Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τετάρτη 15 Μαρτίου 2017

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΡΔΑΤΟΣ: TΑ ΠΡΟΟΙΜΙΑ ΤΟΥ ΔΙΧΑΣΜΟΥ


Οι αντιβενιζελικοί γερμανόφιλοι κύκλοι του επιτελείου και της Αυλής είχαν πληροφορίες ότι ο τσαρισμός βρισκόταν στην περίοδο αυτή σε αντίθεση με τους κυβερνήτες της Αγγλίας και Γαλλίας. Όλες τις μυστικές διαπραγματεύσεις που έκανε στην Αθήνα ο Βενιζέλος και ο Άγγλος πρεσβευτής Έλλιοτ και τα εμπιστευτικά τηλεγραφήματα στην κυβέρνηση της Αθήνας του Λόυδ Τζωρτς και Τσώρτσιλ, διαβιβάζονταν από τους κύκλους του Στρέϊτ, Mεταξά και Δούσμανη στο υπουργείο των Εξωτερικών της Γερμανίας και απεκεί στην Πετρούπολη. Οι Γερμανοί είχαν κάθε συμφέρο να ανακοινώνουν με τα όργανα της κατασκοπείας τους τις μυστικές επαφές της αγγλικής και ελληνικής κυβέρνησης, στα σημεία εκείνα που είχαν αιχμές κατά της Ρωσίας. 
Γι αυτό ο τσαρισμός έκανε διάβημα στο Παρίσι και Λονδίνο δηλώνοντας πως δεν επιθυμούσε να πάρει μέρος η Ελλάδα στην εκστρατεία των Δαρδανελλίων ούτε και την είσοδο του ελληνικού στρατού στην Πόλη, Ο τσάρος και οι σύμβουλοι του Σαζόνωφ και Ισβόλσκυ δεν το έκρυβαν ότι η Πόλη και η περιοχή των Δαρδανελλίων ανήκει στη Ρωσία, Ήθελαν βέβαια να γίνει η εκστρατεία των Αγγλογάλλων, αλλά δεν ήθελαν να πάρουν μέρος οι Ελληνες στην εκστρατεία αυτή, γιατί αυτοί είχαν ιστορικά δικαιώματα πάνω στα μέρη ταύτα. Εξάλλου το Οικουμενικό Πατριαρχείο ήταν όργανο της ελληνικής κυβέρνησης, ενώ στην Πόλη υπήρχαν πολλές χιλιάδες Έλληνες που είχαν μεγάλα οικονομικά πόστα. 
Η αγγλική κυβέρνηση όμως δεν έκανε δεχτή την αξίωση της Ρωσία: αλλά τη βεβαίωσε ότι ο ελληνικός στόλος θα παίξει βοηθητικό ρόλο και ο Ελληνικός στρατός θα μείνει στην Καλλίπολη (1). 
Οι Άγγλοι σφύριζαν στ' αυτιά του Βενιζέλου το τραγούδι της Μεγάλη Ελλάδας και βεβαίωναν τον τσάρο πως δε θα πατήσουν στην Πόλη οι Έλληνες φαντάροι και τσολιάδες. Στην πολιτική της διπροσωπίας και της υπουλότητας oι Άγγλοι ιμπε­ριαλιστές ήταν προφεσόροι. 
Και οι Γάλλοι με τη σειρά τους έδωκαν καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις στους Ρώσους επίσημους. 
Ο τσάρος όμως δεν πείστηκε και επέμεινε να πάρει ρητή υπόσχεση από την Αγγλία και Γαλλία ότι η Πόλη και τα Στενά θα παραχωρηθούν στο τέ­λος του πολέμου στη Ρωσία. Οι Αγγλογάλλοι ενώ στην αρχή δυστροπούσαν και προσπαθούσαν να αναβάλουν τη συζήτηση πάνω στο ζήτημα αυτό, στο τέ­λος αναγκάστηκαν να δεχτούν τη ρωσική αξίωση. Η πρώτη υποχώρηση έ­γινε στις 21 Φλεβάρη και η δεύτερη στις 27 του ίδιου μήνα. Τότε η Αγγλία υποσχέθηκε κατηγορηματικά ότι η Πόλη και τα Δαρδανέλλια θα παραχωρη­θούν στη Ρωσία (2). 
Ας δούμε τώρα ποια ήταν η εξέλιξη της εσωτερικής κατάστασης από την πολιτική κρίση που δημιούργησε η παραίτηση του Μεταξά.
Ο Βενιζέλος, όπως είδαμε, πρότεινε να καλέσει ο βασιλιάς τους πρώην πρωθυπουργούς για να εκθέσει τις απόψεις του και γίνει συζήτηση για την εξωτερική πολιτική.
Στο «Συμβούλιο του Στέμματος» πήραν μέρος ο Γ. Θεοτόκης, Δ. Ράλλης, Κυρ. Π. Μαυρομιχάλης, Αλ. Ζαΐμης και Στεφ. Δραγούμης. Ήταν πολιτικές μηδαμινότητες σαν πρόσωπα, όμως αντιπροσώπευαν τον παλαιοκομματισμό και τους γερμανόφιλους και έτσι είχαν κάποια δύναμη.
Όταν άκουσαν το Βενιζέλο έμειναν σκεφτικοί. Δεν είχαν τίποτα στο κε­φάλι τους. Όλα τα περίμεναν από τον Κωνσταντίνο και ήταν μαριονέτες του επιτελείου. Ό,τι έλεγαν ο Δούσμανης και ο Μεταξάς ήταν γι' αυτούς στρα­τιωτικές αλήθειες. Μόνο ο Ράλλης έδειχνε πώς συμφωνούσε με το Βενιζέλο, όχι γιατί είχε ξεκαθαρισμένες ιδέες για τη διεθνή πολιτική και στρατιωτική κατάσταση, αλλά γιατί πίστευε πως η Αγγλία ήταν αήττητη.
Πρώτος ο Θεοτόκης, υστέρα από την ομιλία του Βενιζέλου, πήρε το λόγο. Δεν είπε πολλά πράγματα:
«Αι ιδέαι μου, είπε, είναι γνωσταί. θεωρώ ότι η Ελλάς έχει συμ­φέρον να συμπράξη με την Γερμανίαν εναντίον του Σ λ α β ι σ μ ο ύ. Αναγνωρίζω όμως ότι τας γνώμας μου δεν ακολουθεί η πλειο­ψηφία του ελληνικού λαού και ως εκ τούτου πρέπει· να εφαρμοσθή η πολιτική του Βενιζέλου».
Ο Ράλλης μαζί με άλλα είπε πως:
«Η πολιτική της ουδετερότητος είναι πολιτική αυτοκτονίας».
Οι άλλοι αναμάσησαν τα ίδια. Επειδή δεν καταλήξανε σε κανένα συμπέ­ρασμα έγινε δεύτερο Συμβούλιο την άλλη μέρα (20 Φλεβάρη). Στο Συμβούλιο αυτό παραβρέθηκε και ο Δούσμανης ως αρχηγός του επι­τελείου για να εκθέσει τη στρατιωτική κατάσταση (3).
Μα και στο Συμβούλιο αυτό δεν ειπώθηκε τίποτα το σπουδαίο, Ο Βενι­ζέλος παρουσίαζε από την άποψη της Αντάντ ρόδινη την κατάσταση και άφη­νε να υπονοηθεί ότι η Ελλάδα θα έπαιρνε όλη τη Μικρασία. 
Ο Ράλλης είχε ενθουσιαστεί από τα λόγια του Βενιζέλου και είπε στο βασιλιά: 
«Τ ό λ μ η σ ο ν Μεγαλειότατε! Και. πρόσθεσε: «Βασιλεύ! Ενθυμήσου του προκατόχου σου ( = Όθωνα) ! η Αγγλία είναι εκδικητική». 
Τότε ο Κωνσταντίνος απάντησε: 
«Εάν φθάσω εις σύγκρουσιν με την Αγγλίαν, παραιτούμαι υπέρ του υιού μου».
Ο Δραγούμης ακούοντας τα λόγια αυτά, γέλασε και ο Κωνσταντίνος θυ­μωμένος είπε: 
«Μη γελάτε, κύριε Δραγούμη, ό,τι λέγω, το λέγω σοβαρώτατα». 
Στο τέλος οι πρώην πρωθυπουργοί συμφώνησαν με το Βενιζέλο και συ­στήσανε στο βασιλιά, να ακολουθήσει την πολιτική του πρωθυπουργού , αλλά ο Κωνσταντίνος ήταν ανένδοτος, αν και ο πρεσβευτής στο Παρίσι Ρωμάνος και ο πρεσβευτής στην Πετρούπολη I. Δραγούμης, τηλεγραφούσαν ότι το συμφέρο της Ελλάδας ήταν να συμπολεμήσει με τούς συμμάχους στην Καλλί­πολη (4). 
Ο Κωνσταντίνος, αν και φαινόταν ότι δεν συμφωνούσε με το Βενιζέλο, όμως δεν πήρε αμέσως απόφαση. 
Ζήτησε 24 ώρες προθεσμία για να σκεφτεί. Στο αναμεταξύ ο Κάιζερ του έστειλε εμπιστευτικό τηλεγράφημα και του έκανε τη σύσταση να μην ακο­λουθήσει την πολιτική του Βενιζέλου, αλλά να ταχτεί στο πλευρό της Γερ­μανίας (5). 
Φυσικά είδε το Στρέϊτ, το Δούσμανη και το Μεταξά. Δε θέλει ρώτημα πως τον συμβούλεψαν να ακολουθήσει πολιτική ουδετερότητας. 
Ο Στρέϊτ αργότερα ανακοίνωσε πως ο Κωνσταντίνος ήταν επηρεασμέ­νος από την πολιτική της «Μεγάλης Ιδέας», γι' αυτό έλεγε: 
«Τί να σου πω: Η Πόλις με τραβάει. Αν δεν ήταν αυτή η Ρω­σία στη μέση...» (Β ε ν τ ή ρ η, 299).Το πρωί στις 21 Φλεβάρη (π. ημ.) ειδοποίησε το Βενιζέλο ότι θα τον περιμένει στα ανάκτορα το απόγευμα και ώρα 3. 
Ο Βενιζέλος πίστευε ακόμα πως ο βασιλιάς θα συμφωνούσε μαζί του, αλλά βγήκε πολύ γελασμένος. 

Ο Β ε ν τ ή ρ η ς, που έχει τις καλύτερες πληροφορίες για τα πολιτικά παρασκήνια της εποχής αυτής, γράφει: 
«Ο Κωνσταντίνος είπεν, από· τας πρώτας λέξεις, προς τον πρωθυ­πουργόν ότι, κατόπιν ωρίμου σκέψεως, δεν εγκρίνει την συμμετοχήν της Ελλάδος εις την εκστρατείαν των Δαρδανελλίων. 
Η διαλεκτική και ο θερμός .πατριωτισμός του Βενιζέλου δεν ωφε­λούν πλέον. Ο Βασιλεύς εφαίνετο ακλόνητος. 
Κωνσταντίνος: Δεν στέκει στρατιωτικώς η επιχείρησις, κ. πρωθυπουργέ. Έχω εδώ και τους επιτελείς δια να σας αναπτύξουν εκ νέου το ζήτημα». 
Βενιζέλος: Δεν είναι ανάγκη, μεγαλειότατε. Γνωρίζω τα επιχειρήματα των. Σας επαναλαμβάνω τούτο: Εάν σπεύσωμεν, τα Δαρδανέλλια θα πέσουν. Και αποτυγχάνοντες, όμως, εξασφαλίζομεν δια της Αγγλίας και Γαλλίας, την Βόρειον Ήπειρον, την Κύπρον, την Μικρασίαν». 
Κωνσταντίνος: Ποιος θά μας τα δώση όλα αυτά; Θεωρείτε τόσω εύκολον την πλήρη ήτταν της Γερμανίας;». 
Βενιζέλος: Δεν υποτιμώ την γερμανικήν δύναμιν. Επανειλημμένως εν τούτοις σας εξέθεσα διατί τελικώς θα επικρατήση η Αγ­γλία. Εις την Ανατολήν ιδίως θα επιβληθή καθ' όλην την γραμμήν. Η Γερ­μανία υποστηρίζει την Τουρκίαν και εργάζεται ·δια λογαριασμόν της εις την Μικρασίαν. Η  Αγγλία θέλει την συνεργασίαν και το μεγάλωμα της Ελλάδος. Μας το έδειξε καθαρά. Μόνον δια της Αγγλίας θα κρατήσωμεν όσα έχομεν και θα επεκταθώμεν εκ νέου». 
Η συζήτησις ·διεξήγετο ήρεμα. Ο Κωνσταντίνος εφαίνετο λυπημέ­νος. Δεν ημπορούσε νά χωρισθή άνευ συγκινήσεως από την γνώριμον εκείνην υπόσχεσιν της επιτυχίας. Ο Βενιζέλος κατείχετο υπό της μελαγ­χολίας, ήτις κυριεύει καΙ τας ισχυρότέρας καρδίας, όταν χάνουν κάτι ά­πειρως πολύτιμον καί προσφιλές. Αυτό του ήτο η μορφή της μεγάλης Ελλάδος. 
Ο βασιλεύς προσέθεσε: 
«Η Ρωσσία δεν μας αφήνει να πάμε στην Πόλι». 
Βενιζέλος: Δέν ημπορεί να μας εμποδίση η Ρωσσία. Προσφέρομεν μικράν αλλά χρήσιμον δύναμιν εις στιγμήν αποφασιστικήν. Η Ρωσσία δεν διαθέτει προς το παρόν ούτε ένα σύνταγμα. Αυτό άλλωστε και το απροπαράσκευον της τουρκικής αμύνης ονομάζω ευκαιρίαν. Δεν ζητούμεν δε να γίνωμεν κύριοι της Κωνσταντινουπόλεως, θα συντελέσωμεν προς κατάκτησιν και διεθνοποίησιν της πόλεως. Μαζί με την Αγγλίαν καΙ την Γαλλίαν θα αντισταθώμεν αποτελεσματικώς εις τας σλαυικάς αξιώσεις. Και έπειτα...» 
Ο Βενιζέλος έκαμε μίαν κίνησιν, γνωστήν εις όλους προς τους ο­ποίους είχεν ομιλήσει επί του Ιδίου θέματος. Άνοιξε πλατειά το δεξί του χέρι ως να ενηγκαλίζετο και να περιέσφιγγε κάτι: 
«Εις την Κωνσταντινούπολη, μεγαλειότατε, θα πάμε από την Μι­κράν Ασίαν». 
Τίποτε δεν έπειθε τον Βασιλέα. Η συνομιλία διήρχει τρία τέταρ­τα της ώρας. Ο πρωθυπουργός συνεπέρανε:
«Υπάρχει διαφωνία Στέμματος και κυβερνήσεως. Η δευτέρα είναι ηναγκασμένη να παραιτηθή. Ως τελευταίαν υπηρεσίαν της προς την πα­τρίδα και τον θρόνον συνιστά όπως, δια της Γερμανίας, εξασφαλισθή η κυριαρχία επί των νήσων και η προστασία των ελληνικών πληθυσμών της Τουρκίας. Διότι, αν αποδειχθή ορθή η αντίθετος της ιδικής μου πο­λιτική και επικρατήση η Γερμανία, η Ελλάς θα ευρεθή ενώπιον απωλείας των νήσων και εξοντώσεως του υποδούλου ελληνισμού» (6) (Βεντήρη, 302 και Πρακτικά Βουλής, 14 Αύγουστου 1917 και 25 Ιούνη 1930).
Ο βασιλιάς δέχτηκε την παραίτηση του Βενιζέλου. Ο τέως πρωθυπουρ­γός κάλεσε αμέσως τη Βουλή. Με τρεις φράσεις ανάγγειλε ότι η κυβέρνηση παραιτήθηκε.
Οι παλαιοκομματικοί βουλευτές Τσακόπουλος και Σακελλαριάδης, φώναξαν γεμάτοι χαρά: 
-— Ζήτω ο Βασιλεύς!
Ήταν η φωνή των κυρίων τους - των επιτελικών και αυλικών.
Οι βενιζελικοί βουλευτές ήταν του πεθαμού. Όταν όμως ακούστηκαν οι ζητωκραυγές των παλαιοκομματικών, ο Λουκάς Νάκος καΙ Ν. Ξη­ρός απάντησαν:
«Ζ ή τ ω  τ ο Έθνος! Ό,τι θέλει το Έθνος θα γίνη».
Η  διαφωνία Βενιζέλου και Κωνσταντίνου προκάλεσε μεγάλο πολιτικό αναβρασμό.
Ο βασιλιάς ανάθεσε το σχηματισμό της νέας κυβέρνησης στο Δ η μ. Γούναρη (24 Φλεβάρη/9 Μάρτη 1915) (7).
Πριν αναθέσει στο Γούναρη την πρωθυπουργία, κάλεσε τον Αλ. Ζαίμη και του πρότεινε να σχηματίσει αυτός τη νέα κυβέρνηση, αλλά ο Ζαίμης, αφού επισκέφτηκε τούς πρεσβευτές τής Αντάντ και πληροφορήθηκε τις διαθέσεις τους, ανέβηκε στα ανάκτορα και δήλωσε ότι δεν δέχεται την εντολή:
Ο Γούναρης μόλις ορκίστηκε η κυβέρνηση, δήλωσε πως:
«Ο Ελευθέριος Βενιζέλος δια της υπερβολικής του αισιοδοξίας στη­ριζομένης εις προηγουμένας επιτυχίας του, προσπαθεί να εκβιάση την πορείαν της Ιστορίας , μη λαμβάνων  υπ' όψιν τας εξαιρετικάς  του παγκοσμίου πολέμου  δυσχερείας  και αδιαφορών  απέναντι των Ρώσων.

(Συνέχεια και τέλος)
Υποσημειώσεις:
1. O υπουργός των Εξωτερικών της Αγγλίας Ε. Γ κ ρ έ υ, στις 19 Φλεβάρη/ 4 Μάρτη 1915 απάντησε στο διάβημα του Ρώσου πρεσβευτή στο Λονδίνο Μπενκέντορφ ετσι: «Το να φέρωμεν εμπόδια εις την σύμπραξιν της Ελλάδος σημαίνει επιβράδυνσιν των επιχειρήσεων. Δια τον αγώνα κατά των ναρκών και των τορπιλλών, το ναυαρχείο έχει ανάγκην των ελληνικών πλοίων με μικρόν βύθισμα, διότι ολόκληρος ο συμμαχικός στόλος αισθάνεται την έλλειψιν παρομοίων σκαφών. Εξάλλου ο ελληνικός στρατός θα χρησιμοποιηθή δια την κατάληψιν της χερσονήσου της Καλλιπόλεως» (Β ε ν τ ή ρ η, 283) 
2. Βλ. Βεντήρη, 285 - 286, όπου μνημονεύονται και επίσημες πηγές καθώς και Driault et Lheritier: «Διπλωματική Ιστορία τής Ελλάδος», τ. V, 183. Βλ. και «Documents publies par Ies Bolscheviks», εκδ. Bossard, 1914, σ. 107-110.
Πάνω στo ζήτημα αυτό υπάρχει μεγάλη βιβλιογραφία. 
3. Είχε λήξει η ποινή της αργίας και ήταν τώρα αυτός γενικός επιτελάρχης.

4.  O Δραγούμης έστειλε και προσωπικό τηλεγράφημα στον Κωνσταντίνο συνιστώντας την έξοδο από την ουδετερότητα. Ο βασιλιάς οργίστηκε όταν το διάβασε, το ξέσχισε και ονόμασε το Δραγούμη «ξέστρωτο γαϊδούρι» (βλ. Γεωργ. Μ ε λ α: «Ο Κωνσταν­τίνος », 87).
5. Βλ. Βεντήρη, 298, το κείμενο του τηλεγραφήματος' ο Κάιζερ αποκαλεί τον  Έλληνα βασιλιά Τίνο και του λέει πως οι Τούρκοι μπορούν να κρατήσουν τα Δαρδανέλλια.

