ΦΩΤΟΣ ΓΙΟΦΥΛΛΗΣ: Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΠΝΕΥΜΑ 2

ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ 
Επειδή είμαι τόσο πατριδολάτρης, -συνεχίζει ο κ.Παλαμάς, όλες οι κρίσιμες στιγμές του Έθνους μας έχουν αποτυπωθή στους στίχους μου. Από τα ευχάριστα γεγονότα της βασιλείας του Γεωργίου Α', από τις συγκινήσεις που γεννούσαν ακόμα και τα ταξίδια του όταν επήγαινε ζητιανεύοντας στην Ευρώπη για την τότε ταπεινήν Ελλάδα, από κείνα τα γεγονότα ακόμα αρχίζει να παίρνη κάτι ο στίχος μου . Έπειτα το 1888(;) με τη συγκίνησή του , με τους ενθουσιασμούς της επιστράτευσης...Μα το σημείο το πιο ξεχωριστό είνε "Στη χώρα που αρματώθηκε" (που εδημοσιεύθηκε στην "Πολιτεία και Μοναξιά"). Τα ποιήματα αυτά γραμμένα από σφιχτοδεμένες τερτσίνες , δείχνουν καθαρά τα αισθήματα που εκινούσαν το Έθνος τη στιγμή που άρχιζεν ο πόλεμος του 1912 -1913 .Σ' αυτά φαίνεται μια Πίστη, με την οποία ακλόνητα αντίκρυζε το Έθνος τότε τον πόλεμο. Επίστευε σε μια επιτυχία που ερχόταν....
Μέσα στο έργο μου φαίνεται και η ιδέα της Βαλκανικής Ομοσπονδίας, που θα ήταν ευεργετική και για το Έθνος μας. Από τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντος του Καποδίστρια αρχίζω ν' αγγίζω τα πολιτικά θέματα και πρόσωπα. Ο Καποδίστριας , ο Τρικούπης, ο Βενιζέλος: οι τρεις Έλληνες πολιτικοί , που φάνηκαν σε τρεις εντελώς διάφορες εθνικές στιγμές, περνούν στην ποίησή μου. Κι αληθινά μια προσωπολατρεία υπάρχει άφθονη στο στίχο μου..."

ΟΙ ΝΕΟΙ ΕΧΟΥΝ ΚΑΤΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΈΧΟΥΝ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ 
Η προσωπολατρεία που περνά μέσα στην ποίησή σας , κύριε Παλαμά, δεν είναι σημείο ιδιαίτερα Ελληνικό; 
-Μπορεί να το πη κανείς αυτό, γιατί βέβαια είναι ο Πίνδαρος. Κάτι τι Πινδαρικό , τηρουμένων των αναλογιών.Μα και ο Όμηρος έχει το προσωπολατρικό. Ωστόσο ο άνθρωπος που ζη σήμερα, στο νεώτερο κόσμο των ιδεών , μόνον αφιλοσόφητα θάλεγε πως εμείς είμαστε σαν τους αρχαίους, πως μοιάζουμε σ΄αυτούς αποκλειστικά , ή πως πρέπει να μοιάζουμε μόνον σ΄αυτούς. Εμείς οι νεώτεροι είμαστε πιο πολυποίκιλοι. Ακολουθούμε όχι μόνο την αρχαία , μα και την νέα παράδοση. Όχι μόνον στη Δραματική υπάρχουν μεγάλα υποδείγματα και μετά το Σοφοκλή, μα και στη γλυπτική και σε κάθε τέχνην. Αυτό είναι το βέβαιο. Εδιάβαζα τελευταία , νομίζω στο "Νουμά" , κάποιο άρθρο για την τέχνην κ' είδα εκεί να αναφέρεται ότι ο Ερμής του Πραξιτέλους είνε καλλίτερος από τα έργα του Ροντέν . Όχι δεν είναι αυτό. Τί θα πη καλύτερο; Άλλο είναι το ένα , άλλο είναι το άλλο, Έχουμε τρεις σταθμούς στη γλυπτική:Πραξιτέλης-Μιχαήλ Άγγελος-Ροντέν. Όλοι μεγάλοι. Ο ένας συμπληρώνει τον άλλον.Έτσι και οι νεώτεροι έχουν κάτι που δεν το έχουν οι αρχαίοι. Αυτό το λέει και ο Ρενάν στην "Προσευχή του επάνω στην Ακρόπολη", όπου έχει τη φράση: Υπάρχουν ομορφιές που δεν τις ονειρεύτηκες ω Θεά".

