίζει:

- Τα γεγονότα ομιλούν μόνα των. Η δημοκρατία δεν επέτυχεν εις την Ελλάδα. Τουλάχιστον οι δημοκρατικοί δεν επέτυχαν .Διαρκώς  είχαμεν επαναστάσεις . Η πολιτική μας υπήρξεν ασταθής, είτε ο κ. Βενιζέλος  ευρίσκετο εις τα πράγματα , είτε ο κ Τσαλδάρης. Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας  δεν ανεμιγνύετο εις τίποτε, δεν αντεπροσώπευε τίποτε. Ήτο είδος υπαλλήλου του κυβερνώντος κόμματος. Αυτό δεν ήτο δυνατόν να συνεχισθή.

Η σκανδαλώδης και ανόητος επανάστασις της 1ης Μαρτίου κατεδίκασεν οριστικώς  εις την χώραν μας το δημοκρατικόν πολίτευμα.Το κίνημα αυτό, του οποίου σκοπός δεν ήτο η εξυπηρέτησις ιδανικών , αλλ' η εξυπηρέτησις των συμφερόντων  του κ. Βενιζέλου , μας ηνάγκασε να κηρύξωμεν επιστράτευσιν , να καλέσωμεν τρεις ηλικίας  και να κάμωμεν  πόλεμον- εντός των εδαφών μας . Πέστε μου σεις, κύριε, είναι ποτέ δυνατόν  να συνεχισθή μία τοιαύτη κατάστασις;

Ο στρατηγός με ερωτά ,ενώ το ζωηρόν του βλέμμα , κάτω από τα βαρειά του βλέφαρα ,καρφώνεται εις τα μάτια μου.

- Οι Έλληνες  είχον βαρυνθή, επαναλαμβάνει ο στρατηγός ζωηρότερον , την ανώμαλον αυτήν κατάστασιν , η οποία υπενόμευε την Ελλάδα . Σήμερον όλα πρέπει να ανοικοδομηθούν  εξ αρχής. Η μοναρχία θα πρέπει να εφαρμόση  ευρύτατον  πρόγραμμα  εθνικής αναδημιουργίας. Εις όλα τα πεδία , εις τον στρατόν , εις το ναυτικόν , την αεροπορίαν, την δικαιοσύνην , την εκπαίδευσιν, την οικονομίαν, πρέπει να ενεργηθούν  επείγουσαι και απαραίτητοι  μεταρρυθμίσεις.

- Μου επιτρέπετε, κύριε αντιβασιλεύ, να σας θέσω μίαν απλήν ερώτησιν; Δεν αμφιβάλλετε διόλου δια την επάνοδον του βασιλέως Γεωργίου ; Είσθε βέβαιος ότι θα επανέλθη ;

- Απολύτως βεβαιος, μου απαντά ο στρατηγός. Προτού παρέλθουν  τέσσαρες εβδομάδες , ο βασιλεύς θα ευρίσκεται  μεταξύ ημών. Την 3ην Νοεμβρίου ο ελληνικός λαός θα εκφράση ελευθέρως την θέλησίν του  όπως επανέλθη το μοναρχικόν καθεστώς.

- Οι δημοκρατικοί , κύριε αντιβασιλεύ, βεβαιούν προκαταβολικώς ότι το δημοψήφισμα το οποίον οργανώνετε, δεν πρόκειται να είνε ελεύθερον.

- Ασφαλώς! απαντά αδιστάκτως ο στρατηγός. Αλλ' εγώ λέγω ότι το δημοψήφισμα θα είναι απολύτως ελεύθερον και τίμιον, Αλλά την φοράν αυτήν οι φιλήσυχοι εκλογείς θα δυνηθούν να προσέλθουν  εις τας  κάλπας, χωρίς ν' αντιμετωπίζουν τας απειλάς και την βίαν των ταραχοποιών.Το δημοψήφισμα αυτό θα αποτελέση θρίαμβον της βασιλείας.

Ο στρατηγός εγείρεται από το κάθισμά  του. Ο στρατιωτικός ακόλουθος της Αγγλικής Πρεσβείας αναμένει να έλθη η σειρά του δια να συνομιλήση.

- Είμαι βέβαιος, προσθέτει ο στρατηγός, ότι ο βασιλεύς Γεώργιος θα φέρη εις την Ελλάδα  και θα διατηρήση  ομαλή πολιτικήν ζωήν και ευημερίαν. Είμαι βέβαιος  ότι θα είνε αμερόληπτος και καλός βασιλεύς και ότι θα επιτύχη  επί τέλους την ένωσιν όλων  των κομμάτων  της χώρας μας. Καθ' όλην  την διάρκειαν  της εξορίας του επέδειξεν επιφυλακτικότητα και αξιοπρέπειαν  παραδειγματικάς. Ουδεμίαν κίνησιν κατά της δημοκρατίας υπεστήριξεν. Ο θρόνος δεν αποτελεί δι' αυτόν ιδιοκτησίαν προς διεκδίκησιν , αλλ' αποστολήν προς  εκπλήρωσιν.

- Και από διεθνούς απόψεως, κύριε αντιβασιλεύ;

- Τι θέλετε να έχη μεταβληθή;

- Μίαν τελευταίαν ερώτησιν, κύριε αντιβασιλεύ. Εδηλώσατε ότι θα αποσυρθήτε μόλις επανέλθη ο βασιλεύς. Θα εγκαταλείψετε λοιπόν την εξουσίαν , ενώ οι βασιλόφρονες σας ανακηρύσσουν ηγέτην των;

- Αμέσως μετά την επάνοδον του βασιλέως , μου απαντά ο στρατηγός Κονδύλης , θα του υποβάλλω, φυσικώ τω λόγω , την παραίτησιν  μου. Αλλ' εάν η Α.Μ . ζητήση από εμέ την συνεργασίαν μου , θα του  υποβάλλω τότε το πρόγραμμά μου και η Α.Μ. θ' αποφασίση.