6. Τα της συναντήσεως του με τον Βασιλέα διηγήθη ο Βενιζέλος εις την σύσκεψιν των φίλων του βουλευτών της 22ας Φεβρουαρίου 1915. Αποκαλυπτικώτερον ωμίλησεν εις τας συνεδριάσεις της Βουλής, της 14ης Αυγούστου 1917' και 25 Ιουνίου 1930. Επί του ιδίου θέματος ο Ε. Βενιζέλος έδωκεν εις τον γράφοντα επανειλημμένας προφορικάς και γραπτάς διασαφήσεις.
7. Ό Γούναρης κράτησε το υπουργείο των Στρατιωτικών. Τα άλλα υπουργεία τα πήραν ο Γ. Χρηστάκις-Ζωγράφος το υπουργείον Εξωτερικών. Ο Ν. Τριανταφυλλάκος το υπουργείο των Εσωτερικών. Ο Παναγής Τσαλδάρης το υπουργείο Δικαιοσύνης, ο Ν. Στράτος το υπουργείο των Ναυτικών. Ο Χαρ. Βοζίκης τΟ υπουργείο Παιδείας. Ο Αθ. Ευτα­ξίας το υπουργείο της Εθνικής Οικονομίας. Ο Π. Πρωτοπαπαδάκης το υπουργείο των Οικονομικών και ο Γ. Μπαλτατζής το υπουργείο Συγκοι­νωνίας.

Κυριακή 27 Δεκεμβρίου 2015

Η ΜΕΤΑΝΟΙΩΜΕΝΗ


Την πρωτογνώρισε μικρή και φτωχιά,
Αρχοντοπούλα ξεπεσμένη,
Μα ήταν πεντάμορφη μέσ' στη δυστυχιά
ευθύς την διάλεξε Ερωμένη.
Χρόνια ταξίδευε μέσ' στις ξενητειές
Κι' όλο προικιά της κουβαλούσε'
Μ' αυτή και σ' άλλους επετούσε ματιές
Κι' αυτός πικρά της ωμιλούσε'
Στον καυγά, μια βραδυά
Τούπε μ' αχάριστη καρδιά:

-Φύγ' από μένα, Τύραννε,
Φύγε και ξέχασε με!
Δε θέλω πειά τα δώρα σου
Στη φτώχεια μ' άφησε με!
Σκλάβα σου πειά κατάντησα
Με στεναγμούς απόχτησα
Λαχούρια και φλουριά!
Άνοιξε την αγκάλη σου
Και δός μου Ελευθεριά!»

Μίσεψε Εκείνος πληγωμένος βαρειά
Από την τόση αγνωμοσύνη
Μα τα χρυσά λαχούρια και τα φλουριά
Όλα τα κράτησεν Εκείνη...
Χρόνος δεν πέρασε και, φίλοι κ' εχθροί,
Την έχουν περιφρονημένη'
θέλουν να πάρουν το στερνό της φλουρί
Και τώρ' αυτή μετανοιωμένη
Δέρνεται και μηνά
Στον παληό της φίλο ταπεινά:

-Έλα, γλυκέ μου Τύραννε
Ξανατυράννησέ με!
Από το χέρι πάρε με
«Στην Πόλι πήγαινε με!
«Με σένα ζούσα αρχόντισσα
«Και τώρα σα ζητιάνισσα.
Δεν με λυπάσαι πειά;
Κλείσε με στην αγκάλη σου
Ναύρω τη θεραπειά!

(Στίχοι - Μουσική: Κλέων Τριανταφύλλου)


 

Τρίτη 4 Νοεμβρίου 2014

ΙΩΑΝΝΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ: ΔΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΠΕΙΡΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ



Περί τα μέσα Φεβρουαρίου 1921, ήρξατο εν Παρισίοις εις το κακουργοδικείον του Σηκουάνα, η δίκη του Υποπλοι­άρχου Τσερέπη και του Υπολοχαγού Κυριάκη, των ενεργησάντιον την κατά του Βενιζέλου εν τω σιδηροδρομικώ σταθμώ της Λυών απόπειραν. Μάρτυρες της υπερασπίσεως παρέστησαν ο Συνταγματάρχης του Πεζικού Χατζημιχάλης Χρ, ο Αντισυνταγματάρχης . του Πυροβολικού Παπαδήμας Ι., ο Ταγματάρχης του Πυροβολικού Παπαδόπουλος, ο Ίλαρχος Μελάς Α. και οι Αντιπλοίαρχοι Λελούδας και Μεντζεβίρης.
Την υπεράσπισιν των κατηγορουμένων ανέλαβεν ο διάσημος των Παρισίων δικηγόρος Μορώ-Τζαφερί, μετά του οποίου συναντηθέντες οι μάρτυρες ανέπτυξαν αυτώ κατά την συζήτησιν ότι, η προκειμένη δίκη δεν ήτο συνήθης διαδικασία προς υπεράοπισιν και αθώωσιν κατηγορουμένων μόνον, αλλά και η προσφορά μεγίστης υπηρεσίας προς την πατρίδα των, δια της άρδην ανατροπής των κακοβούλων και συκοφαντικών κατά της Ελλάδος και του Ελληνικού Λαού επιχειρημάτων του Βενιζέλου και της διαφωτίσεως των επισήμων κύκλων και της κοινής γνώμης, ότι ήσαν εχθροί της Συνεννοήσεως και της Γαλλίας, αλήθειαν ην η αυστηρά λογοκρισία και τα τυραννικά μέσα της Βενιζελικής Διοικήσεως, δεν επέτρεψαν να γνωσθή.
Αρξαμένης της εξετάσεως των μαρτύρων της υπερασπί­σεως, ο Συνταγματάρχης . Χατζημιχάλης κατέθηκε τάδε:
 Yπηρετήσας ως εθελοντής εν τω Γαλλικώ Στρατώ , κατά τον Ευρωπαϊκόν πόλεμον, πλήρης ενθουσιασμού, έβλεπον την Γαλλίαν υψώνουσαν το Λάβαρον της παγκοσμίου ελευθερίας. Εις την πρωτοπορείαν της ιεράς ταύτης Ιδέας η καρδία μου ενθουσιώσα αλλά και αιμάσσουσα διότι έβλεπον υπό την σκιάν του Συμβόλου της Ελευθερίας και της Δικαιοσύνης, να καταφεύγη εις Τύραννος.
Η καρδία μου πλήρης ενθουσιασμού, βλέπουσα τους γενναίους Γάλλους στρατιώτας καταστρέφοντας την στρατοκρατίαν και τον Δεσποτισμόν των Γερμανών, ήτο εν ταυτώ και αιμάσσουσα αισθανομένη εγκαθισταμένην εν Αθήναις την στρατοκρατίαν και τον Δεσποτισμόν του Βενιζέλου.
Η καρδία μου πλήρης ενθουσιασμού, βλέπουσα καταρρέουσαν την νέαν παγκόσμιον Βαστίλην , ήτο αιμάσσουσα αισθανομένη ιδρυομένην  την Βαστίλην την Βενιζελικήν.
Η καρδία μου πλήρης ενθουσιααμού, βλέπουσα κατασχιζόμενον εις μύρια τεμάχια το Πρωσσικόν υπόδημα, ήτο εν ταυτώ και αιμάσουσα αισθανομένη τα στήθη των συμπατριωτών μου αισθμαίνοντα, υπό την πίεσιν του Βενιζελικού υποδή­ματος.

Αποτάξεις Αξιωματικών, παύσεις Δημοσίων Υπαλλήλων, εξορίαι, φυλακίσεις κατά χιλιάδας. Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, Επίσκοποι, και Ιερείς εφυλακίσθησαν και εξωρίσθησαν, ως οι τελευταίοι των κακούργων. Πολιτικοί άνδρες ογδοηκοντούτεις, ων η σταδιοδρομία ήτο πατριωτισμός, απέθνησκον εν ταις φυλακαίς και τη εξορία. Και τόσα άλλα παραδείγματα της Βενιζελικής τυραννίας φθάσαντα μέχρι τυφεκισμού . Ο Δικηγορικός Σύλλογος των Αθηνών διεμαρτυρήθη δια τον στραγγαλισμόν της Δικαιοσύνης. Ο Ελληνικός Λαός κατέπνιγε τας οιμωγάς του, εντός της πα­τριωτικής του καρδίας, καθ' ότι εγνώριζε πολύ καλώς ότι: «O Βενιζέλος ήτο τόσον ικανός εις ραδιουργίας και συκοφαντίας, ώστε παν πρό­σωπον πάσαν πράξιν, πάσαν κίνησιν εναντίον αυτού και της τυ­ραννίας του, να την παριστά ως πρόσωπα και πράξεις εναντίον της Συνεννοήσεως, Γερμανόφιλα".
Ερωτηθείς υπό του συνηγόρου Μορώ-Τζαφφερί,τι είναι Γερμανοφιλία εν Ελλάδι,απήντησεν :
«Εις την Ελλάδα ουδείς υπάρχει Γερμανόφιλος. Υπήρχον δύο φατρίαι, η μεν μία υπέρ της Ουδετερότητος,η λεγομένη Βασιλική, η δε άλλη υπέρ της Δράσεως, η λεγομένη Βενιζελική. Εκατοντάδες όπως και Εγώ, Έλληνες προσέφερον εθελουσίωςτο αίμα των εις την Γαλλίαν, ουδείς όμως εις την Γερμανίαν. Ουδείς επρότεινεν όπως η Ελλάς εξέλθη εις το πλευρόν της Γερμανίας, ειμή μόνον ο Βενιζέλος, εις το Συμβούλιον του Στέμματος.
 Ο Βενιζέλος κατά τας ημέρας της δίκης ευρίσκετο εν Λονδίνω διανυμπανίζων δια του Τύπου ότι: «Μοχθεί νυχθημερόν δια τα συμφέροντα της Ελλάδος ,παρά την προς αυτόν αχαριστίαν του Ελληνικού Λαού». Αιφνιδίως εγκαταλείψας ταύτα απροστάτευτα, προσέτρεξεν εις Παρισίους την παραμονήν της δίκης, όπως παραστή αυτοπροσώπος εις αυτήν, ουχί όπως πάντες οι πραγματικώς Μεγάλοι άνδρες έπραξαν εις παρομοίας περιστάσεις, ζητούντες, ως ο Κλεμανσώ, την αποφυλάκισιν και την αθώωοιν των κατ' αυτού αποπειραθέντων, αλλ' όπως αυτοπροσώπως ζητήση την εις θάνατον καταδίκην των κατηγορών αυτούς, ως μίσθαρνα όργανα της Γερμανίας, επί εσχάτη προδοσία». Αποστείλας δε την παραμονήν της δίκης, προς τον Μορώ-ΤζαφφερΙ τον Πεπέν Αργυρόπουλον, όστις ανεκοίνωσεν αυτώ εκ μέρους του ότι: «Απαιτεί να μη γίνη καν λόγος εν τη δίκη περί πολιτικών ζητημάτων».
Την επομένην παραστάς ο Βενιζέλος εν τη δίκη, υπεστήριξε μετά του Πρεσβευτού Ρωμάνου το κατηγορητήριον ότι : «Οι δύο Έλληνες κατηγορούμενοι Αξιωματικοί, μίσθαρνα όργανα της Γερμανίας, εζήτησαν, εκ προμελέτης, να του αφαιρέσωσι την ζωήν, ως μεγάλου φίλου της Γαλλίας».
Εις την δίκην είχον προσέλθη, υπερεκατόν Δικηγόροι των Παρισίων, Αντιπρόσωποι του Τύπου, οι Πρεσβευταί των Συμμάχων, Στρατηγοί, Ναύαρχοι, Υπουργοί, Βουλευταί και η Κρητική Σωματοφυλακή του« Βενιζέλου. Ο Βενιζέλος κληθείς υπό του Προέδρου του Δικαστηρίου κατέθηκε τα εξής χαρακτηριστικά.:

«Δεν είναι αληθές ό,τι είπεν ο Συνταγματάρχης, ότι υπήρξα τύραννος. Τι θέλετε, με το χειρόκτιον να διοικώ καθ' ην στιγμήν Γερμανικά αεροπλάνα συνεννοούντο μετά Ελλήνων Αξιωματικών ; Δεν είναι αληθές ό,τι είπεν ο Συνταγματόρχης, ότι επέθνησκον εις τας φυλακάς πολιτικοί άνδρες αυτοκτονούντες. Εις και μόνον απέθανεν, ο Έσλιν, Γερμανικής καταγωγής και 75 ετών. Δεν είναι αληθές ότι δεν υπάρχουσιν εν Ελλάδι Γερμανόφιλοι. Υπάρχει μεγάλη μερίς γερμανοφίλων και Αρχηγός αυτής είναι ο Βασιλεύς της Ελλάδος Κωνσταντίνος , όχι Γερμανόφιλος άλλα πλέον ή Γερμανός».
Φράσις μεθ' ην ετερμάτισε την κατάθεσίν του. Πλείστοι δε  εκ των ακροατών ηρώτησαν απορρηματικώς.
— «Αυτός λοιπόν είναι ο Μέγας Βενιζέλος ;» 
Ταύτα κατέθηκεν ο Βενιζέλος γνωρίζων ότι «μετά τέσσαρας ημέρας θα συνήρχετο η Συμμαχική Διάσκεψις εν Λονδίνω και θα εκρίνετο η τύχη της αγωνιώσης και τα πάντα διακυβευούσης Πατρίδος του».
Το άγνωμον και άκαρδον τέκνον μνησικακούν, εβύθιζεν ασπλάχνως και αιμοχαρώς μέχρις λαβής, το φιλέκδικον αυτού εγχειρίδιον, εις τα στήθη της πολυπαθούς και φιλοστόργου Μητρός του, ήτις ανασύρασα αυτό από της ασημότητος, της αφανείας και της πενίας, ανέδειξε πρώτον, πανίσχυρον και παρ' αξίαν Άρχοντα αυτής, πολλαχώς και πολυτρόπως τιμήσαντα και δαψιλώς αμείψασα». Επαναληφθείσης την επομένην της συνεδριάσεως, του Βενιζέλου μη παραστάντος, ο Γενικός Εισαγγελεύς αγορεύσας είπεν :
«Οι κατηγορούμενοι είναι ένοχοι  εσχάτης προδοσίας, διότι καθ' ην στιγμήν ο Μέγας φίλος της Γαλλίας  Βενιζέλος εκόμιζεν εν τω χαρτοφύλακι αυτού , εις την Ελλάδα τους καρπούς της νίκης, Έλληνες Αξιωματικοί , μισθωτά όργανα της Γερμανίας, επεχείρησαν, προμελετημένως, να αφαιρέσωσι. την ζωήν αυτού. Ζητώ την εσχάτην των ποινών, θάνατον. ·Αναλογισθήτε ότι τα τέχνα και οί αδελφοί υμών, είνε τεθαμμένοι κάτωθεν της Ακροπόλεως».
Τερματισθείοης της αγορεύσεως του Γενικού Εισαγγελέως, ο Συνήγορος Μορώ-Τζαφφερί, υπηρετήσας ως έφεδρος Λοχαγός εν τω Επιτελείω του Στρατηγού Σαράϊγ εν Θεσσαλονίκη, αγορεύσας είπε: 
Ο Βενιζέλος επεχείρησε να καταρρίψη την εντύπωσιν εκ της καταθέσεως  του Συνταγματάρχου Χατζημιχάλη, αλλ' εις μάτην, διότι πλην αυτού, έχομεν δύο άλλους αξιοπίστους μάρτυρας, τον Γάλλον Νούαρχον Φουρνέ και τον Γάλλον Στρατάρχην Σαράϊγ. οίτινες δια των συγγραμμάτων των επιβαιούσι καθ' όλα την μαρτυρίαν του Συνταγματάρχου.
Όταν ο Βενιζέλος εζήτησε την άδειαν παρά των Συμμάχων, ίνα  τω  επιτραπή η οργάνωσις Ελληνικών εθελοντικών Μονάδων, προς καταπολέμησιν των προαιαινίων εχθρών της Ελλάδος, μόλις ωργάνωσε την πρώτην Μονάδα  εζήτησε παρά του Γενικού Συμμαχικού Στρατηγείου, όπως αποστείλη ταύτην κατά της Ελλάδος. Εζήτηοε να πολεμήση, αντί των  Βουλγάρων, τους Έλληνας. Κατόπιν δε των διαφόρων ραδιουργιών του εν Θεσσαλονίκη, εξήψε τα πνεύματα των συμπατριωτών του, διαιρέσας φανατικώς αυτούς, ούτως ώστε το Γενικόν Στρατηγείον των Συμμάχων εζήτησε παρά των Κυβερνητών των την απομάκρυνση του Βενιζέλου εκ Θεσσαλονίκης, καθ' ότι μετέβαλε την Στρατιωτικήν βάσιν τών επιχειρήσεων, εις βάσιν πολιτικών διενέξεων. Όταν ημείς οι αντιπρόσωποι του Γαλλικού Λαού απεστείλαμεν τον Ζοννάρ εις την Ελλάδα, όστις εν ονόματι ημών και του Γαλλικού λαού διεκήρυξεν ότι: "Ουδεμία αντεκδίκησις θέλει γίνει. Πλην δεν παρήλθεν οκταήμερον από της εγκαθιδρύσεως εν Αθήναις των Γαλλικών στρατευμάτων , 1ΟΟΟ Αξιωματικοί αυθαιρέτως απετάχθησαν , 1500 δημόσιοι υπάλληλοι επαύθησαν, 3.000 Έλληνες εφυλακίσθησαν και 800 εξωρίσθησαν , δια πολιτικούς λόγους. Έχω εις τας χείρας μου έγγραφον του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών , διαμαρτυρομένου δια τον στραγγαλισμόν της Διχαιοσύνης».
 
Μετά τούτο   ο  Μορώ-Τζαφφερί   αποβαλών την τήβεννόν του, λέγει αυστηρώς:
«Τήν στιγμή ταύτην δεν είμαι ο δικηγόρος, είμαι ο Γερουσιαστής και εξ ονόματος του  Γαλλικού  Λαού, ζητώ  τον λόγον από τον Βενιζέλον. Πως εξέθηκεν ημάς και τον Γαλλικόν Λαόν, εις τα όμματα του Ελληνικού Λαού, ενώ ρητώς διεκηρύξαμεν , δια του Ζοννάρ, ότι ουδεμία καταδίωξις ήθελε γίνει; Το ότι ο Βενιζέλος υπήρξε τύραννος, το ότι ο  Βενιζέλος εξεμεταλλεύθη  , αισχρότατα,την κατάστασιν, όπως δημιουργήση  φατρίαν, δεν το λέγουσι , μόνον ο Ναύαρχος Φουρνέ και ο Στρατάρχης Σαράϊγ,    δεν το ανέπτυξεν ενώπιον υμών  δια ζωηρών χρωμάτων ο Συνταγματάρχης Χατζημιχάλης φίλος της Γαλλίας, θα σας το αναπτύξω και εγώ. 
Υπήρχεν εις τας Αθήνας  εις ψιττακός , όστις πριν της κηρύξεως του Ευρωπαικοπύ πολέμου , πριν της επελθούσης  εν Ελλάδι διχονοίας, είχε διδαχθή να φωνάζη «Ζήτω ο Βασιλεύς». Ο ψιττακός ούτος εθανατώθη, ο κύριος αυτού , η σύζυγος του και οι συγγενείς του εφυλακίσθησαν. 
Πάντες  υμείς γνωρίζετε  το άρωμα Κοττύ «Θα έλθη μίαν ημέραν». Ο αντιπρόσωπος εν Ελλάδι του άνω  καταστήματος, άμα ως προέβη εις την πώλησιν  του αρώματος τούτου εφυλακίσθη , το άρωμα κατεσχέθη  και μόνον τη επεμβάσει της Γαλλικής Πρεσβείας , ήρθη η κατάσχεσις. Εν τέλει, ο Βενιζέλος  φεύγων εξ Αθηνών, κατέφυγεν  ενταύθα . Δεν γνωρίζω  αν τα θυλάκιά του ήσαν  κενά. Γνωρίζω  όμως  ότι συνωδεύετο παρα τινων , ων τα θυλάκια ήσαν πλήρη. » 
Περατωθεισών των αγορεύσεων του  Εισαγγελέως και του Συνηγόρου, απελογήθησαν οι κατηγορούμενοι, κατά την άποψιν των οποίων, την απόπειραν ττου Βενιζέλου ηθέλησαν, ως ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων, ίνα αποδώσωσι την ελευθερίαν εις την Πατρίδα των, τυραννουμένην υπό του Βενιζέλου, ον απεκάλεσαν «Νέον Πεισίστρατον». Ο μεν  Υποπλοίαρχος Τσερέπης κατέληξεν ειπών: "ΕΙμαι το εξιλαστήριον θύμα της  ελευθερίας». Ο  δε Υπολοχαγός Κυριάκης -ειπών: «Η θυσία μου ουδέν θα είχεν αποτέλεσμα και δια τούτο απεφάσισα να θυσιάσω τον αίτιον  όλης αυτής της διχονοίας τον Βενιζέλον».
Περατωθεισών των αγορεύσεων, το Δικαστήριον επέβαλεν εις  τους κατηγορουμένους  την ελαφροτέραν των ποινών, πενταετή ειρκτήν και συγχρόνως εζητησε χάριν παρά του Προέδρου της Δημοκρατίας, ήτις, τη εντόνω παρεμβάσει του Βενιζέλου, δεν εδόθη.