ΠΩΣ ΘΑ ΠΛΟΥΤΙΣΘΗ Η ΤΕΧΝΗ ΜΑΣ

ΠΩΣ ΚΡΙΝΕΙ ΤΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΣΤΙΧΟΥ
-Την σημερινή θέση της τέχνης του λόγου στην Ελλάδα πώς το βλέπετε , κύριε Παλαμά;

-Ο στίχος γενικά έχει κάμη προόδους. Λυρικός ή επικός στίχος αδιάφορο. Δεν ξεχωρίζω είδη. Μα γενικά βλέπω πως ο στίχος έχει καλλιεργηθή. Έχουμε τεχνίτες διαλεκτικούς. Και η κίνηση των νεωτέρων με ελκύει. Δεν έχω καιρό πάντα να την παρακολουθώ. Μα όταν μου δίνεται ευκαιρία , την βλέπω με πολύ ενδιαφέρον .Μόνον στην κριτική έχω μερικές άσχημες εντυπώσεις. Δυστυχώς βλέπει κανείς να καταγίνουνται στην κριτική εδώ νέοι πολλές φορές αμελέτητοι και απληροφόρητοι για πολλά πράγματα.

Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΣΤΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΗ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ 
Ιδιαίτερα στη διηγηματογραφία τελευταία παρατηρώ μια νέα ζωή και πρόοδο , μας ετόνισεν ο κ.Παλαμάς. Και στον πεζό λόγο η γλώσσα πια παίρνει το δρόμο της Ποίησης. Εμείς στον καιρό μας ευρισκόμαστε αλλού. Τότε γύρω μας η δημοτική εθεωρείτο "ανεκτή" στην ποίηση, όχι όμως και στον πεζό λόγο.Τώρα όμως στα έργα της δημιουργικής φαντασίας , ποίηση και διήγημα και θέατρο , τείνει γενικά να χρησιμοποιήται η δημοτική. Ακόμη και συγγραφείς παλιοί και συντηρητικοί , όπως ο Δροσίνης και ο Λυκούδης, γράφουν τώρα δημοτική.Βέβαια έχει και η καθαρεύουσα τους δικούς της.Έχει ακόμη υπερασπιστάς και λάτρας. Το γλωσσικό ζήτημα είναι ζήτημα υπομονής και λογοτεχνικής δουλιάς. Έγινεν αρκετή ζύμωση και πολλοί αγώνες. Και η δημοτική επικρατεί τώρα στη λογοτεχνική παραγωγή . Αν παράλληλα στη δημιουργική λογοτεχνική παραγωγή γίνη και μία φιλολογία άλλη , επιστημονική και φιλοσοφική , τότε βέβαια η δημοτική θα επικρατήση γενικά και η καθαρεύουσα θα πεθάνη από φθίση!

Το ίδιο έγινε και στην Ιταλικήν αναγέννηση με τον Ντάντε και στη Γαλλία με τον Ρονσάρ. Κ' οι δυό τους έγραφαν στην αρχή Λατινικά, μα έπειτα , επέβαλαν τιις εθνικές γλώσσες τους.Κατίσχυσαν οι γλώσσες του Λαού και η Λατινική , η νεκρά γλώσσα , έσβυσε....