ΣΧΕΤΙΚΟ:
Η ΕΝ ΠΑΡΙΣΙΟΙΣ ΔΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΔΙΚΗ ΤΩΝ κ.κ ΤΣΕΡΕΠΗ ΚΑΙ ΚΥΡΙΑΚΗ

Τρίτη 6 Μαΐου 2014

ΞΕΝΟΦΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ: O κ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ ΑΡΠΑΖΕΙ ΒΙΑΙΩΣ ΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑΝ ΚΑΙ ΚΑΘΙΣΤΑΤΑΙ ΤΥΡΑΝΝΟΣ. Η ΠΤΩΣΙΣ ΕΞΑΠΤΕΙ ΤΟ ΜΙΣΟΣ ΤΟΥ.

Κατεδείχθη νομίζω αρκούντως το πως ο κ. Ελ. Βενιζέλος, παρορμώμενος υπό της περιέργου ψυχοσυνθέσεως αυτού, μετέβαλε τον εαυτόν του και την ακολουθήσασαν αυτόν μερίδα εις εχθρούς του επισήμου Κράτους.
Τοιαύτας δημιουργήσας όμως συνθήκας δεν ώκνησε να επωφεληθή της ψυχολογικής καταστάσεως και των αναγκών, ας ο μέγας πόλεμος εγέννησε παρά τοις συμμάχοις της «Συνεννοήσεως», κατόρθωσε δε ούτω τη βοηθεία αυτών να παραλύση το Κράτος της Ελλάδος και να επιβή της εξουσίας υπό την προστασίαν ξένης στρατιωτικής δυνάμεως. Τούτο πράξας ήτο υποχρεωμένος να καταστήση την Ελλάδα πράγματι εμπόλεμον παρά το πλευρόν των Μεγ. Δυνάμεων, ων είχεν αποβή ήδη δια του Κράτους της Θεσσαλονίκης αυτόκλητος σύμμαχος, Ο Ελληνικός Λαός όμως, σχεδόν εν τη ολότητι αυτού, βαρέως έφερε τα κατά της ανε­ξαρτησίας αυτού , τη εμπνεύσει του κ. Βενιζέλου, κατενεχθέντα πλήγματα, τους διωγμούς, τους εξευτελισμούς, τας εκ των αποκλεισμών στερήσεις, την απονέκρωσιν της πολιτικής αυτού ζωής, την στέρησιν του να διαθέτη ελευθέρως και άνεξελέγκτως τα του οίκου του.
Η τοιαύτη ψυχική διάθεσις του Ελληνικού Λάου και η απέναντι του κ. Ελ. Βενιζέλου και των οπαδών του δυσπιστία αυτού δεν ήτο μόνον εικαζομένη, αλλ' έκδηλος, εκορύφωσε δε την εκδήλωσιν της προς τον άλλοτε λατρευτόν άνδρα απεχθείας, η εν Αθήναις εμφάνισις των ξένων λογχών, υπό την σκέπιν των οποίων κατέλυσεν ο κ. Βενιζέλος εις το ξενοδοχείον της «Μεγ. Βρεττανίας» και μετέβη είτα εις τα Ανά­κτορα ίνα αναλάβη την αρχήν. Η εύθικτος φιλοτιμία του Ελληνικού Λάου είχε τρωθή βαθύτατα ! Αναμφιβόλως, άμα τη αφίξει του ό κ. Βενιζέλος ευρέθη εντός εχθρικού περιβάλλοντος, όπερ όμως αυτός παρεσκεύασε τοιούτον.
Υπό τοιούτους όρους δυο ήσαν αι οδοί, αίτινες ηνοίγοντο προ του κ. Βενιζέλου! όπως δυνηθή να χρησιμοποιήση τας δυνάμεις του Λαού τούτου δια την εκπλήρωσιν των προς τους Συμμάχους και υποστηρικτάς του αναληφθεισών παρ αυτού υποχρεώσεων. Η πρώτη ήτο η της συνδιαλλαγής προς αυτόν δια λόγων και πράξεων σεβασμού προς τα καταπατηθέντα ιδεώδη και την κυριαρχίαν αυτού, η δε δευτέρα η της βιαίας επιβολής δια της καταδυναστεύσεως.
Άγνωστον αν έλεγχοι συνειδότος ή παρορμήσεως κακών συμβουλών, παριστώντων ανυπάρκτους κινδύνους, εξέτρεψαν δυστυχώς τον κ. Βενιζέλον από της πρώτης οδού ! Αυτός όστις ουδέποτε ενεβάθυνεν εις την ψυχολογίαν του Λαού τούτου, αυτός όστις ουδέποτε ήσθάνθη πόση ευ­γένεια αισθημάτων, πόση φιλοπατρία, πόση μεγαλοψυχία, πόση ανεξι­κακία κρύπτεται εις τα στήθη αυτού, δεν εύρε δυο λέξεις όπως ομιλήση προς τα αισθήματα ταύτα, όπως θεραπεύση την τρωθείσαν φιλοτιμίαν του, αφίνων εις αυτόν διέξοδον επί τω λόγω ότι ίσως επλανάτο, ή ότι ενδεχομένως επλανώντο οι μέχρι της στιγμής εκείνης ηγηθέντες αυτού, δεν εστάθη ικανός όπως τον συναρπάση και κερδίση την εύκολον συγγνώμην του δια τα τελεσθέντα ! Τουναντίον ενεδύθη την πανοπλίαν των συκοφαντιών και των διαβολών, αίτινες εχρησίμευσαν εις αυτόν δια να αποβή ο μόνος φίλος των Συμμάχων, και εξετόξευσε προς πάσαν διεύθυνσιν τα δηλητηριώδη βέλη του εναντίον των δήθεν προ­δοτών και των εχθρών της Πατρίδος. Τίνες δε ήσαν ούτοι ; Αι κορυφαί της κοινωνικής και της πολιτικής ζωής του τόπου, εις πάντας τους κλά­δους της δημοσίας ζωής, οι μη συνταχθέντες αυτώ και μετά τούτων άπας ο ακολουθήσας αυτούς Λαός ! Ο Λαός, φυσικά, μη δυνάμενος ν' ανεχθή την ύβριν, έκλεισε την κοχλάζουσαν πικρίαν εις τα στήθη του και παρέμεινε κατά το φαινόμενον αδιάφορος.
Δεν απέμεινε λοιπόν εις τον κ. Βενιζέλον παρά η δευτέρα οδός, η της καταδυνάστευσεως του Λαού και ταύτην ηκολούθησεν αδιστάκτως και μετά πρωτοφανούς αγριότητος από της πρώτης στιγμής· Την εις Αθήνας εμφάνισίν του επηκολούθησαν άμεσοι αθρόαι συλλήψεις και εγκαθείρξεις, ανθρώπων πάσης ηλικίας και πάσης τάξεως, Ιδίως δε αξιωματικών της ξηράς και της θαλάσσης. Ταύτας επηκολούθησαν αθρόαι επίσης αποτάξεις αξιωματικών, ούχι βεβαίως άσχετοι προς κένωσιν θέ­σεων υπέρ των εισηγητών του εγκληματικού τούτου μέτρου, όπερ τοι­αύτας εγέννησε κατόπιν ολεθρίας συνεπείας δια τε τον Στρατόν και τα δημόσια οικονομικά. Αι εξορίαι, αι κατά χιλιάδας φυλακίσεις πολιτών, αι κακώσεις παρά των οργάνων της εξουσίας , τα όργια και τα εγκλήματα των ειδικών ταγμάτων ασφαλείας, οι νόμοι περί «Δυσμενείας κατά του Καθεστώτος», αι εκδικήσεις πολιτών βενιζελικών κατ' αντιθέτων, αι εκθύμως πραγματοποιούμενοι υπό των βενιζελικών αρχών, η μεταβολή της δικαιοσύνης και του κλήρου εις όργανα της φατρίας, η εγκατάλειψις του δημοσίου πλούτου εις την διάθεσιν των οπαδών αυτής, η αφειδής παροχή τιμών, βαθμών και θέσεων εις αναξίους, πάντα ταύτα παρείχον την εικόνα της ειδεχθεστέρας τυραννίας, υφ' ην εστέναζεν ο Λαός, άλλα και Κράτους εν πλήρει αποσυνθέσει.
Την οδόν ταύτην τυφλώς όσον και επιμόνως ηκολούθησεν ο κ. Ελ, Βενιζέλος επί τριετίαν ολόκληρον, βαίνων πάντοτε από κακού εις χειρότερον, ούτως όμως σταδιοδρομών, ησθάνετο ολονέν πιεστικωτέραν την μόνωσιν, εις ην κατεδίκασεν αυτός εαυτόν, ησθάνετο ότι ουδαμώς εστέγαζεν αυτόν η λαϊκή εμπιστοσύνη και ότι η θύελλα της λαϊκής οργής έμέλλε να εξαπολυθή θάττον ή βράδιον ακάθεκτος κατά της κεφαλής του.
Είνε αληθές ότι, μετά τας Συμμαχικάς λόγχας, αι λόγχαι των πραιτωριανών του τον εστήριζον—αλλ' έως πότε ; Οι πραιτωριανοί ήρχιζαν, ως κατά κανόνα συμβαίνει εις όλους τους τυράννους, να καθίστανται και προς αυτόν οχληροί, η δε Λαϊκή οργή έβραζε! Εσκέφθη τότε να σαγηνεύση τον Λαόν, όστις ως ήλπιζεν ο κ. Βενιζέλος, θα τον συνεχώρει και θα εδικαίωνε πάντα όσα κατ' αυτού διέπραξεν, αν παρουσίαζεν εις αυτόν μεγαλειώδη και ανέλπιστα τα αποτελέσματα της πολιτικής, δι΄ ην τόσα υπέστη ο Λαός.
Η ανάγκη αύτη δια τον κ. Βενιζέλον υπήρξεν η αφετηρία του ψευδούς, όπερ εδημιούργησε την θλιβεράν Μικρασιατικήν περιπέτειαν, ην επροκάλεσε και εις ην προσεχώρησεν ούτος ακάθεκτος και μετά πρω­τοφανούς απρονοησίας, ίνα δύναται να επιδεικνύη τον χάρτην της παρ' αυτού επί του χάρτου μόνον τετραπλασιασθείσης Ελλάδος και να προβάλλη ούτως ευλογοφανή δικαιολόγησιν της τρομακτικής αναστατώσεως εις ην έρριψε το Κράτος και τον Λαόν. 
Η 1 Νοεμβρίου 1920 τω εδίδασκεν όμως, οτι ο Λαός δεν ήτο πλέον δυνατόν να πλανηθή , ότι είχε πλέον καλώς γνωρίση αυτόν και ότι η απολεσθείσα εμπιστοσύνη αδύνατον ήτο πλέον να ανακτηθή.
Τούτο συναισθανόμενος ο κ. Βενιζέλος και καταδικάζων αυτός εαυ­τόν δια την περιφρόνησιν, ην έδειξε κατά Λαού υπερηφάνου και ευγενούς όστις τόσον τον ανύψωσε και τόσην έδωκεν εις αυτόν ισχύν, δεν έσχε το θάρρος να παραμείνη ως πολιτικός μαχητής εις την θέσιν του, αλλ' υπό το κράτος τον πανικού, όστις τον κατέλαβεν, εγένετο πολιτι­κός φυγάς. Η παταγώδης αποδοκιμασία του όμως δεν ίσχυσεν όπως παρακινήση τούτον, ίνα εμβαθύνη εις τα αίτια αυτής, και διά τούτο, αντί να ομιλήση αύτη προς την καρδίαν του και την συναισίν του, εξηρέθησε τά νεύρα του και εξεχείλισε την χολήν του, τον συνεσκότησε δε το πάθος εις βαθμόν ώστε να ωμώση πλέον αδιάλακτον μίσος και εκδίκησιν κατά των αντιπάλων του και κατ' αυτού έτι του Ελληνικού Λαού, αδιαφορών αν ούτως έπληττε θανασίμως και την Ελλάδα και το ίδιόν του έργον......

Δευτέρα 6 Αυγούστου 2012

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Α ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ:ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΙ- ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΙ

Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ Ο ΔΙΧΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.
Η έκρηξις του Ευρωπαϊκού πολέμου κατά το 1914 εύρε τον Ελληνικόν λαόν διατηρούντα ακόμη τα αισθήματα ευγνωμοσύνης προς τας λεγομένας προ­στάτιδας δυνάμεις Γαλλίαν, Αγγλίαν και Ρωσσίαν, η πολεμική επέμβασις των οποίων εις Ναυαρίνον απήλλαξε την Ελλάδα από την τυραννίαν των Τούρκων. Η πρωτεύουσα της Ελλάδος διεκοσμείτο από ανδριάντας πολιτικών ανδρών των προστατίδων δυνάμεων, πλείσται οδοί εις τας κυριωτέρας πόλεις έφερον ονό­ματα φιλελλήνων Γάλλων και Άγγλων. Η Γαλλική γλώσσα υπήρξεν η μόνη ξένη γλώσσα, ήτις εδιδάσκετο υποχρεωτικώς εις τα Ελληνικά γυμνάσια, και η Ελληνική νεολαία επεδίδετο εις την ανάγνωσιν μυθιστορημάτων του Ιουλίου Βερν και του Β. Ουγκώ. Ουδεμία ξένη γλώσσα ωμιλείτο εις την Ελλάδα τόσον , ευρέως, όσον η Γαλλική.
Μεταξύ των Ελλήνων εξ επαγγέλματος στρατιωτικών υπήρχε μερίς ελαχίστη γερμανομαθών, ήτις εμπνεομένη από τας γερμανικάς νίκας του 1870 κατά των Γάλλων και του 1866 κατά των Αυστριακών, επροπαγάνδιζε την υπεροχήν της οργανώσεως και του στρατιωτικού πνεύματος του Γερμανικού στρατού και ηρέσκετο να εκθειάζη τας γερμανικάς πολεμικάς μεθόδους. Η επανάστασις του 1909 και η προκύψασα εκ τούτου Κυβέρνησις περιώρισεν την επιρροήν των γερμανομαθών αυτών αξιωματικών και, αναθέσασα εις Γάλλους οργανωτάς την εκπαίδευσιν του Ελληνικού στρατού, ανεζωπύρωσε την αγάπην και τον θαυμασμόν προς τας Γαλλικάς μεθόδους εις ό,τι αφορά τον στρατόν, και τας Αγγλικάς εις ό,τι αφορά το ναυτικόν.

Εκλήθησαν τότε και ανέλαβον την καθοδήγησιν προς ανασυγκρότησιν και εκπαίδευσιν των πολεμικών δυνάμεων της Ελλάδος μία ομάς Γάλλων αξιωμα­τικών, υπό τον στρατηγόν Εϊντού, διά τον στρατόν της ξηράς, και ετέρα ομάς Άγγλων αξιωματικών, υπό τον ναύαρχον Τώφνελ, διά το ναυτικόν. Η συνερ­γασία μεταξύ των Ελλήνων και των ξένων αυτών αξιωματικών υπήρξε πληρέ­στατα καρποφόρος. Επηκολούθησαν οι δύο νικηφόροι πόλεμοι του 1912 και 1913, μετά το πέρας των οποίων αμφότεραι οι ξέναι άποστολαί εξηκολούθησαν το έργον της μελέτης και καθοδηγήσεως προς πλήρη και αρτίαν ανασυγκρότησιν των πολεμικών δυνάμεων της Ελλάδος.Μετά το πέρας του κατά Βουλγάρων πολέμου 1913, οι Τούρκοι αναθαρρήσαντες και μένεα πνέοντες διά τας ήττας αυτών κατά το 1912 και το 1913 (22) και δια την απώλειαν όλων σχεδόν των επί της Ευρώπης κτήσεων ήγειραν αξιώσεις επί των νήσων Χίου και Μυτιλήνης, και ήρξαντο παρασκευαζό­μενοι προς νέον κατά της Ελλάδος πόλεμον. Η Ελλάς αφ' ετέρου επεδόθη πυρε­τωδώς εις την ανασυγκρότησιν των δυνάμεων της, κατά ξηράν και θάλασσαν, δια ν' αντιμετωπίση τον ενδεχόμενον νέον κατά της Τουρκίας πόλεμον.Κατά την άνοιξιν του 1914 η προσπάθεια Ελλάδος και Τουρκίας προς αντιμετώπισιν του επικειμένου μεταξύ των πολέμου είχε φθάσει εις το κατακόρυφον, ότε έφθασεν εις Αθήνας πληροφορία καθ' ην, η Γαλλία με την κυβέρνησιν Caillaux-Doumergue παρείχε μέγα δάνειον προς την Τουρκίαν, προς παρασκευήν των πολεμικών της δυνάμεων δια τον παρασκευαζόμενον πόλεμον κατά της Ελλάδος. Το δάνειον τούτο διεπραγματεύθη και έκλεισε εις Παρισίους ο τότε Τούρκος υπουργός των οικονομικών Τζαβίτ - μπέης. Η σύναψις του δα­νείου, υφ' ους όρους και υφ' ας περιστάσεις συνήφθη, ηκούσθη ως βόμβα εις τας Αθήνας, διότι εξελήφθη ότι εδίδετο εις την Τουρκίαν δια να ετοιμάση τον πόλεμον κατά της Ελλάδος και είχε ως συνέπειαν την μεγάλην ανησυχίαν του Ελληνικού λαού, όστις εκ τούτου ησθάνθη την ανάγκην να αναμετρήση τας περιπτώσεις, αίτινες τον υπεχρέουν να ευγνωμονή την συμπαθεστέραν των προστατίδων δυνάμεων, και να εξετάζη μήπως η ιστορουμένη προς την Ελλάδα προστασία δεν ήτο αποτέλεσμα συμπαθείας προς αυτήν και προς την ιστορίαν της, αλλ' ήτο αποτέλεσμα συνδυασμού συμφερόντων υλικών. Εντεύθεν προήλθε κάποια σκιά εις την ευρείαν έκτασιν των αισθημάτων του Ελληνικού λαού προς την Γαλλίαν.

Υπήρξε μοιραίον, το δάνειον τούτο να χρησιμοποίηση υπό των Τούρκων δια την προμήθειαν από γερμανικόν εργοστάσιον όπλων και πυρομαχικών, άτινα εχρησιμοποιήθησαν όχι κατά των Ελλήνων, ως προέβλεπον, αλλά κατ' αυτών τούτων των Γάλλων και των συμμάχων των, εκραγέντος εν τω μεταξύ του Α' παγκοσμίου πολέμου ( Βarreilles d' Athénes à Ancora σελ. 208).

Δια τους Γερμανούς o Ελληνικός λαός δεν έτρεφε αισθήματα μη φιλικά, διότι η στοργική και λαοφιλής Βασίλισσα του Σοφία ήτο αδελφή του Αυτοκράτορος των Γερμανών και κυρίως διότι κατά τας συζητήσεις του Βουκουρεστίου τον Αύγουστον του 1913, η επέμβασις του Γερμανού Αυτοκράτορος Γουλιέλμου είχεν ως αποτέλεσμα να περιληφθή οριστικώς εντός του ελληνικού εδάφους η Ανατολική Μακεδονία (Δράμα, Καβάλα). Τούτο είχε συντελέσει κατά πολύ εις το να βελτιωθούν τα προηγουμένως αδιάφορα αισθήματα του Ελληνικού λαού προς τούς Γερμανούς, οίτινες κατά τα τέλη του 19ου αιώνος εφέροντο ως οργανωταί του Τουρκικού στρατού επί κεφαλής του οποίου, κατά τον ατυχή πόλεμον του 1897, εισήλθεν εις την Λάρισαν ο Γερμανός συνταγματάρχης του ιππικού Γρούμκωφ. Κατά την έκρηξιν του πολέμου όμως, η συμμαχία των Γερμανών με τους Αυστριακούς εμείωσε τα προς αυτούς αισθήματα του λαού της Ελλάδος. Διότι το όνομα του μισέλληνος Αυστριακού Αρχικαγκελλαρίου Μέτερνιχ, του χαρακτηρίσαντος τούς Έλληνας επαναστάτας του 1821 ως ληστάς κατά το συνέδριον της Verona ( 1822), δεν εξηλείφετο από τας παραδόσεις των Ελλήνων και έτι μάλλον, διότι έμεινε ανεξάλειπτος εις την μνήμην των Ελλήνων η υπό των Αυστριακών παράδοσις του Εθνομάρτυρας Ρήγα Φερραίου εις τους Τούρκους δημίους του. Αλλά τα αισθήματα των Ελλήνων έλαβον εντελώς εχθρικόν χαρα­κτήρα κατά των Γερμανών και των συμμάχων των όταν, την 9ην Αύγουστου 1914, ανηγγέλθη η είσοδος των γερμανικών θωρηκτών Γκαίμπεν και Μπρεσλάου εις την Προποντίδα. Ηδραιώθη τότε η πεποίθησις, ότι εις την συμμαχίαν των Κεν­τρικών Αυτοκρατοριών ητοιμάζετο να μετάσχη και η Τουρκία. Ήρκει και μόνον το όνομα αυτό διά να αποκορυφώση την αντιπάθειαν του Ελληνικού λαού προς τας Κεντρικάς Αυτοκρατορίας. Ήρχισε μάλιστα τότε να γίνεται λόγος περί οργα­νώσεως ομάδων εθελοντών και αποστολήν αυτών εις την Γαλλίαν, όπως πολεμή­σουν εις το πλευρόν των Γάλλων ως εγένετο το 1870.
Προπαγάνδαι
Ευθύς άμα τη κηρύξει του πολέμου, την πρώτην εβδομάδα του Αυγούστου του 1914, πάντες οι ειδικοί επροφήτευον , μέσω των εφημερίδων , ότι η διάρκεια αυτού θα ήτο βραχυτάτη .Είχον υπ' όψιν των ότι ο Γαλλογερμανικός πόλεμος του 1870 διήρκεσε 6 μήνας, ο δε Γερμανοαυστριακός του 1866 του 1866 μόνον 4 μήνας.
Είχεν εκ τούτου εξαχθή το συμπέρασμα, ότι όσω ετελειοποιούντο τα όπλα, τόσον η επιβολή του ισχυροτέρου αντιπάλου θα επήρχετο ταχύτερον.Και επειδή μεταξύ του 1870 και του 1914 η τελειοποίησις των όπλων είχε κάμει άλματα σημαντικώτατα , ιδία εις τα μέσα μεταφοράς, εξήγετο το συμπέρασμα ότι ο εκραγείς πόλεμος θα ήτο βραχυτάτης διαρκείας.Μόνον εις κριτικός, ο Ελβετός Feyler, προέβλεψε το αντίθετον.Αι ειδήσεις των πρώτων πολεμικών ημερών, καθ' ας ο Γερμανικός στρα­τός εισέβαλεν εις το Βέλγιον και εις διάστημα 15 ημερών (5 έως 20 Αυγούστου) συνέτριψε τ' ανθισταμένα Γαλλοβελγικά στρατεύματα, προεκάλεσεν ανησυχίας και κατήφειαν εις την Ελλάδα. Την ανησυχίαν δε ταύτην ενέτεινεν αρθρογραφία ειδικού τίνος υπό το ψευδώνυμον Α.Ω εις την εφημερίδα «Αθήναι», δι' ης προελέγετο η καθ' εκάστην πρόοδος των γερμανικών φαλάγγων και προελέγετο η εντός μικράς προθεσμίας καταβολή των συμμαχικών δυνάμεων και ο τερματισμός του πολέμου, ότε, κατά τας 5 - 10 Σεπτεμβρίου, το σταμάτημα των Γερμανών κατά την μάχην του Μάρνη (4 Σεπτεμβρίου) ανεπτέρωσε την ελπίδα ότι θα απεσοβείτο η ραγδαία καταστροφή των συμμαχικών στρατών και θα εδίδετο και­ρός προς ενίσχυσιν των συμμαχικών δυνάμεων προ παντός δια της γενικεύσεως εν Αγγλία της στρατολογίας.
Την αισιοδοξίαν των εν Ελλάδι ηύξησε και η αστοχία τών κατά τής Σερ­βίας κινηθεισών Αυστριακών μεραρχιών, αίτινες πριν ή λήξη ακόμη το έτος 1914 ηττήθησαν, ο δε βασιλεύς Πέτρος επανήλθε θριαμβευτής εις Βελιγράδιον. Εδημιουργήθη ούτω μεγάλη αισιοδοξία και της αισιοδοξίας ταύτης μέτοχος υπήρξε και ή Ελληνική Κυβέρνησις, ήτις ανεκοίνωσεν εις τους συμμάχους ότι η Ελλάς θα ήτο διατεθειμένη να θέση τας στρατιωτικας αυτής δυνάμεις εις την διάθεσιν τούτων. Η απάντησις των συμμάχων, τη παρακινήσει των Ρώσσων, υπήρξεν αρνητική, υπό το πρόσχημα ότι εφοβούντο την επέκτασιν του πολέμου
εις την Βαλκανικήν , όπου, επί του παρόντος, η Τουρκία και Βουλγαρία εφαντάζαντο ότι θα παρέμενον ουδέτεραι. Της ουδετερότητος αυτής οι σύμμαχοι είχον απόλυτον ανάγκην, διότι τούτο απήτει ο πιθανός δια των Δαρδανελλίων εφοδια­σμός των Ρώσσων.
Όντως, ο ανεφοδιασμός αυτών υπό των συμμάχων δια όπλων και πυρομαχικών ήτο απαραίτητος, ιδία μετά τήν μάχην τοΰ Τάνεβεργ (25 - 30 Αυγούστου 1914), καθ' ην εξουδετερώθησαν αι εισβαλούσαι εις την Ανατολικήν Πρωσσίαν δύο Ρωσσικαί στρατιαί υπό τους στρατηγούς Ρενέκαμπ και Σαμψόνωφ. Αι μάχαι αύται απωλέσθησαν δια τους Ρώσσους, διότι εστερούντο πυρομαχικών, και ο ανεφοδιασμός των εκ μέρους των συμμάχων ήτο δυσχερής διότι, η μεν Βαλτική θάλασσα είχε κλεισθή υπό του Γερμανικού στόλου, ο δε κόλπος του Αρχαγγέλου (Murmansk) δεν είχε ακόμη συνδεθή δια σιδηροδρομικών γραμμών με την μετόπισθεν χώραν του Ρωσσικοΰ μετώπου. Απέμενεν μόνον ο δια Δαρδανελλίων εφοδιασμός. Ούτος όμως εξηρτάτο εκ της στάσεως των Τούρκων, δια την οποίαν οι σύμμαχοι κατέβαλον πάσαν προσπάθειαν να μη εξελιχθή εις έξοδον τούτων εις τον πόλεμον υπέρ των Γερμανών. Ηγνόουν άραγε οι σύμμαχοι ότι, πολύ πριν η δολοφονία του διαδοχικού ζεύγους της Αυστρίας εις Σεράγεβο αποτελέσει το έναυσμα του πολέμου, οι Γερμα­νοί εσχεδίαζον, εν συνεννοήσει με τους Νεότουρκους του Εμβέρ, οίτινες εκυβέρνων την Τουρκίαν, επίθεσιν κατά των Ρώσσων, δια να προλάβουν την συμπλήρωσιν του σιδηροδρομικού δικτύου της Ρωσσίας, ήτις συντελουμένη θα παρείχεν εις αυτούς μεγάλην ευχέρειαν ταχείας κινητοποιήσεως και συγκεντρώ­σεως του στρατού των εις ενδεχομένην σύρραξιν με την Γερμανίαν" Τας λεπτομε­ρείας της παρασκευής ταύτης αναφέρει ο Τσώρτσιλ εις το βιβλίον του «Crise mondiale» (σελ. 354) και ο Bareillés, εις το «Les turcs» (σελ. 283).
Την Ι0ην Αυγούστου (ν. ή.) τα θωρηκτά Geben και Breslau, καταδιωκόμενα υπό του αγγλικού στόλου, κατέφυγον εις Κωνσταντινούπολην. Είναι περίεργον το ότι και μετά την είσοδον των πλοίων τούτων εις την Προποντίδα οι σύμμαχοι εξηκολούθουν να ελπίζουν ότι οι Τούρκοι θα έμενον ουδέτεροι ( « Les turcs » σελ. 286) και εσταμάτησαν την δίωξίν των προ των Στενών των Δαρδανελλίων. Την 29ην Οκτωβρίου 1914 τα Γερμανικά θωρηκτά Geben και Breslau, υπό Τουρκικήν σημαίαν, εβομβάρδισαν τους Ρωσσικούς λιμένας του Ευξείνου. Τούτο έκαμε τους συμμάχους να εξυπνήσουν επί τέλους και ν' αρχίσουν νέαν προσπάθειαν, όπως απομονώσουν την Τουρκίαν, δια της προσελκύσεως της Βουλγαρίας εις το πλευρόν των ή της τηρήσεως αυτής εις πλήρη ουδετερότητα. Η τοιαύτη επίμο­νος, εν απάτη, παραμονή των συμμάχων εγένετο αιτία μεγάλης συμφοράς εις την Ελλάδα, διότι εξ αυτής προέκυψεν ισχυρότατη και ανίερος πίεσις επί της Ελλά­δος, προς την οποίαν ήρχισαν να φέρωνται όχι ως προς ελευθέραν και ανεξάρτητον χώραν, άλλ' ως προς χώραν εκ παραδόσεως οφείλουσαν αγογγύστως να υπο­τάσσεται καί να υποκύπτη εις πάσαν αυτών αξίωσιν. Τούτο εστήριζον σοφιστικώς εις τον τίτλον ον έφερον, ως προστάτιδες δυνάμεις, ενώ πραγμιατικώς το εστήριζον εις το ότι η Ελλάς κρέμεται ως σταφυλή εις την Μεσόγειον και είναι ως εκ τούτου εκτεθειμένη εις την ισχύν, την αδιαφιλονίκητον, των στόλων των.
Πράγματι ο εφοδιασμός των Ρώσσων συνεπήγετο την ανάγκην της ταχείας καταβολής των Τούρκων, αλλά δια να επιτευχθή τούτο έπρεπε να δελεασθή η Βουλγαρία να κηρύξη τον πόλεμον κατά των Κεντρικών Αυτοκρατοριών ή τουλάχιστον να μείνη ουδέτερα. Οι σύμμαχοι, κρίνοντες βάσει του στρατιωτικού παράγοντος, δεν εδίστασαν να προσφέρουν ως δέλεαρ εις τους Βουλγάρους τους ελληνικούς νομούς Δράμας και Καβάλας. Κρίνων τις, ως στρατιωτικός, την απόφασιν ταύτην των συμμάχων ευρίσκει αυτήν εντονώτατα άδικον δια την Ελλάδα, λογικήν όμως στρατιωτικώς, διότι δι' αυτής έξυπηρετείτο η πολεμική αδήριτος ανάγκη, του εφοδιασμού της Ρωσσίας. Όμως και αν στρατιωτικώς δικαιολογήται η ανάγκη αυτή, δια τους Έλληνας η αξίωσις να δώσουν την περιοχήν Καβά­λας—Δράμας εις την Βουλγαρίαν υπήρξε πλήγμα σκληρόν, προ της σκληρότητος του οποίου ουδεμία δικαιολογία ήτο νοητή.
Την 23ην Ιανουαρίου 1915 ο εν Αθήναις Άγγλος πρεσβευτής διετύπωσε προς την Ελληνικήν Κυβέρνησιν την αξίωσιν, όπως αύτη ενδώση εις την παραχώρησιν των νομών Καβάλας και Δράμας προς τους Βουλγάρους, χάριν της εξυ­πηρετήσεως γενικής πολεμικής ανάγκης, και συνεπλήρωσε την αξίωσιν με υπόσχεσιν περί επεκτάσεως μεταπολεμικώς τής Ελλάδος πρός τήν Μ. Άσίαν.
Με το πικρόν τούτο ποτήριον εποτίσθη η νικήτρια τών Βουλγάρων Ελλάς καί τό δηλητήριον αυτό επέδρασεν ως χημικός καταλύτης επί της έως τότε λαμ­πράς των Ελλήνων ομονοίας διότι διεσπάσθησαν πάραυτα εις δύο αντιπάλους μερίδας τους Βασιλικούς, αποκρούοντας πάσαν ιδέαν εκχωρήσεως αιματοβαμμένων εδαφών προς τους Βουλγάρους και εις Βενιζελικούς, λατρεύοντας τον αστέρα του Βενιζέλου, όστις φαίνεται ότι έκτοτε κατεθέλγετο από την ιδέαν της επεκτάσεως της Ελλάδος προς τας πλουσίας επί της παραλίας του Αιγαίου επαρχίας της Μ. Ασίας. Είναι φυσικόν ότι το πλήγμα υπήρξεν οδυνηρότερον εις τους στρατευθέντας και σκληρά πολεμήσαντας Έλληνας κατά των Βουλγάρων, τους καλουμέ­νους Επιστράτους, των οποίων αι πληγαί του πολέμου του 1913 δεν είχον ακόμη επουλωθή. Συνέπεια τούτου υπήρξεν η γένεσις των συλλόγων των Επιστράτων, οίτινες διεκήρυξαν την αφοσίωσιν αυτών προς τον στρατηλάτην Βασιλέα Κωνσταντίνον, τον νικητήν των Βουλγάρων, κατηγορηματικώς δηλώσαντα ότι ηναντιούτο εις πάσαν παραχώρησιν Ελληνικού ελευθέρου εδάφους εις τους Βουλγάρους.