ΕΟΡΤΕΣ ΓΙΑ ΤΑ 300 ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΡΟΝΣΑΡ

ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Και τέλος ο κ. Κ.Παλαμάς έφθασε στο συμπέρασμα για το γλωσσικό μας ζήτημα:
-Και σ΄ εμάς τάχα έτσι θα τραβήξουν τα πράγματα; Εκεί και η απόσταση των εθνικών γλωσσών , Γαλλικής και Ιταλικής, από τη Λατινική ήταν μεγάλη. Σ' εμάς η καθαρεύουσα εγεφύρωσε την απόσταση κ' εδυσκόλεψε το έργο της δημοτικής.Το αχαρακτήριστο ανακάτωμα της γλώσσας, η καθαρεύουσα , μας έφερε δυσκολίες και δισταγμούς. Αλλά από την άλλη μεριά το μεγάλο γεγονός ότι ο Ποιητής πάει προς τη Δημοτική , δείχνει ότι η καθαρεύουσα είναι κάτι τι καλό , ότι πρέπει κάτι τι ν' αλλάξη. Ο Σολωμός , μεγάλο ποιητικό δημιουργικό πνεύμα, γιατί να στραφή στη Δημοτική;Τάχα δεν μπορούμε σε λίγο χρονικό διάστημα να μάθη την καθαρεύουσα ; H κλίση λοιπόν της καλλιέργειας της Δημοτικής από ένα ποιητή , τόσο αληθινό και ισχυρό σαν τον Σολωμό , είναι ένα σημείο πολύ σημαντικό για να μας δείξη το σωστό δρόμο.

Κ' επεσφράγισε τα λόγια του ο κ.Παλαμάς με θερμότατες λέξεις ενθουσιασμού για την ολοένα προοδευτική ανάπτυξη της δημοτικής μας και μαζί της καλλιτεχνικής Ελληνικής δημιουργικής εργασίας.

Επιστροφή

ΦΩΤΟΣ ΓΙΟΦΥΛΛΗΣ: Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΠΝΕΥΜΑ

Η ΣΙΛΟΥΕΤΤΑ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ ΣΤΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΟΥ

... Κ' ένα βράδυ βρεθήκαμε στο ήσυχο γραφείο του. Κελί και ναός μαζί . Μοναχικό ήρεμο ...Θα πίστευε κανείς πως από κάθε γωνιά του , χίλια στόματα μιλούν μέσα στη σιωπή και τραγουδάνε κάτι το ωραίο. Και αληθινά! ... Βιβλία, βιβλία όπου κι αν γυρίση κανείς. Τα αγαπημένα βιβλία του πλημμυρίζουν το γραφείο. Οι βαθυστόχαστοι και λατρεμένοι φίλοι του ποιητή ειν΄έτοιμοι να μιλήσουν...Τέσσαρες μεγάλες βιβλιοθήκες ,γεμάτες βιβλία , κι ακόμα τέσσαρες εταζέρες γεμάτες, μα βιβλία και κάτω στο πάτωμα σε σωρούς , βιβλία και απάνω στη σόμπα. Το απλό γραφείο στη μέση . Απλά και ταπεινά όλα τα έπιπλα .Κάποια παληά ευγενικότητα σκορπίζουν , καθώς φωτίζονται από την λάμπα του πετρελαίου με το φτωχό ήσυχο φως. Εικόνες με γνώριμες μορφές ξεπροβάλλουν στους τοίχους: O Oυγκώ, ο Σέλλεϋ , o Νίτσε, η Μπράουνιγκ, μια φωτογραφία της Κοντές ντε Νοάϊγ με ιδιόχειρη αφιέρωσή της στον ποιητή, και εικόνες του ιδίου του Παλαμά, των παιδιών του.... Μορφές ιδανικές κι αγαπημένες.... 

Εκεί κι' ο ποιητής. Πάντα γεμάτος σκέψη, μα και συχνά πλημμυρισμένος από ενθουσιασμό. Το βάθος και το λαμπερό φως σφιχτοδεμένα.... Κάποτε,καθώς μιλεί, τα δασά μεγάλα μαύρα φρύδια του κρύβουν τα μάτια του και λες πως ολόκληρος κατεβαίνει στα βάθεια μιας σκέψης που τρέχει να τη συλλάβη...Και κάποτε πάλι τα μαύρα μάτια του πετούν φωτιές και τα βάθεια της σκέψης του ξεπετούνται καταπάνω μας με τη φλόγα ενός ενθουσιασμού! 

Στην κουβέντα του συχνά μας θυμίζει πψς είναι "γέρος πια". Μα δεν μπορούμε να τον ιδούμε παρά σαν ένα νέον πάντα , πάντα ανανεωμένον.... Ο Παλαμάς είναι ο πιο ώριμος μα και ο πιο νέος απ ' όλους μας. 

Αρχίζει με μερικά φιλοφρονητικά λόγια. Ξέραμε πως αληθινά ευχαριστειται από κάθε εκδήλωση φιλολογική των νεωτέρων.Και αφίνουμε να μας πη πολλά καλά λόγια, περισσότερα από όσα αξίζει ίσως το έργο μας....Κ' εξ αφορμής μιας νουβέλλας μου αρχίζει να μιλή για την καλλιέργεια του πεζού λόγου , που αρχίζει τώρα τελευταία να παίρνη ένα καλό δρόμο στην Ελλάδα.. Παρατηρεί μάλιστα πως οι ποιητάί που κατόπιν γράφουν πεζογραφήματα μπορούν να παρουσιάζουν πιο επιμελημένο το ύφος του πεζού γραψίματος .Και προχωρεί και συγκρίνει την πρώτη εποχή της λογοτεχνικής ζωής , που ο ποιητικός λόγος είχε στοιχεία που κατόπι τα έδωξε και τα πήρε ο πεζός λόγος και παρατηρεί ακόμα πως και κατόπιν πάλιν η ποίηση επήρε από το πεζό τα στοιχεία και τ' αφομοίωσε .... 

Και προχωρεί την εξέταση του ζητήματος πως η δύναμη κάθε ποιητή όχι οι καθιερωμένες μορφές και συνήθειες δίνουν την αξία στο έργο. 

Και καθώς μας μιλεί , πότε μας κάνει να τον ακολουθήσουμε στα βάθεια της σκέψης του, πότε να ξανασυνταχτούμε μαζί του στους ενθουσιασμούς!.... 

ΟΙ ΔΥΟ ΑΓΩΝΕΣ ΤΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΥ

Αλλά καιρός είναι να μπούμε στο θέμα μας.Του διατυπώνουμε με πολλά λόγια τα ερωτήματά μας, που μπορούν να συνοψισθούν έτσι: 

-Ποιές είνε και ποιες πρέπει νάναι οι φιλολογικές και καλλιτεχνικές τάσεις μας και κατευθύνσεις ανάμεσα στα γύρω γεγονότα; 

Και ο Κωστής Παλαμάς μας απαντά:

-Ο διανοητικός άνθρωπος , και μάλιστα ο ποιητής εξαιρετικά, δύο πράγματα έχει να κάνη μέσα στην εποχή που περνούμε. Οι σημερινοί καιροί είναι επικοί. Πιστεύει κανείς πως κάπου θα καταλήξη η κίνηση των γεγονότων , πως πάει προς κάπου κι' όμως η πάλη ξαναρχίζει! Μας ήρθαν τα γεγονότα με το σορό... Μας ανεστάτωσαν.Μας έκαμαν να βλέπωμε γύρω μας κάτι σαν εκείνο που λέει ο γνωστός στίχος του Βυζυηνού:"Mετεβλήθη εντός μου ο ρυθμός του κόσμου!" Kαι στο διανοητικό κόσμο λοιπόν μας έδωσαν μεταβολές ο πόλεμος και η μεταπολεμική εποχή .Και μέσα σ' αυτή την πάλη ο διανοητικός άνθρωπος αισθάνεται πως έχει την υποχρέωση δυο πράγματα να κάνη: Από το ένα μέρος αισθάνεται την επιθυμία και την ανάγκη να παρακολουθήση τις Ιδέες που γεννιούνται και κινούνται γύρω του. Και από το άλλο μέρος όμως αισθάνεται την ανάγκη να σταθή με ένα είδος παθητικής αντιδράσεως και να τελειώση το έργο του. Είνε χρέος του και αυτό.