Πρώτη πρόσκλησις της Ελλάδος όπως μετάσχη του πολέμου εις το πλευρόν των συμμάχων.
Ο Ιανουάριος του 1915 εύρε τους Γερμανοαυστριακούς καθηλωμένους εις το δυτικόν μέτωπον, τους Ρώσσους μετά τας μάχας του Τάνεμπεργχ (26—30 Αύγ.) και του Βιστούλα (11 —15 Νοεμβρίου) συντετριμμένους και στερουμένους όπλων και πυρομαχικών, τους Τούρκους μετέχοντας του πολέμου εις το πλευρόν των Κεντρικών Αυτοκρατοριών, και δι' επιστρατεύσεως από 29 Αυγούστου 1914 σχηματίσαντας 4 στρατιάς εκ 15 σωμάτων στρατού. Μία των στρατιών τούτων προωρίζετο δια την άμυναν της Κωνσταντινουπόλεως και των Στενών των Δαρ­δανελλίων, ετέρα δια το Ερζερούμ (δι' επιχειρήσεις προς Ρωσσίαν), ετέρα επί της χερσονήσου του Σινά έναντι της διώρυγος του Σουέζ και άλλη επί την Μεσοποταμίαν.
Τους Σέρβους ευρήκεν ο Ιανουάριος του 1919 πανηγυρίζοντας δια την απόκρουσιν των Αυστριακών μεραρχιών του Πότιορεσκ, αλλά και τους Γερμανοαυστριακούς σχεδιάζοντας νέαν και ισχυροτάτην επίθεσιν κατά των Σέρβων, εν συνεργασία μάλιστα με τους Βουλγάρους, οίτινες παρ' όλον ότι μετείχον της προπαρασκευής των σχεδίων τούτων, εξηκολούθουν δολιώτατα, αλλά και μεθοδικώτατα ρυμουλκούντες τους αδιορθώτους Συμμάχους προς την ιδέαν της παρα­μονής αυτών εις την ουδετερότητα, και συνεπώς της πιέσεως της Ελλάδος πρός αυτοκτονίαν.
Κατά την περίοδον ταύτην οι Σύμμαχοι επιέζοντο υπό της ανάγκης του εφοδιασμού των Ρώσσων, εξηντλημένων από απόψεως πολεμικών εφοδίων και αγωνιώντων δια την απόκτησιν επαφής εφοδιασμού από τους διαθέτοντας εφόδια Συμμάχους. Έπρεπε λοιπόν πάση θυσία να βιασθή ο φραγμός των Δαρδανελλίων και να τεθή εκτός μάχης η Τουρκία. Κατά το τέλος Φεβρουαρίου οι Σύμμα­χοι εβολιδοσκόπησαν την Ελλάδα, εάν ήτο διατεθειμένη να λάβη μέρος εις εκστρατείαν κατά των Δαρδανελλίων.
Οι ζήσαντες την εποχήν εκείνην θα ενθυμούνται την συγκίνησιν του Ελληνικού λαού, όταν δια της προτεινομένης κατά των Δαρδανελλίων εκστρατείας αυτών ανέθορεν εις την ψυχήν του η ελπίς της εκπληρώσεως του ονείρου όλων των από της αποφράδος ημέρας της 29ης Μαΐου 1453 Ελληνικών γενεών. Φαίνεται δε ότι η συγκίνησις αύτη δεν επλημμύρισε τας καρδίας του λαού και του στρατού της Ελλάδος μόνον, αλλά και του στρατηλάτου Βασιλέως Κωνσταντίνου και του μεγαλεπηβόλου Κρητός πρωθυπουργού της Ελλάδος Βενιζέλου. Εις τα χείλη όλων εψιθυρίζετο η παράδοσι: « πάλι με χρόνους με καιρούς»... και έκαστος συγκινούμενος διερώτα τον εαυτόν του : « Μήπως ήγγικεν η ώρα ; »
Ο Βενιζέλος δια της τολμηράς του πολιτικής από του 1910 και των αποτελεσμάτων αυτής έκαμε φίλους και αντιπάλους του να πιστεύσουν εις τα σχέδια του και η ανακοινωθείσα γνώμη του έκαμε τον λαόν να πιστεύση εις το ορθόν του λόγου του. Ενεφανίσθη όμως αδοκήτως και ως ψυχρολουσία ο υπολογισμός και η γνώμη του Επιτελείου του Ελληνικού στρατού, καθ' ην : «Δοθέντος ότι η Τουρκία ήτο επιστρατευμένη άπό τά τέλη Αυγούστου τοΰ 1914 και η άμυνα των Δαρδανελλίων ήτο παρεσκευασμένη υπ' αυτών, θα έπρεπε η επιχείρησις να γίνη δι' ευρυτέρας ενεργείας δια της Θράκης και κατά της χερσονήσου της Καλλιπό­λεως από βορρά και δυσμών' τούτο δε απήτει την διάθεσιν δυνάμεων ισχυρών, τας οποίας οι Σύμμαχοι δεν διέθετον δια των προτάσεων των. Η διάθεσις των δυνάμεων τούτων εκ του Ελληνικού Στρατού θα απετέλει κίνδυνον μέγιστον δια την χώραν ολόκληρον, εφ' όσον η Βουλγαρία παρέμενεν εις την αινιγματώδη στάσιν της καραδοκούσα».
Εις την απογοητευτικήν ταύτην γνώμην προσετέθη και η σκληρά απόφασις του Τσάρου ότι : «Επ' ουδενί λόγω θα εδέχετο την συμμετοχήν του Ελληνικού στρατού εις επιχειρήσεις κατά της Κωνσταντινουπόλεως, και προ παντός δεν θα επέτρεπε την είσοδον Ελληνικών στρατευμάτων εις Κωνσταντινούπολη, δια να μη ευρεθή εις την δυσάρεστον θέσιν να τους αναγκάση να αποχωρήσουν εξ αυτής ».
Ο Κρης πρωθυπουργός, έχων πεποίθησιν εις το άστρον του και εις τας αβεβαιότητας των πολεμικών γεγονότων και εξελίξεων, ευρεθείς προ του ακάμπτου επιτελείου και χολωθείς παρητήθη. Ο λαός συμμετέχων εις τας διαισθήσεις του τον επανέφερεν εντός τριών μηνών δια των εκλογών της 6ης Ιουνίου 1915. Η γνώμη ότι η επανεκλογή του Βενιζέλου ωφείλετο εις την δήλωσιν αυτού ότι θα απέφευγε τον πόλεμον, κατά την γνώμην ημών, δεν ευσταθεί. Η αποφυγή του πολέμου δεν απετέλει υπό τας τότε συνθήκας το αίσθημα του λαού, όστις διέβλεπεν ότι η πυρκαϊά, ήτις ελυμαίνετο την γείτονα σύμμαχον Σερβίαν, δεν ήτο εφικτόν να μη φθάση μέχρι των Ελληνοσερβικών συνόρων. Την απομένουσαν προς πόλεμον δυναμικότητα του Ελληνικού λαού, απέδειξαν η θαυμαστή αντοχή του κατά τα επακολουθήσαντα γεγονότα και η μακρά και κοπιώδης Μικρασιατική εκστρατεία, εις την οποίαν υπεβλήθη υπό των συμμάχων του, συνεχίσας μάλιστα ταύτην δια της σθεναράς από του Έβρου κατά το 1923 απειλής της Κων]πόλεως.
Διισταμένης και της Ρωσσίας δια την συμμετοχήν της Ελλάδος εις την κατά Κωνσταντινουπόλεως δια των Δαρδανελλίων επίθεσιν, οι Σύμμαχοι ενήρ­γησαν σφοδρόν βομβαρδισμόν των εξωτερικών φρουρίων αυτών, από 5 Μαρτίου μέχρι 1 Απριλίου 1915, αι δε καθ' όλον το θέρος του 1915 γενόμεναι αποβάσεις εις την χερσόνησον Δαρδανελλίων απέβησαν άκαρποι, μη επιτευχθείσης της κατα­λήψεως της χερσονήσου ολοκλήρου και συνεπώς της ελευθέρας χρήσεως της δια των Στενών διελεύσεως των Συμμαχικών ναυτικών δυνάμεων. Ο άκαρπος ούτος άγων διήρκεσε επί εννέα μήνας στοιχίσας εις τους Συμμάχους 180.000 ανδρών, νεκρών και τραυματιών. Η εκκένωσις της χερσονήσου υπό των Συμμαχικών στρατών εγένετο άνευ πιέσεως του εχθρού την 8 Ιανουαρίου 1916. Κατωτέρω, από απόψεως Τουρκικής, εκτίθεται λεπτομερέστερον η αποτυχούσα εκστρατεία κατά των Δαρδανελλίων.
Τα κατά Βουλγαρίαν. 2α παραίτησις του Βενιζέλου
Εν τω μεταξύ η Βουλγαρία εξηκολούθει δια της αινιγματώδους συμπερι­φοράς της να αφίνη ελπίδας προσανατολισμού αυτής προς τους Συμμάχους, ενώ πράγματι είχε συνδεθή μυστικώς προς τας Κεντρικάς Αυτοκρατορίας. Την 6ην Σεπτεμβρίου 1915 υπέγραψε μυστικήν συνθήκην μετ' αυτών και συνεφώνησε περί του τρόπου, καθ' ον υπεχρεούτο να μετάσχη πολεμικών επιχειρήσεων κατά της Σερβίας. Την 22αν Σεπτεμβρίου επεστρατεύθη και την 21ην Οκτωβρίου, αφαιρέσασα το προσωπείον, εκήρυξε τον πόλεμον κατά της Σερβίας και των Συμμάχων. Τότε και μόνον τότε, οι Σύμμαχοι άνοιξαν τα μάτια των και έπαυσαν να ομιλούν περί εκχωρήσεως του Μοναστηρίου και της Καβάλας εις την Βουλγαρίαν.
Αλλά η αποκάλυψις της δολιότητος των Βουλγάρων εγένετο αφετηρία νέων περιπετειών δια την Ελλάδα, διότι εδημιούργησε ζήτημα, εάν η συνθήκη Ελλάδος—Σερβίας του 1913 υπεχρέου την Ελλάδα να μετάσχη του πολέμου βοηθούσα την σύμμαχον της Σερβίαν. Οι περί τον Βασιλέα έλεγον όχι και οι περί τον Βενιζέλον ναι. Νέα αιτία διχασμού και ταραχών εις το εσωτερικόν της (30) Ελλάδος. Ο Βενιζέλος παρητήθη εκ νέου και παραιτούμενος εξεφράσθη ανοικτά κατά των Κεντρικών Αυτοκρατοριών, κατηγορήσας ως γερμανοφίλους τους ισχυρι­ζομένους ότι η συνθήκη του 1913 δεν υπεχρέου την Ελλάδα εις συμμετοχήν εις τον πόλεμον. Η οξύτης του διχασμού έφθασε τότε εις το κατακόρυφον.

Ο διχασμός

Συνετελέσθη ούτω πλήρως ο διχασμός των Ελλήνων εις δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα μέχρι σημείου τοιούτου ώστε και σήμερον, μετά πάροδον δηλαδή 40 όλων ετών, τα ίχνη αυτού δεν έχουν εξαλειφθή. 

Οι Σύμμαχοι δια των προπαγανδών των, των σκηνοθετημένων αντισυμμαχικών επεισοδίων, των πλαστών επιστολών και τηλεγραφημάτων έσπειραν ζιζά­νια εις τας ψυχάς των Ελλήνων εκ των οποίων ανεπτύχθησαν μίση ακατάσβεστα. 

Με επιχειρήματα «τραβηγμένα από τα μαλλιά» κατηγόρησαν την Ελληνικήν κυβέρνησιν επί απιστία προς την σύμμαχόν της Σερβίαν. Είναι όμως παράδοξον το ότι η ευθιξία αύτη των Συμμάχων έναντι της αμφισβητούμενης υπο­χρεώσεως της Ελλάδος να σπευσει ανεξετάστως εις βοήθειαν της μη σωζόμενης οπωσδήποτε Σερβίας, η ευθιξία επαναλαμβάνομεν αυτή προς τας συμμαχικάς υποχρεώσεις, τον Νοέμβριον του 1920, δεν εξεδηλώθη πουθενά όταν ούτοι, με το αποτέλεσμα των εκλογών του ελευθέρου Ελληνικού λαού, απέβαλον αυθαιρετώτατα και άπιστα πάσας τας συμμαχικάς υποχρεώσεις αυτών και το χειρότερον μετέστησαν προς το στρατόπεδον του εχθρού καταστάντες πολύτιμοι αυτού σύμβουλοι ( Σφόρτζα — Φρανγκλίν—Μπουϊγιόν ) και ανεξάντλητοι αυτού δανεισταί και προμηθευταί εις πολεμικά εφόδια ! 

Η τοιαύτη ασύστολος απιστία των Συμμάχων, ιδία των Γάλλων και Ιταλών, είχε τόσον ολεθρίας συνεπείας επί της Μικρασιατικής εκστρατείας ώστε προς προφύλαξιν των μελλουσών γενεών θα ήτο σκόπιμον κάπου εις το υπουργείον των Εξωτερικών να ενετειχίζετο πλαξ φέρουσα παρηλλαγμένον σχετικόν στίχον του Βιργιλίου ως εξής: 
Φοβού τους ισχυρούς περί τιμής και ελευθερίας ομιλούντας
Μία διαφωνία 
Ο Συγγραφεύς και παλαιός διπλωμάτης κ. Σακελλαρόπουλος εις το δια­φωτιστικόν σύγγραμμα του « η Σκιά της Δύσεως », κρίνει τον διχασμόν ως το κυριον ίσως και μοναδικόν αίτιον των προκυψασών συμφορών και συγκρίνων την Ελλάδα προς την Βουλγαρίαν και Τουρκίαν εξάγει το συμπέρασμα ότι αι δυο αύται χώραι δεν εδοκιμάσθησαν ως η Ελλάς διότι διετήρησαν εκάστη την ενό­τητα της μέχρι πέρατος του πολέμου. Εις το σημείον τούτο ο γράφων διαφωνεί προς τον έξαίρετον συγγραφέα κρίνων ότι η δοκιμασία της Ελλάδος προήλθε κυρίως εκ της θέσεως της χώρας περιβαλλόμενης υπό θαλάσσης κυριαρχούμενης υπό των συμμαχικών στόλων. Η Σόφια και η Άγκυρα προστατεύονται υπό αλ­λεπαλλήλων οροσειρών απρόσβλητοι από τους κυριάρχους της θαλάσσης, ενώ αι Αθήναι ευρίσκονται εις απόστασιν βολής και πολυβόλου ακόμη από τας όχθας του Αιγαίου και συνεπώς υπόκεινται εις πάσαν βίαν και διαστροφικήν ενέργειαν αυτών. 
Ο στρατηγός Σαράγι.
.....................................................................................
.....................................................................................
.....................................................................................


Ολέθριος πολιτικός ανταγωνισμός.

Κατά το από του Φεβρουαρίου του 1915 μέχρι του Μαΐου του 1919 4ετές διάστημα συνέβησαν γεγονότα πολεμικά και γεγονότα εμφυλίου πάλης συν­ταρακτικά, τα οποία, ίσως, εάν υφίστατο οιοσδήποτε άλλος στρατευόμενος λαός, θα εξεμηδενίζετο. Ο Ελληνικός στρατός ή μάλλον η στρατευομένη Ελλάς, αποδυθείσα εις τον Μικρασιατικόν πόλεμον, ενέτεινε τας δυνάμεις της υπέρ τα αν­θρώπινα όρια, τον κύριον όμως εχθρόν του στρατού αυτού δεν απετέλεσεν ο υπέρ των εστιών αυτού αμυνόμενος πολέμιος, αλλ' απετέλεσεν η αθε­ράπευτος φαγομάρα και αχαλίνωτος φιλαρχία των πολιτικών κομμάτων της χώρας. Εις την μακράν ιστορίαν της Ελλάδος πλειστάκις η φιλαρχία έγινε αφορμή καταστροφών, αλλά κάποτε, όταν η Ελληνική φυλή εμάχετο απεγνωσμένως κατά του ισχυρού επιδρομέως Μήδου, έλαμψε το παράδειγμα εξορίστου πολιτικού ηγήτορος, του Αριστείδου. Εις την Μικρασιατικήν περιπέτειαν, την μεγαλυτέραν προσπάθειαν που κατέβαλεν η Ελληνική φυλή δια μέσου των αιώνων, ουδείς πολιτικός αρχηγός, μα ουδείς, ενεπνεύσθη από το λάμπον παράδειγμα εκείνου, αντιθέτως πάντες, μη λογαριάζοντες το χυνόμενον αίμα και την αγωνίαν των οίκοι, ένα σκοπόν επεδίωκον έκαστος « πως θα κατώρθου να προστεθή εις το όνομα αυτού το επίθετον του μεγάλου». Το επελθόν αποτέλεσμα υπήρξε τοιού­τον, ώστε να αμφιβάλλη τις αν η υπέρμετρος αντοχή, την οποίαν έδειξεν η στρα­τευομένη Ελλάς, ήτο αρετή ή ελάττωμα».
Δια το 22μηνον διάστημα, το οποίον εμεσαλάβησε από της 18ης Οκτωβρίου 1915 καθ' ην ο Βενιζέλος εξεφράσθη εν τη Βουλή καθαρά κατά των Κεν­τρικών Αυτοκρατοριών και ανέλαβε την πολιτικήν διεξαγωγήν του αγώνος κατ' αυτών, μέχρι της 4ης Αυγούστου 1917 καθ' ην εκήρυξε επισήμως τον κατ' αυτών πόλεμον, εμεσολάβησαν γεγονότα αχαρακτήριστα εν ονόματι δήθεν της ελευθε­ρίας και της ιδιότητος της προστάτιδος δυνάμεως των μεγάλων έναντι της Ελλά­δος. Ο αναγνώστης ας ανατρέξη, εις άλλους ιστορικούς και φιλοσόφους, ασχοληθέντας με την διαφοράν, εάν υπάρχη τοιαύτη, μεταξύ του κτήνους και του λεγο­μένου ανθρώπου. Πραγματικότης είναι, το επαναλαμβάνομεν, ότι η Ελλάς κρέ­μεται, ώσπερ σταφυλή, εις την Μεσόγειον και αι προστάτιδες (;) δυνάμεις είχον ισχυρούς στόλους, και ηδύναντο εις πάσαν στιγμήν να την εξουδετερώσουν. Με αυτό το δικαίωμα και όχι με τον τίτλον της προστάτιδος, με τον οποίον εκάλυ-πτον την συμπεριφοράν των, επέβαλον ισχυρόν αποκλεισμόν, στερήσασαι του άρτου τον καλούμενον να συμπολεμήση μετ' αυτών Ελληνικόν λαόν, εβιοπράγησαν, διέσυραν, εφόνευσαν, και εν τέλει, αποβιβάσαντες αγήματα και επιτεθέντες κατά των Αθηνών ηξίουν την παράδοσιν εις αυτούς από τους Έλληνας των όπλων των και του στόλου των. Έτυχον, ως ήτο επόμενον, της απαντήσεως ης ήσαν άξιοι.
Ως παράδειγμα της αυθάδους συμπεριφοράς των φέρομεν το ότι τάγματα Γάλλων εισελθόντα εις Θεσσαλίαν, τη διαταγή του Σαράγι, συνέλαβον ευζώνους Έλληνας και τους υπεχρέωσαν να εργάζωνται ως δούλοι εις τους δρόμους. Εις τους δυστροπούντας απευθύνετο υπό την απειλήν μαστιγίου η φράσις « travaille cochon ». Η φράσις αύτη εκαρφώθη εις την μνήμην των ευζώνων και όταν, κατόπιν της συμπαρατάξεως των αυτών ευζώνων εις το πλευρόν των Άγγλων εις το μέτωπον του Στρυμώνος, οι εύζωνοι έβλεπον διερχόμενον Γάλλον αντί του « ένας Γάλλος περνά» ελεγον το «ένας τράβα-κοσόν» περνά. Αυτά δε κατά μέγα μέρος ωφείλοντο εις τον ευερέθιστον και έκφρονα στρατάρχην του συμμαχικού στρατού της Ανατολής, τον περιβόητον Σαράγι.
Η ψυχολογική κατάστασις του στρατού.
Η συμπαράταξις των Τούρκων και των Βουλγάρων μετά των Γερμανοαυστριακών, και η υπό φίλων και εχθρών εκτίμησις της διορατικότητος του Βενιζέ­λου συνεκράτησαν τον εν αγανακτήσει λαόν, ούτω δε ούτος, στρατευθείς εκ νέου κατά τας αρχάς του 1917, απέδωσεν εννέα πλήρεις μεραρχίας, δι' ων επλουτίσθη το Μακεδονικόν συμμαχικόν μέτωπον. Εις την αποκατάστασιν τοΰ ηθικού του και της πειθαρχίας του συνετέλεσε πολύ η αντικατάστασις του Σαράγι δια τοΰ συνετού στρατηγοΰ Γκιγιωμά, και κατόπιν δια του εκλεκτού και δικαιοκρίτου και εν παντί ικανού στρατηγοΰ Français d' Esperey, του νικητού του Βαλκα­νικού μετώπου. Η προσθήκη των εννέα Ελληνικών μεραρχιών έδωσεν εις αυτόν το μέσον να διαρρήξη πρώτος το από της Βαλτικής μέχρι της Μεσογείου εχθρικόν μέτωπον εις την Τσέρνα και να προκαλέση την γενικήν κατάρρευσιν αυτού. Κατά τους αγώνας τούτους αι Ελληνικαί μεραρχίαι μετέσχον αντιμετωπίσασαι τους, υπέρ πάντα εχθρόν, μισουμένους Βουλγάρους, και εξεπλήρωσαν πλήρως το καθήκον των, εστίν δ' ότε και υπερέβησαν αυτό.
Την 3ην Δεκεμβρίου 1918 ο αρχιστράτηγος των συμμαχικών δυνάμεων της Ανατολής Français d'Esperey έστειλεν επιστολήν προς τον πρωθυπουργόν τής Ελλάδος Βενιζέλον, εγκωμιαστικήν δια την δράσιν του Ελληνικού στρατού κατά τας εις Μακεδονίαν επιχειρήσεις. Έγραφεν επί λέξει :
«Διαρκουσών τών επιχειρήσεων αί Έλληνικαί μεραρχίαι ανέλαβον την εκτέλεσιν διαφόρων στρατηγικών επιχειρήσεων. Η ανδρεία των Ελληνικών στρατευμάτων πανταχού επαξίως απέσπασε τα εγκώμια των συμμάχων. Τα τέκνα τής Ελλάδος είναι αντάξια των προγόνων των» ( Kemalisme σελ. 244).
Η καταδίωξις των Βουλγαρικών μεραρχιών υπό των Ελληνικών εντός της Σερβίας και μέχρι Πιρότ είναι φυσικόν ότι ανεπτέρωσε το ηθικόν των Ελλήνων μαχητών, οίτινες είδον τους πανικοβλήτους εχθρούς των φεύγοντας, φά­λαγγας δε αιχμαλώτων εξ αυτών οδηγουμένας δίκην προβάτων εις τα μετόπισθεν. Η αποστολή δύο μεραρχιών του Ελληνικού Στρατού εις Ουκρανίαν εκρίθη ως διεθνής αναγνώρισις της αξίας των Ελληνικών δυνάμεων, διότι δια πρώτην φο­ράν Ελληνικός Στρατός εστέλλετο τη αιτήσει των δυνάμεων εις αποστολήν εκτός της Ελληνικής Χώρας. Ηκούετο δε κάπου - κάπου το δίστιχον «από την Ρωσσία σύρνει πλατύς δρόμος για τη Σμύρνη ». Τούτο ου μόνον δεν εστενοχώρησε αλλ' αντιθέτως, συνετέλεσεν έτι περισσότερον εις την αναπτέρωσιν του ηθικού των με­τασχόντων τμημάτων. Τα Ελληνικά τάγματα, διερχόμενα τον Βόσπορον, αντίκρυζον τα λείψανα της δόξης του Βυζαντίου, εσταυροκοπούντο επί τη θέα της Αγίας Σοφίας. Πολλοί έκλαιον, άλλοι εγονάτιζον και προσηύχοντο, άλλοι έψαλλον.
Από τους εξώστας της Κωνσταντινουπόλεως κατά χιλιάδας εσείοντο ολόκληρα σεντόνια, και έφθανε εις τα ώτα των διερχομένων ο αντίλαλος των κραυγών των ενθουσιώντων Κωνσταντινουπολιτών. Εν τάγμα Ελληνικόν εγκατεστημένον εις την πόλιν είχε μοναδικήν τύχην να βλέπη ενώπιον του ταπεινωμένον και ζητούντα προστασίαν τον πατροπαράδοτον τύραννον της φυλής μας. Ήτο αδύνατον και εις τον πλέον ψυχρόν και τον πλέον βαρύγνωμον Έλληνα να μη αισθανθή πάλλουσαν την καρδίαν, και τα δάκρυα πληρούντα τους οφθαλμούς του. Το όνομα Βενιζέλος δια τον διαπλέοντα τότε το στενόν του Βοσπόρου συνεταυτίζετο με το όνομα : «Η Δόξα της Ελλάδος». Ουδείς εμάντευσε την σκληράν ανταπόδοσιν της επιχειρήσεως ταύτης από την εξ αυτής δημιουργηθείσαν τότε εχθρότητα των Μπολσεβίκων.
Τα στελέχη του Στρατού.
Είχεν αρχίσει vα λησμονήται μέσα εις τον Στρατόν η προ των επιχειρήσεων περιπέτειαι ν' αναγνωρίζεται η ορθότης της γνώμης του Βενιζέλου. Έμενον όμως ως ακατάλυτοι πυρήνες αντιδράσεως αι συνεπεία διακρίσεων και ευνοιών παροχαί προτεραιότητος προς τα στελέχη του Στρατού και του Στόλου άτινα ηκολούθησαν τον Βενιζέλον εις το κίνημα της διασπάσεως του Ελληνικού Κράτους κατά το 1916, εις βάρος των παραμεινάντων πιστών εις τον προς τον Συνταγμα­τικόν Βασιλέα όρκον αυτών.
Οι πολιτικοί παράγοντες και τα όργανα αυτών εις την προσπάθειαν να εξεγείρουν τον Στρατόν και το Στόλον κατά των αντιπάλων των διεσάλευον την πίστιν των μονίμων στελεχών εις τον όρκον αυτών και η προσπάθειά των επετύγχανεν ιδίως μεταξύ των στελεχών εκείνων, άτινα είχον προδιάθεσιν προς την πολιτικήν, εις ην πλείστα μάλιστα ανεμίχθησαν και επλεύρισαν τα κόμματα και τους φανατικούς οπαδούς των. Αλλά και μη κομματιζόμενα στελέχη και άριστα τοιαύτα προ της συγχύσεως, την οποίαν έφερεν η προπαγάνδα αμφοτέρων των αντιπάλων, προ των σκηνοθετημένων επιθέσεων και ψευδοτορπιλλισμών, των πλαστών επιστολών και των ψευδοπληροφοριών, είχον σαστίσει και, ακούοντα διαφόρους εξ επαγγέλματος δεινούς εις το παραπλανάν και εις το διαστρέφειν την έννοιαν των Νόμων και των εξ αυτών υποχρεώσεων, εξέκλινον του στίβου του καθήκοντος και έγινον όργανα Κομματικά. Μεταξύ των στελεχών τούτων υπήρχον πολλά εκλεκτά στελέχη, αλλά και πολλά τυχοδιωκτικά και αναμένοντα την πρόοδον αυτών εκ της ευνοίας των πολιτικών κομμάτων. Τα μη παρασυρθέντα στελέχη, οίτινα απετέλουν και την μάζαν του Στράτου άνευ της οποίας δεν ηδύνατο να συγκροτηθή Στρατός, ευρέθησαν εις ήσσονα μοίραν από τα ευνοούμενα τοιαύτα.
Ήτο επόμενον μέσα εις την ψυχήν των ούτω υπό δυσμένειαν στελεχών να εμφωλεύει το αίσθημα της δυσαρεσκείας και της επιζητήσεως της επανορθώσεως. Πλείστα στελέχη είδον ανωτέρους αυτών τους πρώην κατωτέρους των και κατα­φανώς κατωτέρας αξίας. Πολλά πάλιν στελέχη, ασχοληθέντα εις την κοπιώδη οργάνωσιν μονάδων προς πόλεμον, είδον ευθύς μετά τον πλήρη καταρτισμόν των μονάδων των να απομακρύνωνται και να παραδίδωνται, αι μονάδες αύται, προς διοίκησιν εις άλλους επιζητούντας δάφνας επί αλλοτρίου έργου, ουδαμώς δε ασχοληθέντας με την οργάνωσίν των, οχι διότι ήσαν καλύτεροι, αλλ' απλώς διότι ήσαν ευνοούμενοι του Κόμματος.
Εκτός όμως της τοιαύτης των στελεχών κακοποιήσεως υπό των κομμά­των, ταύτα δεν εδίστασαν να θέτουν εκτός υπηρεσίας και στελέχη αξίας, δυσκόλως αντικαθιστάμενα, δια μόνον τον λόγον ότι ταύτα αντέτειναν εις τας κομμα­τικάς επιδιώξεις του εκάστοτε εν ισχΰι κόμματος, η δεν ενέπνεον εμπιστοσύνην εις αυτά. Εσημειώθη δε πλειστάκις υπ' αμφοτέρων των κομμάτων αντικατάστασιν ικανών και εμπειροπολέμων στελεχών δι' ανικάνων τοιούτων. Η τοιαύτη των στελεχών δυσαρέσκεια, ήτις δεν ήτο εμφανής, αλλ' εμφωλλεύουσα εις τας συνειδήσεις αυτών, ήτο κίνδυνος εις κρισίμους εν τω πολεμώ στιγμάς να επηρεάση την απόδοσιν και μαχητικότητα των πολεμικών της χώρας δυνάμεων μέχρι καταστροφής.
(Επιστροφή)

Κυριακή 22 Απριλίου 2012

ΕΚΘΕΣΗ ΤΟΥ Γ.Ι ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΝ ΕΠΙ ΤΗΣ ΕΚΤΕΛΕΣΕΩΣ ΤΩΝ ΕΞ

Υπό των αρχών τας οποίας εγκατέστησεν ο υποστράτηγος Πάγκαλος συνελήφθησαν την 14 Σεπτεμβρίου 1922 οι Δημ. Γού­ναρης και Π. Πρωτοπαπαδάκης εις την οικίαν του Στάη, οι Ν. Στράτος, στρατηγός Δούσμανης, ναύαρχος Γούδας, εις τας οικίας των, και ο Νικ. Θεοτόκης εις την επί της οδού Ρηγίλλης οικίαν της κυρίας Μπούμπουλη.. Οι συλληφθένες μετεφέρθησαν εις την Διεύθυνσιν της Αστυνομίας. Τέσσαρας ημέρας μετά ταύτα, μου εδόθη η άδεια παρά του τότε Διευθυντού Παπαοικονόμου να τους επισκεφθώ.
Από δεξιά προς τα αριστερά οι :
Αρχιστράτηγος Χατζανέστης, Π .Πρωτοπαπαδάκης ,
Ν.Θεοτόκης, Ν.Στράτος, Ξενοφών Στρατηγός,
Ν. Μπαλτατζής και Μ. Γούδας .
Απουσιάζει ο Δημήτριος Γούναρης ο οποίος βρισκόταν
σε κλινική λόγω επιβάρυνσης της υγείας του.
Μετά τα διαβήματα εις τα οποία προέβησαν οι πρέσβεις της Αγγλίας, Ολλανδίας και Σουηδίας επεκράτησε η γνώμη ότι η ζωή των κατηγορουμένων δεν ευρίσκετο εν κινδύνω. Δέκα ημέρας, εν τούτοις, μετά ταύτα μετεφέρθησαν εις τας φυλακάς Αβέρωφ, ό­που απεμονώθησαν και ανεκρίθησαν παρά της υπό τον Θ. Πάγκα­λόν εξεταστικής επιτροπής. Μετά το πέρας των ανακρίσεων μετέβην εις τας φυλακάς δια να τους επισκεφθώ. Δεν μου επετράπη να επικοινωνήσω με τον Δ. Γούναρην και κατώρθωσα να ιδώ μόνον τον Ν. Θεοτόκην. Τον εβεβαίωσα ότι, μετά τα διαβήματα των πρεσβευ­τών, δεν διέτρεχον κίνδυνον. Ο Ν. Θεοτόκης όμως μου είπεν, ότι ο Γούναρης απεκόμισε την εντύπωσιν, εκ της ανακρίσεως εις την οποίαν υπεβλήθη, ότι θα καταδικασθούν εις θάνατον. Μετά τινας ημέρας επληροφορήθην ότι επρόκειτο να μεταφερθούν εις την Βουλήν,[1] δια τούτο δε μετέβην την παραμονήν μετά της συζύγου μου και της Κυρίας Πρωτοπαπαδάκη, εις τας φυλακάς Αβέρωφ, όπου συνηντήσαμεν και τους Γεώργιον Μπαλτατζήν, τον στρατηγόν Χατζανέστην και τον Ξ. Στρατηγόν, οίτινες είχον συλληφθή κατά το διάστημα της ανακρίσεως των ήδη συλληφθέντων. Ο Γούνα­ρης ήτο αδιάθετος και μου είπεν ότι έχει την βεβαιότητα, ότι θα καταδικασθή εις θάνατον. Την επομένην, ότε μετεφέρθησαν εις την Βουλήν, έμαθα ότι η Επανάστασις απεφάσισε να τους δικάση υπό Εκτάκτου Επαναστατικού Δικαστηρίου και όχι υπό του ορι­ζομένου υπό του Νόμου.
Το Έκτακτον Επαναστατικόν Δικαστήριον απετελέσθη από τους στρατηγούς Οθωναίον (ως πρόεδρον) , τους συνταγματάρχας Χαβίνην, Σκανδάλην, Τσερούλην και Μαμούρην, τους πλοιάρχους Γιαννικώσταν και Φραγκόπουλον (ο τελευταίος ούτος απεχώρησε τρεις ημέρας προ του πέρατος της δίκης, διότι διεφώνησεν επειδή δεν απεκλείσθη η επιβολή θανατικής ποινής) και αντικατεστάθη υπό τινος λοχαγού.
Την πρωΐαν της Δευτέρας ήρχισεν η δίκη. Οι υπόδικοι, δια των συνηγόρων των, ήσκησαν ένστασιν αναρμοδιότητος του δικα­στηρίου, η οποία, ως ανεμένετο, απερρίφθη. Ο Ρέντης ωμίλησεν ως κατήγορος και όχι ως μάρτυς. Του στρατηγού Παπούλα η μαρτυρία υπήρξεν ευτελέστατη. Είχε καταληφθή υπό τόσου φόβου να μη του αποδοθούν ευθύναι, ώστε ισχυρίσθη ότι ηγνόει την εχθρικήν στάσιν των δυνάμεων της Εntente  εναντίον του Βασιλέως Κων­σταντίνου. Ο Γούναρης, εν τω μεταξύ, ησθένησεν, ούτω δε δεν κατώρθωσε πλέον να παρακολουθήση τας συνεδριάσεις του δικα­στηρίου. Η κατάστασις της υγείας του ήτο ελεεινή. Μετά τας πρώτας ημέρας της δίκης ηναγκάσθη να παραμείνη εις το κρεββάτι του εις μίαν των αιθουσών της Βουλής, όπου έλαβον την άδειαν να τον επισκεφθώ. Τον εύρον εις αθλίαν κατάστασιν, σκεπασμένον με μίαν στρατιωτικήν κουβέρταν. Εις το πλάι του ευρίσκετο ένα κάθισμα με φάρματα, ενα αυγό, χυμένα νερά, κολώνια κλπ. Αντίκρυ του ευρίσκοντο κρεββάτια δια τον Π. Πρωτοπαπαδάκην και τον Γούδαν και η επίπλωσις συνεπληρούτο από ενα σιδηρούν νιπτήρα, μία καρέκλα και μερικά καρφιά δια τα ρούχα των. Η κυρία Ασπασία Νάζου τον περιποιείτο με πολλήν αγάπην. Όταν με είδε μου είπε:
- Καλημέρα Γιώργο, δεν είμαι καλά.
Το απόγευμα της Κυριακής 6 Νοεμβρίου 1922 μικροβιολογική εξέτασις του αίματος απέδειξεν ότι είχε προσβληθή από τυ­φοειδή πυρετόν με συμφορικά φαινόμενα του αριστερού πνεύμονος και δια τούτο μετεφέρθη εις την επί της οδού Πατησίων κλινικήν Ασημακοπούλου.
Την επομένην οι συνήγοροι των κατηγορουμένων εζήτησαν την διακοπήν της δίκης, μέχρις ότου ο Γούναρης δυνηθή να εμφανισθή πάλιν προ του δικαστηρίου, το μεν διότι αυτός, ως πρω­θυπουργός, θα ήτο ένας σημαντικός συνήγορος των άλλων κατη­γορουμένων, το δε διότι το δικαστήριον δεν ήτο δυνατόν να εκδώση απόφασιν, ως προς τον Γούναρην τουλάχιστον, χωρίς ν' απολογηθή ούτος. Ο Ν. Στράτος είπεν ότι δεν είχε καμμίαν αντίρρησιν να διακοπή η δίκη δι' όλους, άλλ' ότι, εάν το δικαστήριον είχεν αντίθετον γνώμην, εδέχετο να εξακολουθήση η διαδικασία ως προς αυτόν, αφού, ως αρχηγός κόμματος, είχεν ιδίας ευθύνας και δεν είχεν ανάγκην της βοηθείας του Γούναρη  δια ν' απολογηθή. Το δικαστήριον, συσκεφθέν, εξέδωσε την τερατώδη απόφασιν, ότι η διαδικασία έπρεπε να συνεχισθή όχι μόνον δια τους λοιπούς κατη­γορουμένους, αλλά και δια τον Γούναρην, τον οποίον δύναται να δικάση χωρίς ν' ακούση την απολογίαν του. 

Θεόδωρος Πάγκαλος
Νεόκοσμος Γρηγοριάδης
Επαναληφθείσης της διαδικασίας οι συνήγοροι εζήτησαν την κατάθεσιν και ανάγνωσιν ωρισμένων εγγράφων, το δικαστήριον όμως απεφάνθη ότι ήτο αδύνατον να το πράξη διότι η εξεύρεσις αυτών ήτο πολύ δυσχερής λόγω του όγκου των σχετικών φακέλλων του υπουργείου των εξωτερικών.
Επηκολούθησαν αι καταθέσεις των μαρτύρων υπερασπίσεως και κατηγορίας, εκ των οποίων ουδέν προέκυψεν εναντίον των κα­τηγορουμένων. Ο Παπούλας, ως μάρτυς κατηγορίας, όχι μόνον απεδείχθη ψευδόμενος, αλλά και εκ της διαδικασίας προέκυψαν ενδείξεις ότι κατεχράσθη χρήματα εξ εκείνων τα οποία διεχειρίζετο δια τας προμηθείας του στρατεύματος. Ο μάρτυς κατηγορίας Σαρρηγιάννης, ο οποίος ήτο στρατιω­τικός σύμβουλος της Αποστολής μας εις Λονδίνον, δεν ενεφανίσθη προ του ακροατηρίου, αλλά κατέθεσεν υπόμνημα περιλαμβάνον την μαρτυρίαν του. Εν αυτώ υπεστήριζεν ότι ο Κεμάλ δεν διέθετε πα­ρά ανεπαρκείς δυνάμεις και ότι εάν ευρίσκετο εις το μέτωπον θα τον συνελάμβανεν εκ του ωτίου! Ο υπουργός των εξωτερικών Πολίτης, μάρτυς κατηγορίας και αυτός, δεν ενεφανίσθη προ του ακροατηρίου. Οι περισσότεροι των δικαστών, ιδίως ο συνταγματάρ­χης Χαβίνης, είχον μεταβληθή εις κατηγόρους και δεν εχρειάζετο πολλή σκέψις δια να αντιληφθή κανείς ότι το δικαστήριον ευρίσκετο προ δεδικασμένου. Τούτο προκύπτει και εκ των όσων περιελαμβάνοντο εις το διάβημα του Βρεταννού πρέσβεως, ως και εκ της μεταστροφής της κοινής μας γνώμης υπέρ των κατηγορουμέ­νων. Εκ των ανωτέρω είχε δημιουργηθή η πεποίθησις ότι η απόφασις του δικαστηρίου θα ήτο μεν καταδικαστική, αλλ' ότι, επεμβαίνων εγκαίρως ο Βενιζέλος και απειλών να παραιτηθή, θα έσωζε τας κεφάλας των αντιπάλων του.
Λεωνίδας Σπαής
Αλέξανδρος Οθωναίος
Τά πράγματα ούτως είχον, όταν ήρχισαν απολογούμενοι οι κατηγορούμενοι, οι οποίοι, προ πάσης απολογίας, εδήλωσαν δια του Ν. Στράτου, ότι θα προτιμήσουν να εμφανίσουν πενιχρωτέρας τας απολογίας των και να μη κάμουν χρήσιν και αυτών των εγγράφων τα οποία είχον εις την διάθεσίν των, παρά να βλάψουν τας εν τη Λωζάννη διεξαγομένας διαπραγματεύσεις. 
Πρώτος απελογήθη ο στρατηγός Χατζανέστης, μετ' αυτόν ο Ν. Θεοτόκης, τρίτος ο Ξ. Στρατηγός, μετ' αυτόν ο ναύαρχος Μιχ. Γούδας, ο οποίος είπεν ότι ακόμη δεν κατώρθωσε να μάθη διατί κατηγορείται και ότι, ως εκ τούτου, δεν γνωρίζει που να στηρίξη την απολογίαν του. Μετ' αυτούς απελογήθη ο Γ. Μπαλτατζής και τελευταίος ο Ν. Στράτος, ο οποίος κατερράκωσεν όλα τα κεφάλαια της κατηγορίας. Ο Στράτος υπεστήριξε με πολλήν γενναιότητα την πολιτικήν του άλλοτε αντιπάλου του Δ. Γούναρη, αποδείξας με ακαταμάχητα επιχειρήματα την καλήν του πίστιν και την έλλειψιν οιασδήποτε υπονοίας δόλου εις τας πράξεις του. Όλοι απελογήθησαν με θάρρος και, εάν αναλογισθή κανείς τον όγκον των γεγονότων και το πολυσχιδές των κεφαλαίων της κατηγορίας, πρέ­πει να συμφωνήση ότι αι απολογίαι των κατηγορουμένων, μολονότι διήρκεσαν επί τέσσαρας ολόκληρους συνεδριάσεις, υπήρξαν σύν­τομοι. Η επαναστατική επιτροπή απήλειφεν από τα δημοσιευόμε­να εις τον Τύπον όσα ενόμιζεν ότι θα επηρέαζαν υπέρ των κατη­γορουμένων την κοινήν γνώμην και τα αντικαθίστα δια ψηφισμά­των σωματείων αμφιβόλου προελεύσεως, δια των οποίων εζητείτο η καταδίκη εις θάνατον των κατηγορουμένων, ως ενόχων της Μι­κρασιατικής καταστροφής.
Μετά τo πέρας των απολογιών [2] των κατηγορουμένων o πρέσβυς της Μεγάλης Βρεταννίας Lintley προέβη εις έντονον διάβη­μα εκ μέρους της κυβερνήσεως του, εις το οποίον ελέγετο ότι η εις θάνατον καταδίκη των υποδίκων θέλει χαρακτηρισθή ως «δικα­στικός φόνος» και ότι η κυβέρνησίς του θα ηναγκάζετο να διακόψη τας μετά της ελληνικής κυβερνήσεως διπλωματικάς σχέσεις, ε­πιφυλασσομένη να λάβη εν συνεχεία και άλλα μέτρα. Κατόπιν τούτου ο Πολίτης εδήλωσεν εις την επαναστατικήν επιτροπήν, ότι η κατάστασις είναι άκρως σοβαρά και επιβάλλεται ν' αποφευχθή πάση θυσία η καταδίκη εις θάνατον. Μετά τινας ημέρας ο Πολί­της παρητήθη, ως δε έμαθα εξ ασφαλούς πηγής, η παραίτησίς του οφείλεται εις εκδηλωθείσαν δυσαρέσκειαν της επαναστατικής επιτροπής εναντίον του, διότι δεν διέγνωσεν εγκαίρως την σοβα­ρότητα της δημιουργηθείσης καταστάσεως, ώστε η κυβέρνησις να επωφεληθή της ασθενείας του Γούναρη, δια ν' αναβάλη το πέρας της δίκης. Ούτω ευρέθη αύτη προ του διλήμματος ή να δυσαρε­στήση τους νεωτέρους αξιωματικούς επί των οποίων έστηρίζετο, ή να υποκύψη εις την αγγλικήν απειλήν.
Την επομένην του διαβήματος της βρεταννικής κυβερνήσεως, ο Ιω. Μεταξάς, δι' επιστολής του, επέστησε την προσοχήν του πρωθυπουργού Κροκιδά επί των συνεπειών του και, αφού έθεσεν υπο αμφισβήτησιν την νομιμότητα της συγκροτήσεως του επαναστατικού δικαστηρίου, υπέδειξε να παρασχεθή το δικαίωμα εις τους υποδίκους να εφεσιβάλουν την απόφασιν του δικαστηρίου εις την προσεχή εθνοσυνέλευσιν, μόνην αρμοδίαν ν' αποφανθή τελε­σιδίκως επί του θέματος. Ούτω δεν θα εθίγετο το κύρος της Ε­παναστάσεως εφ' όσον αύτη είχεν αναγνωρίσει την ανάγκην διε­νεργείας εκλογών. Ο Κροκιδάς όχι μόνον εδέχθη ασμένως την πρότασιν του Μεταξά, αλλά και την εισηγήθη εις το Υπουργικόν Συμβούλιον της ιδίας ημέρας. Η επαναστατική επιτροπή όμως την απέρριψε και την επομένην η κυβέρνησις παρητήθη, χωρίς ν' αντικατασταθή αμέσως.
  Ούτως είχον τα πράγματα, όταν οι επαναστατικοί επίτροποι
Νεάκοσμος Γρηγοριάδης, συνταγματάρχης του πεζικού και πρώην δημοδιδάσκαλος, και ο πρώην αρεοπαγίτης Γεωργιάδης, ο οποίος είχεν υποβιβασθή εις εφέτην, εζήτησαν ο πρώτος την κεφαλήν των κατηγορουμένων και ο δεύτερος αφέθη εις την κρίσιν του δικα­στηρίου. Τους επαναστατικούς επιτρόπους διεδέχθησαν οι συνήγο­ροι. Ο Γούναρης έμεινεν αναπολόγητος και, μη γνωρίζων ότι πά­σχει εκ τυφοειδούς πυρετού, εζήτει ν' απολογηθή. Ο δικηγόρος του όμως Σωτηριάδης τον έπεισεν ότι η απολογία του καθίστατο εντελώς περιττή.
Την Κυριακήν 9/22 Νοεμβρίου 1922 ωμίλησεν ο τελευταίος των επαναστατικών επιτρόπων Ζουρίδης, ο δε λόγος του υπήρξεν ευπρεπέστερος.
Την επομένην (Δευτέρα 10/23 Νοεμβρίου 1922) ωρκίσθη η νέα κυβέρνησις με τον Γονατά ως πρωθυπουργόν και κυριώτερα μέλη της τον στρατηγόν Θ. Πάγκαλον, Πιερράκον Μαυρομιχάλην, συνταγματάρχην Σακελλαρόπουλον και Ρέντην ως υπουργόν εξω­τερικών. Το εσπέρας της ιδίας ημέρας ο Βρεταννός πρέσβυς Lintley επανέλαβε το γνωστόν του διάβημα εις τον νέον υπουργόν ε­ξωτερικών. Τούτο, ως φαίνεται, κατετάραξε τον Ρέντην, όστις του επρότεινε να επαναλάβη τα όσα του είπε προ του Υπουργικού Συμβουλίου. Μετέβησαν, λοιπόν, αμφότεροι εις το υπουργείον των στρατιωτικών, όπου συνεδρίαζε το Υπουργικόν Συμβούλιον. Ο Lintley επανέλαβε τα όσα είχεν ανακοινώσει εκ μέρους της κυβερ­νήσεως του εις τον Ρέντην και κατόπιν τούτου διεξήχθη συζήτησις μεταξύ Πλαστήρα και του Άγγλου πρέσβεως διερμηνεύοντος του Ρέντη. Τι ακριβώς ελέχθη δεν κατώρθωσα να μάθω  βέβαιον είναι, εντούτοις, ότι ο 
Lintley  απήλθεν εξω φρενών. Μετά την αποχώρησιν τοΰ Βρεταννοΰ πρέσβεως, ο Πλαστήρας είπε:
— Δεν βλέπω διατί, αφού η Αγγλία έφαγε τόσους μπάτσους από τον Κεμάλ, να μη φάη άλλον ένα από μένα!
Εν τω μεταξύ, δευτερολογούντες, απελογήθησαν οι Γ. Μπαλτατζής, Π. Πρωτοπαπαδάκης, Ξ. Στρατηγός και Γ. Χατζανέστης και την 12.15' της 15ης Νοεμβρίου 1922 ο πρόεδρος του δικαστη­ρίου Α. Οθωναίος εκήρυξε το πέρας της διαδικασίας και το δικαστήριον απεσύρθη δια να εκδώση την απόφασίν του.
Εις την 1.15' μετά το μεσονύκτιον δύο φορτηγά εστάθμευσαν προ της Βουλής δια να μεταφέρουν τους υποδίκους εις τας φυλα­κάς Αβέρωφ. Ούτοι, όταν έφθασαν εκεί, κατ' αυτόπτην μάρτυρα, εκοιμήθησαν ως συνήθως.

Εις την Βουλήν απηγορεύετο η είσσδος και εις τους έχοντας εισιτήρια, κατώρθωσα εν τούτοις να εισέλθω περί τας 4 το πρωί. Ο δικηγόρος Σωτηριάδης μου είπεν ότι είδεν εξερχόμενους εις τας 5 το πρωί εκ των στρατοδικών τους πλοίαρχον Γιαννικώσταν και τον συνταγματάρχην Σκανδάλην λίαν ευθύμους. Εθεώρησα τούτο ως καλόν οιωνόν διότι εγνώριζα τον Σκανδάλην ως τίμιον άνθρωπον και ουδέποτε επίστευα ότι θα εψήφιζεν υπέρ της καταδίκης εις θάνατον των υποδίκων.
Εις τας 6.40' ήνοιξεν  η θύρα της αιθούσης της διασκέψεως και εισήλθεν ο πρόεδρος του δικαστηρίου Α. Οθωναίος, ακολουθούμενος από τα μέλη του δικαστηρίου. Ήτο κάτωχρος και δυσκόλως συνεκράτει την ταραχήν του. Η φρουρά παρουσίασεν όπλα και ο Οθωναίος ήρχισεν αναγιγνώσκων:


«Εν ονόματι του Βασιλέως των Ελλήνων Γεωργίου Β'.
Το Έκτακτον Στρατοδικείον συσκεφθέν κατά Nόμον.
Επειδή εκ της αποδεικτικής διαδικασίας, προέκυψαν τα επόμενα πραγ­ματικά περιστατικά. Άπαντες οι κατηγορούμενοι εκ συστάσεως μετ' άλλων, εν γνώσει όντες ότι η εις την Ελλάδα επάνοδος του Βασιλέως Κωνταντίνου. λόγω των κατά την διάρκειαν του παγκοσμίου πολέμου εχθρικών αυ­τού πράξεων κατά των Δυνάμεων της Συνεννοήσεως, ήθελεν είσθε επιβλα­βής εις τας εθνικά δίκαια και ιδία ότι εκλόνισε την συνθήκην των Σεβρών, ήτις ως προς την παραχώρησιν της Ανατολικής Θράκης είχεν επικυρωθή υπό της Ελληνικής Βουλής και είχεν αύτη εκτελεσθή δια της κατοχής υπό της Ελλάδος της Θράκης, και προσαρτηθείσης ταύτης, ειργάσθησαν δια διαφό­ρων μέσων, και δη δια ψευδών διαδόσεων και δια της αποκρύψεως των εντεύθεν κινδύνων εις τα εθνικά συμφέροντα, υπέρ της επανόδου του Βασι­λέως Κωνσταντίνου, επιτευχθείσης δε ταύτης εξεδηλώθη αμέσως η απειληθείσα δια των γνωστών διακοινώσεων μεγίστη δυσμένεια των Δυνάμεων κατά της Ελλάδος, ου ένεκεν εξέπεσεν αύτη της Συμμαχίας και εστερήθη ούτω της επικουρίας των Συμμάχων προς επιβολήν της συνθήκης των Σεβρών.
Καίτοι δε η Ελλάς απεμονώθη διπλωματικώς και εστερήθη της βοηθείας των Δυνάμεων, εν τούτοις ούτοι απεφάσισαν παντί σθένει να στηρίξωσιν εις τον θρόνον τον Βασιλέα Κωνσταντίνον επί θυσία των Εθνικών συμφερόντων, όπως υπό την αιγίδα της σταθεράς βάσεως του Θρόνου νέμωνται τας διαφόρους εξουσίας του Κράτους και προς τούτο αφ' ενός μεν δια ψευδών αισιοδόξων ανακοινώσεων απέκρυπτον από τον λαόν την αλήθειαν , ήτοι τον κίνδυνον , ον διέτρεχον τα εθνικά συμφέροντα, αφ' ετέρου δε διά της τρομοκρατήσεως της Κοινής Γνώμης επεδίωξαν την κατάπνιξιν της εκδηλώσεως πάσης διαμαρτυρίας εκ μέρους του Λαού. Αποκρύψαντες την έκπτωσιν της Ελλάδος εκ της Συμμαχίας και την εντεύθεν βλάβην των εθνι­κών συμφερόντων, απεφάσισαν να ρίψωσιν επί του Ελληνικού Λαού βάρος ανώτερον υπό πάσαν έποψιν των δυνάμεων του και εν γνώσει των κινδύνων της καταστροφής των εθνικών δικαίων, ην απεδέχοντο, ανέθηκαν αποκλει­στικώς εις αυτόν την δια των όπλων επιβολήν της συνθήκης των Σεβρών, ήτις θα εφηρμόζετο ευχερώς τη συνδρομή των Μεγάλων Δυνάμεων, εάν η Ελλάς δεν εξέπιπτε της Συμμαχίας. Αφού δε εστέρησαν το στράτευμα ικα­νών και δεδοκιμασμένων αρχηγών μονάδων και άλλων αξιωματικών και ωδήγησαν αυτό από αποτυχίας εις αποτυχίαν κατά τας διαφόρους επιχειρή­σεις, επήλθε τελικώς η μάχη του Σαγγαρίου, καθ' ην πλέον κατεδείχθη το αδύνατον της επιβολής της συνθήκης εις τον εχθρόν δια των όπλων.

Και μετά τούτο όμως οι κατηγορούμενοι και άλλοι συστασιώται αυτών, αντί να παύσωσι να κρύπτωσι την αλήθειαν ότι η παραμονή του Βασιλέως εις την Ελλάδα ήτο επιβλαβής εις τα εθνικά συμφέροντα, τουναντίον εν γνώσει πλέον τελούντες της ασφαλώς επερχομένης καταστροφής, ήρχισαν εντατικώτερον δια των ως άνω ίδιων μέσων των ψευδολογιών και της τρομο­κρατίας να ενεργώσιν όπως υποστηρίξωσι τον Βασιλέα, ούτινος ο Θρόνος εκλονίζετο, ούτω δε δια της παρατάσεως της μικρασιατικής εκστρατείας επήλθεν ο στρατιωτικός κάματος και ο ηθικός κλονισμός του στρατού και η οικονομική εξάντλησις της χώρας, τουθ' όπερ επήνεγκε συγκλονισμόν του Μικρασιατικού μετώπου, όπερ μετά τινα χρόνον επρόκειτο αυτομάτως να καταρρεύση.
Αντί δε ν' ασκήσωσι πάσαν την επιρροήν των εις τον Βασιλέα ίνα ούτος παραιτηθή και σωθή ούτω το εθνικόν οικοδόμημα, δηλούντες αυτώ ότι εν περιπτώσει αρνήσεως του θέλουσιν ούτοι παραιτηθή, και καταστή­σωσι τούτο γνωστόν αρμοδίως, εξ εναντίας ο Γεώργιος Χατζηανέστης ανέλαβεν αυτός να εκτελέση την αποφασισθείσαν σκηνοθεσίαν της εκστρατείας της Κωνσταντινουπόλεως, αποσπάσας αρκετάς δυνάμεις εκ του Μικρασιατι­κού μετώπου εις Θράκην, επί τω τέλει να επιτευχθή επίθεσις εκ μέρους του εχθρού ,καθ' ην ηττωμένου του ελληνικού στρατού επέλθη ο τερματισμός της εκκενώσεως της Μικράς Ασίας και της Θράκης, ήτις ήτο συνέπεια συνήθης ευπρονόητος του ως άνω επιδιωκομένου σκοπού των κατηγορουμένων και ούτως ενήργησε την παράδοσιν εις τον εχθρόν αποθηκών πλήρων παν­τοειδούς υλικού.
Επειδή, εκδηλωθείσης της επιθέσεως του εχθρού την 13ην Αυγούστου, κατά την διάρκειαν ταύτης εκ προθέσεως παρέδωκεν εις τον εχθρόν μεγάλα τμήματα της παρ' αυτού διοικουμένης Στρατιάς της Μικράς Ασίας και δια διαφόρων μέσων προυκάλεσε την απέναντι του εχθρού φυγήν του στρατού και ημποδισε την ανασυνάθροισιν αυτού, παρακινηθείς εις τούτο εκ προ­θέσεως υπό των λοιπών κατηγορουμένων.
Επειδή προέκυψεν ότι :οι εκ των κατηγορουμένων Μιχαήλ Γούδας και Ξενοφών Στρατηγός εξετέλεσαν τας ανωτέρω πράξεις εν μετρία συγχίσει, άρθρον 87 του κοινού Ποινικού Νόμου.
Επειδή αι πράξεις αύται προβλέπονται υπό των άρθρων 56, εδ. 3. 57, 123 εδ. 3.224 του κοινού Ποινικού Νόμου, 194 εδ. 1. 4. 259 και 178 της Στρατιωτικής Ποινικής Νομοθεσίας 109, 21 και 23 του κοινού Ποινικού Νό­μου και 10 του από 12 Οκτωβρίου του 1922 Διατάγματος Επαναστατικής Επιτροπής περί συστάσεως και λειτουργίας εκτάκτου Στρατοδικείου προς εκδίκασιν των κατά των υπαιτίων της Εθνικής καταστροφής κατηγοριών.
Δια ταύτα 
Κηρύσσει παμψηφεί ενόχους τους κατηγορουμένους: 1) Δημ. Γούναρην, 2) Νικ. Στράτον, 3) Πέτρον Πρωτοπαπαδάκην, 4) Νικ. Θεοτόκην, 5) Γ. Χατζανέστην, 6) Ξενοφ. Στρατηγόν, 7) Μιχ. Γούδαν και 8) Γ. Μπαλτατζήν.
1. Ότι από κοινού συμφέροντος κινούμενοι συναποφάσισαν την εκτέλεσιν της αμέσως επομένης αξιοποίνου πράξεως και ένεκα ταύτης συνομολογήσαντες προς αλλήλους αμοιβαίαν συνδρομήν από της 3ης Νοεμβρίου 1920 μέχρι τέλους Αυγούστου 1922 εν Αθή­ναις και αλλαχού του Κράτους συνώμοσαν και συναπεφάσισαν πε­ρί πράξεως εσχάτης προδοσίας και συνυπεχρεώθησαν προς αλλή­λους προς ταύτην, ήτοι την δια ποικίλων μέσων συστηματικήν εργασίαν προς κλονισμόν του ηθικού του εν Ιωνία μαχομένου στρα­τού, δια της προβεβουλευμένης μεταφοράς μεγάλης δυνάμεως στρα­τού εκ του Μικρασιατικού μετώπου επί σκοπώ εξασθενήσεως αυτού και δι' άλλων διαφόρων μέσων ενήργησαν εκ προθέσεως· την παράδοσιν εις τον εχθρόν αποθηκών πλήρων πολεμεφοδίων, όπλων, πυροβόλων και παντός άλλου πολεμικού υλικού, ανηκόντων εις την επικράτειαν.
2. Τον κατηγαρούμενον Γ. Χατζανέστην, τέως στρατηγόν Στρατιάς Μικράς Ασίας, ως υπαίτιον του ότι εν τη Σμύρνη και αλλαχού, από της 13ης Αυγούστου 1922 μέχρι της 23ης του ι­δίου μηνός του τρέχοντος έτους εκουσίως και εκ προθέσεως παρέδωκε προς τον εχθρόν μεγάλα τμήματα της παρ' αυτού διοικουμένης Στρατιάς Μικρας Ασίας και δια διαφόρων μέσων προυκάλεσε την απέναντι του εχθρού φυγήν μεγάλων τμημάτων του στρατεύ­ματος και παρημπόδισε την ανασυνάθροισιν αυτού.
Τους δε λοιπούς: 1) Πέτρον Πρωτοπαπαδάκην, 2) Δημ. Γού­ναρην, 3) Νικόλαον Στράτον, 4) Ξενοφώντα Στρατηγόν, 5) Νικ. Θεοτόκην, 6) Μιχ. Γούδαν καί 7) Γεώργιον Μπαλτατζήν, ότι ενώ ο Γεώργιος Χατζανέστης, αρχηγός ων της Στρατιάς Μικράς Α­σίας από 13ης μέχρι 23ης Αυγούστου 1922, εκουσίως και εκ προ­θέσεως παρέδωκεν εις τον έχθρόν μεγάλα τμήματα στρατού και παρημπόδισε την ανασυνάθροισιν αυτού, ούτοι εκ προθέσεως παρεκίνησαν αυτόν εις την εκτέλεσιν της ανωτέρω αξιοποίνου πράξεως, προστάξαντες και παραγγείλαντες εις αυτόν και συμβουλεύσαντες αυτόν μετ' απάτης, πειθούς και φορτικότητος, 

Καταδικάζει 
παμψηφεί τους μεν Γεώργιον Χατζανέστην, Δημήτριον Γούναρην, Νικόλον Στράτον, Πέτρον Πρωτοπαπαδάκην, Γεώργιον Μπαλτα­τζήν και Νικόλαον Θεοτόκην εις την ποινήν του θανάτου. Τους δε Μιχαήλ Γούδαν καί Ξενοφώντα Στρατηγόν εις την ποινήν των ι­σοβίων δεσμών.
Διατάσσει 
την στρατιωτικήν καθαίρεσιν των Γεωργίου Χατζανέστη, αρχιστρα­τήγου, Ξενοφώντος Στρατηγού, υποστρατήγου, καί Μιχαήλ Γούδα, υποναυάρχου, και επιβάλλει αυτοίς τα έξοδα και τέλη και δια προσωπικής των κρατήσεως.
Επιδικάζει παμψηφεί χρηματικήν αποζημίωσιν υπέρ του Δημοσίου και κατά 1) Δημητρίου Γούναρη δρχ. διακοσίων χιλιάδων, 2) Νικ. Στράτου δρχ. τριακοσίων τριάκοντα πέντε χιλιάδων, 3) Π. Πρωτοπαπαδάκη δρχ. πεντακοσίων χιλιάδων, 4) Γ. Μπαλτα­τζή δρχ. ενός εκατομμυρίου, 5) Ν. Θεοτόκη δρχ. ενός εκατομμυ­ρίου και 6) Μ. Γούδα δρχ. διακοσίων χιλιάδων.

Εκρίθη, απεφασίσθη και εδημοσιεύθη. 

Εν Αθήναις τη 15η (28η) Νοεμβρίου 1922 



Ο Πρόεδρος                             Ο Γραμματεύς 

Α. Οθωναίος                                 Ι. Πεπονής

Κατά το διάστημα της αναγνώσεως ο Οθωναίος δια να συγ­κράτηση την ταραχήν του εκτύπα διαρκώς το πόδι και προσεπάθει να δώση τόνον εις την μόλις ακουομένην φωνήν του. Μολονότι ήμεθα όλοι προετοιμασμένοι δια την καταδίκην, εμείναμεν έκπλη­κτοι δια το περιεχόμενον της αποφάσεως. Η ταραχή του Οθωναίου ήτο τοιαύτη, ώστε ελησμόνησε να κηρύξη το πέρας της δίκης και ο Σκανδάλης μόλις τον επρόλαβεν αποχωρούντα δια να επανέλθη και να το πράξη. [5]
Δεν ξέρω πως έφυγα από την Βουλήν και εάν ήλπιζα ακό­μη ότι η απόφασις ήτο δυνατόν να μη εκτελεσθή. Έφθασα εις το σπίτι μου και ηύρα την θύραν του διαμερίσματος Στράτου (κατώκει κάτωθεν του διαμερίσματος μας) ανοικτήν. Η κυρία Στράτου επερίμενεν απελπισμένη. Δεν ενθυμούμαι πως της ανήγγειλα την απόφασιν, πάντως όμως της έδωσα ελπίδας. Εκείνην ακριβώς την στιγμήν εξήρχετο του διαμερίσματος μου ο υιός του Γ. Μπαλτατζή, Νικόλαος, ο οποίος μου είπεν ότι έχομεν 24 ώρας ακόμη, δια να ενεργήσωμεν. Ανεθάρρησα επ' ολίγον, αλλ' όταν έμαθα ότι μετέ­φεραν τον βαρέως ασθενούντα Δημ. Γούναρην από την κλινικήν Ασημακοπούλου εις τας φυλακάς Αβέρωφ, έχασα κάθε ελπίδα.

Η κυρία Κανελλοπούλου μοι διηγήθη μετά τινας ημέρας τας συνθήκας υπό τας οποίας ο Δ. Γούναρης μετεφέρθη εις τας φυλα­κάς Αβέρωφ. Εις τας 5 το πρωί ο ταγματάρχης Χωροφυλακής Κουτσιγιαννάκης εισήλθεν εις το δωμάτιον του Γούναρη, τον εξύπνησε και του είπε:
- Κύριε Πρόεδρε, διετάχθην να σε μεταφέρω εις τας φυλακάς Αβέρωφ. 
Εκ του προκληθέντος θορύβου αφυπνίσθη ο ευρισκόμενος εις το παραπλεύρως δωμάτιον ιατρός του Βλάχος και, αντιληφθείς πε­ρί τίνος επρόκειτο, είπεν εις τον αξιωματικόν, ότι η μεταφορά του ασθενούς ήτο αδύνατος, διότι είχεν υψηλόν πυρετόν. Ο ταγματάρ­χης όμως Κουτσιγιαννάκης είπεν ότι έχει διαταγάς και είναι υποχρεωμένος να τας εκτελέση. Εν τω μεταξύ, ο Γούναρης συνήλθεν από την νάρκην του και είπε: 
- Πολύ καλά, θα ενδυθώ. 
Η ευρισκομένη εις την κλινικήν αδελφή του αφυπνίσθη και, όταν έμαθε περί τίνος επρόκειτο, μετέβη ολοφυρομένη εις το δωμάτιόν του, ενώ, το φρουραρχείον εμαίνετο τηλεφωνικώς κατά του ταγματάρχου διότι ηργοπόρει να εκτελέση την διαταγήν του. Ο Κουτσιγιαννάκης εισήλθεν εις το δωμάτιον και ηπείλει να μεταφέρη τον Γούναρην έστω και γυμνόν. Του έγινε μία καρδιοτονωτική ένεσις και ο ασθενής ενδύθηκε όπως-όπως. Όταν όμως κατήρχετο την κλίμακα ελύγισαν τα πόδια του και τον ετοποθέτησαν επί φο­ρείου δια να τον επιβιβάσουν του αναμένοντος φορτηγού αυτοκινή­του μετά του ιατρού του κ. Βλάχου. Όταν έφθασαν εις τας φυλα­κάς Αβέρωφ, το φορείον εις το οποίον κατέκειτο ο Γούναρης, ρι­γών, ετοποθετήθη εις την είσοδον των φυλακών, ενώ έπιπτε ψιλή βροχή από ένα σκοτεινόν ούρανόν. 
Περί τας 8.30' π.μ. αφίχθη ο επαναστατικός επίτροπος Γρηγοριάδης από τον οποίον ο ιατρός Βλάχος εζήτησε να μεταφέρουν τον ασθενή πλησίον των ομοτύχων του δια να μη κρυώση. Ο Γρηγαριάδης απήντησε κατ' αρχάς ότι δεν δύναται να επιτρέψη την μεταφοράν του προτού ο μελλοθάνατος λάβη γνώσιν της αποφάσεως του δικαστηρίου. Εις τούτο ο ιατρός Βλάχος παρετήρησεν ότι δύνα­ται να λάβη γνώσιν αυτής μετά των λοιπών κρατουμένων. Ούτω ο Γρηγοριάδης επέτρεψε την μεταφοράν του Γούναρη εις το δωμά­τιον του α' ορόφου, όπου ευρίσκοντο και οι λοιποί κατάδικοι, προς τους οποίους ο υιός του Γ. Μπαλτατζή είχεν ανακοινώσει την απόφασιν. Δεν εξεπλάγησαν διόλου, πλήν του στρατηγού Χατζανέστη, ο οποίος είπε: 
- Μα κάτι λάθος κάνεις, παιδί μου, δεν είναι δυνατόν να καταδικάσουν και εμένα εις θάνατον! 
Εις τάς 9 π.μ. ο επαναστατικός επίτροπος τους ανέγνωσε την απόφασιν του δικαστηρίου, η οποία, όπως τους ανεκοίνωσε, θα εξετελείτο την 11ην πρωϊνήν της ιδίας ημέρας. 
Εν τω μεταξύ, ειδοποιηθέντες οι στενοί συγγενείς και ολίγοι φίλοι των καταδίκων προσήρχοντο. Ητοιμαζόμεθα μετά της συ­ζύγου μου να μεταβώμεν εις τας φυλακάς, οπότε η κυρία Πρωτοπαπαδάκη μας παρεκάλεσε τηλεφωνικώς να την πάρωμε μαζί μας. 
Όταν εφθάσαμεν εις τας φυλακάς Αβέρωφ, έφθασε και η κυ­ρία Ν. Στράτου με τα παιδιά της, μη γνωρίζουσα ακόμη τί ακρι­βώς συμβαίνει. Ο Ν. Στράτος την επερίμενεν εις την κλίμακα του πρώτου πατώματος και εκείνη έπεσε στην αγκαλιά του και τον ηρώτησε:
- Μα, τί συμβαίνει επί τέλους, Νίκο μου; 
- Εβγήκεν η απόφασις και εις τας 11 θα εκτελεσθή. Τί να γίνη, Μαρούλα μου; Έτσι ήταν το γραφτό μας και σε παρακαλώ να μη με κάμης να χάσω τό θάρρος μου.
Άφηκε την σύζυγον και την γηραιάν μητέρα του να θρηνούν και επήγεν εις το κελλί του Ν. Καλογεροπούλου δια να τον πα­ρακαλέση να βοηθήση την οικογένειάν του, η οποία ευρίσκετο ά­νευ πόρων. O Π. Πρωτοπαπαδάκης έδωσε γρήγορα τας τελευ­ταίας του παραγγελίας εις την σύζυγόν του και έπειτα της είπε: 
- Τώρα, Σμαράγδα μου, θα φύγετε διότι δεν θέλω να συγκινηθώ.
Εκείνη δέ, ευρισκομένη, όπως πάντοτε, εις το ύψος των περιστάσεων, τον εφίλησεν εις το μέτωπον και του είπε:
- Αντίο, Πέτρο μου, για πάντα!
Ο στρατηγός Χατζανέστης ωμίλει με την σύζυγόν του και την αδελφήν του Λαίδην Λω.
Ο Ν. Θεοτόκης ωμίλει εις μίαν γωνίαν με την γυναίκα του, την αδελφήν του και τον αδελφόν του, ως εάν δεν συνέβαινε τίπο­τε. Και εις μίαν στιγμήν που η σύζυγος του έκλαιε, της είπεν αστεϊζόμενος: 

— Mais voyons, ne soit pas dans cet état! Cela ne fait pas aussi mal que tu penses!..[6]
Ο Γούναρης εζήτησεν από την αδελφήν του να τον σηκώσουν από το φορείον που κατέκειτο δια να ξεμουδιάση.
Η ώρα παρήρχετο και ο επαναστατικός επίτροπος είπεν ότι  καιρός είναι να τους μεταλάβουν. Απομακρύνθηκαν οι συγγενείς και φίλοι, ήλθεν ο ιερεύς και εν μέσω νεκρικής σιγής ηκούσθη:
-« . . . Μεταλαμβάνει ο δούλος του Θεού . . .»
Μεθ' ο οι μελλοθάνατοι έμειναν ακόμη επ' ολίγον με τους συγγενείς των. Ο Στράτος είπεν εις τον υιόν του να μη πολιτευθή ποτέ και παρηγορεί συνεχώς την σύζυγόν του και της είπε:
- Να πανδρεύσης την κόρην σου, να πωλήσης όσα ολίγα μας απομένουν και να φύγης από την Ελλάδα.
Ο Γ. Μπαλτατζής εμοίρασεν εις την γυναίκα του και τα παιδιά του ό,τι είχεν επάνω του ως ενθύμια, είπε δε εις τον υιόν του:
-Όταν μεγαλώση το παιδί σου, να του πης πως έζησα και πως ετελείωσα. Να ξεύρης ότι είμαι ευχαριστημένος που πηγαίνω με τους φίλους μου.
Εις δε την σύζυγόν του, δεικνύων τον αρραβώνα του της είπε:
- Δεν θέλω να χωρισθώ από το δακτυλίδι αυτό ακόμη, γιατί από όταν το απέκτησα έζησα ευτυχισμένος. Θα σου το φέρουν μετά.
Όταν ο στρατηγός Χατζανέστης ητοιμάζετο να κατέλθη δια να επιβιβασθή εις τα αναμένοντα δύο φορτηγά αυτοκίνητα, η αδελ­φή του Λαίδη Λώ έπεσεν εις τα πόδια ενός αξιωματικού και του είπε:
- Περιμένετε μια στιγμή ακόμη για να προφθάσω να πάω εις την πρεσβείαν μου.
Ο Πρωτοπαπαδάκης κατήλθε την κλίμακα σιγά και ήρεμα. Ο Γούναρης είπεν εις την σύζυγόν μου:
— Κυρία Ειρήνη, σε μια ώρα δεν θα υπάρχω πλέον. Να με θυμάστε.
Όσα αφηγούμαι ανωτέρω, από της αφίξεώς μας εις τας φύ­λακας Αβέρωφ, μου τα είπεν η σύζυγος μου διότι, θέλων να πα­ρευρεθώ εις την εκτέλεσιν, μήπως φανώ χρήσιμος εις τους φίλους μου έστω και την υστάτην στιγμήν, μετέβην εις τα γραφεία της επαναστατικής επιτροπής και έλαβον την απαιτουμένης άδειαν από τον υπασπιστήν του στρατηγού Πλαστήρα, λοχαγόν Βύρω­να Καραπαναγιώτην, τον οποίον εγνώριζα. Εκείθεν μετέβην εις τον ορισθέντα τόπον και με έβαλαν σε κάποιαν γωνίαν όπισθεν του χώρου των εκτελέσεων, από κάτω από ενα πεύκον εις τον ο­ποίον ανερριχήθην δια να βλέπω και να ακούω καλλίτερα.
Η στρατιωτική ζώνη εσχημάτιζεν ευρύ ημικύκλιον όπισθεν του οποίου ευρίσκοντο οι ολίγοι θεαταί του δράματος, μεταξύ των οποίων και εγώ. Εις μίαν γωνίαν ευρίσκοντο πολλοί αξιωματικοί, μεταξύ των οποίων διέκρινα τον αρχηγόν της Χωροφυλακής Παπαοικονόμου, τον επαναστατικόν επίτροπον συνταγματάρχην πεζι­κού Γρηγοριάδην και τον μοίραρχον Βοβολίνην. Έμπροσθεν αυ­τών ήσαν πέντε ομάδες στρατιωτών, εκάστη με ένα υπαξιωματικόν επί κεφαλής, όπισθεν δε αυτών ευρίσκοντο αξιωματικοί έχον­τες το γενικόν πρόσταγμα. Αυτοί θα ήσαν οι εκτελεσταί.
Μετ' ολίγον έφθασαν τα δύο φορτηγά αυτοκίνητα με τους κατα­δίκους. Πρώτος κατήλθεν ο Στράτος και μετ' αυτόν ο Γούναρης, ο οποίος ήτο τόσον εξηντλημένος, ώστε εγονάτισε. Τότε έσπευσε να κατέλθη ο Πρωτοπαπαδάκης, ο οποίος, βοηθούμενος από τον Στράτον, τον εσήκωσε και τον ωδήγησαν εις την θέσιν του. Από το έτερον αυτοκίνητον κατήλθον ο στρατηγός Χατζανέστης, ο Γ. Μπαλτα­τζής και ο Ν. Θεοτόκης, οί οποίοι επήγαν μόνοι εις τας υποδει­χθείσας θέσεις, εκτος του Χατζανέστη, ο οποίος έπρεπε να υποστή και καθαίρεσιν. Όταν του ανεγνώσθη το κείμενον της καθαιρέσεως, δεν αφήκε να τον πλησιάσουν. Επέταξε το πιλήκιον και τα  επωμίδιά του και είπεν:
- Η μόνη μου εντροπή είναι ότι υπήρξα αρχιστράτηγος φυ­γάδων !
Κανείς δεν εδέχθη να του δέσουν τα μάτια και, όταν ο μοί­ραρχος Βοβολίνης τους ηρώτησεν εάν έχουν ν' αφήσουν καμμίαν παραγγελίαν, ο Γούναρης ύψωσε τους ώμους. Ο Στράτος είπεν:
— Αυτή η πράξις αποτελεί αίσχος δια την Πατρίδα!
Ο Θεοτόκης έβγαλε τα δακτυλίδια του και είπε φλεγματικώτατα:
— Αυτά, παρακαλώ, να δώσητε εις την κόμησσαν Θεοτόκη. Ο Στράτος ήνοιξε την σιγαροθήκην του, πήρεν ένα σιγαρέττον και είπε:
- Να την δώσης εις τον υιόν μου.
Μετά ταύτα, ο έχων το γενικόν παράγγελμα εφώναξεν:
- Επί σκοπώ!
Ενώ δε οι  εκτελεσταί εσκόπευον, ο ιερεύς έψαλλε τας τελευταίας ευχάς και οι μελλοθάνατοι απεκαλύφθησαν, ηκούσθη η δια­ταγή·: «Πυρ!..» και επηκολούθησεν η ομοβροντία.
Ούτω, ενώ η επανάστασις έγινε δια ν' αποπλύνη το αίσχος της Μικρασιατικής καταστροφής, εκηλίδωσε τόν πολιτισμόν μας.
Τα αιματοβαμμένα πτώματα ερρίφθησαν εντός ενός φορτηγού που τα μετέφερεν εις το Α' νεκροταφείον. Εστάθμευσε με το οπί­σω μέρος εστραμμένον προς το παρεκκλήσιον το ευρισκόμενον εις τον κήπον του νεκροταφείου και δύο στρατιώται τα επέταξαν προ του ναΐδρίου.
Περί την 1ην μ.μ. τόσον η αδελφή του Γούναρη όσον και η κυρία Πρωτοπαπαδάκη μας ετηλεφώνησαν ότι ειδοποιήθησαν ότι μέχρι της 3ης μ.μ. οι συγγενείς ηδύναντο να ενταφιάσουν τους νε­κρούς των, άλλως θα επελαμβάνετο η Αστυνομία. Όταν περί τας 2 μ.μ. εφθάσαμε με την σύζυγόν μου εις το νεκροταφείον, πλήθος κόσμου είχε συναθροισθή εις τον περίβολόν του, ενώ ισχυρά δύναμις αστυνομίας είχεν αποκλείσει την είσαδον του νεκροταφείου. Το θέαμα ήτο φρικώδες! Τα σώματα των εκτελεσθέντων έκειντο επί μερικών σανίδων. Το ένα χέρι του Θεοτόκη είχεν αποσπασθή από το σώμα του. Το καπέλλο του Πρωτοπαπαδάκη περιείχεν ό,τι εί­χεν απομείνει από το κεφάλι του και επί του πτώματος του Γούνα­ρη εφαίνοντο αιματηρά ίχνη τα οποία προξένησαν εις το πτώμα του οι μπόττες του στρατηγού Χατζανέστη κατά την μεταφοράν. Εις τας 2.30' έφθασαν εξ φέρετρα κατασκευασμένα από κακοκομμένας σανίδας, όπου κάθε οικογένεια ετοποθέτησε τον νεκρόν της. Τέσσαρες φρακοφόροι, οι ίδιοι δι' όλους, μετέφεραν τα φέρετρα εις τους τάφους και μετά πρόχειρον. ψαλμωδίαν ετοποθετούντο όπως όπως εντός της γης.


Η σύζυγος μου και εγώ ηκολουθήσαμεν τον νεκρόν του Πρωτοπαπαδάκη, ο οποίος ετάφη τελευταίος. Απερχόμενος ο ιερεύς που τον ενεταφίασεν, είπεν εις επήκοον όλων:
- Καλά του έκαμαν, αφού μας τα έκοψεν εις τα δύο! υπονοών την διχοτόμησιν του νομίσματος.                                                                                                                                                 

1. Πρόκειται δια την Παλαιάν Βουλήν της οποίας το κτίριον ευρί­σκεται εις την οδόν Σταδίου 
2. 
Τα κείμενα των απολογιών εδημοσιεύθησαν εις τον τόμον «Ή Δί­κη τών Έξ», εκδ. Πρωίας, 1931.
3. 
4.
5. Η ανάγνωση της αποφάσεως τελειώνει. Ο Πρόεδρος διατάσσει τη φρουρά «παρά πόδας». Πένθιμη στιγμή επικρατεί σ' όλη την αίθουσα. Κα­νένας δεν κινείται παρ' όλο που τελείωσε η ανάγνωση του κειμένου. θαρρείς και είναι καρφωμένοι. Μήτε και οι δημοσιογράφοι δεν κινούνται, παρ' όλο που πρέπει να σπεύσουν στις εφημερίδες τους για να αναγγείλουν την από­φαση. Και ενώ κρατάει ακόμα τούτη η πένθιμη σιγή, ο Οθωναίος ξεκινάει να φύγη. Τόση είναι η σύγχισή του, που ξεχνάει να λύση τη συνεδρίαση .
Μια τυπική πράξη που δεν μπορεί να παραλειφθή. Οι στρατοδίκες του φωνάζουν: «Κύριε Πρόεδρε δεν λύσατε τη συνεδρίαση!».
Ο Οθωναίος όμως δεν γυρίζει πίσω. Ενώ μέχρι κείνη τη στιγμή στάθηκε σχολαστικά στους τύπους, τώρα τα ξεχνάει όλα. Απο εγωϊσμο επειδή ξέχασε; Ασφαλώς όχι. Σ' ένα τόσο σημαντικό τυπικό θέμα δεν χωρούν εγωισμοί. Ο Οθωναίος ήταν συγκινημένος. Δεν ήθελε να γυρίση πίσω για να δουν τη συγκίνηση του. Και αντί να γυρίση πίσω τάχυνε το βήμα του. Τους τύπους τους έσωσε —αν μπορεί να ειπωθή η λέξη— ο στρατοδίκης Γ. Σκανδάλης αντισυνταγματάρχης του Ιππικού. Ανεβαίνει στην προεδρική έδρα και λέει:
— «Λύεται η συνεδρίαση του εκτάκτου Επαναστατικού Δικαστηρίου!.
»  Η πράξη του Σκανδάλη είναι από τη φύση της αστεία. Τη συνεδρίαση τη λύνει ο Πρόεδρος. Ο Σκανδάλης αυτοεχειρίσθη Πρόεδρος! Και το ακροατήριο με την ψυχική ένταση και συγκίνηση ξέσπασε σε νευρικά γέ­λια. Ακόμα και οι αυστηροί στην όψη στρατοδίκες δεν μπόρεσαν να συγκρατήσουν ένα χαμόγελο.
6.-Έλα τώρα, μην κάνεις έτσι! Δεν πονάει τόσο όσο νομίζεις.