Για μένα, εξακολούθησεν ο κ. Παλαμάς , το νεώτερο στοιχείο στο έργο μου δεν είνε τόσο κοντά. Σαν να μην έχω τίποτε γύρω μου. Δε θέλω να λέω μεγάλες λέξεις , μα ένας άνθρωπος που γέρασε στην ποίηση, δεν μπορεί ν' αφήση αυτό το Πάθος και γυρεύει να σταθή μέσα στο έργο του , ζητώντας να το συμπληρώση, να το τελειώση...Κι\ έτσι εγώ το συνεχίζω ακόμη.....

ΤΙ ΕΡΓΑ ΕΤΟΙΜΑΖΕΙ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ; 

-Και τώρα τι ετοιμάζετε; Σε τι καταγίνεσθε; Πως προχωρείτε στο έργο σας; 

-Έχω το έργο μου το ανέκδοτο ακόμα. Να: οι "Βωμοί" μου έπρεπε νάναι δύο τόμοι. Ο ένας ετυπώθηκε: ο "Α τόμος". Μα ο δεύτερος έγινε αυτοτελής με νέο τίτλο και αποτελεί το νέο ανέκδοτο έργο μου: "Πρόσωπα και κείμενα ". Αυτά όλα που λένε υποκειμενικά και αντικειμενικά τα πιστεύω για διακοσμητικούς, μάταιους προσδιορισμούς .Δεν μπορώ να τα καταλάβω σαν κάτι τι ωρισμένο. Έτσι και στο έργο μου αυτό παρουσιάζονται , όπως γράφονται ή εκδηλώνονται , άμεσα τα αισθήματα ή έμμεσα ,παρουσιαζόμενα με τα γνωστά πρόσωπα της Ιστορίας .'Οπως και στα "Μεγάλα Οράματα", μα όπως και σ' άλλα έργα μου με τραβούν κάποια πρόσωπα , κάποια χαρακτηριστικά πρόσωπα της διανοήσεως μέσα στους αιώνες....

Έπειτα ετοιμάζω το "Τραγούδι του Καραϊσκάκη". Αυτόν τον ήρωα τον θεωρώ προσωπικότητα ισχυρή και περίπλοκη , γεμάτη από αντιθέσεις .Δεν ξέρω αν απάνω στο θέμα αυτό θα πω τον τελευταίο λόγο εγώ. Αλλά απάνω στο πρόσωπο του Καραΐσκάκη συγκεντρώνω τα όνειρα της Φυλής μου.Μάλιστα πριν τον παρουσιάσω στο έργο μου αυτό ολόκληρον, σαν προανάκρουσμα και σαν προαναγγελία, έχω δώση στα "Δεκατετράστιχα" δύο σονέτα, όπου παρουσιάζω την επική μορφή του Καραϊσκάκη. 

Έχω ακόμη για να παρουσιάσω την "Ποιητική μου". Ένα μέρος της μικρό έχει δημοσιευθή σαν πρόλογος στην δεύτερη έκδοση της "Ασάλευτης Ζωής". Μα πιστεύω πως πρέπει να βγη ολόκληρη η "Ποιητική μου " σε βιβλίο. Δεν το κατώρθωσα ακόμη να το δώσω ...Μα θέλω να φανή γρήγορα. Είνε ένα βιβλίο που θα καθοδηγή την κριτική εργασία απάνω στο έργο μου .Με όλους τους επαίνους που μου έκαμαν την τιμή να μου γράψουν και με όλες τις κατηγορίες που παρουσίασαν για το έργο μου, πιστεύω πως εγώ ο ίδιος έπρεπε ν α δείξω μερικά σημεία του έργου μου. 

ΜΙλώντας όμως στην "Ποιητική" μου για το έργο μου , θίγω και αναλύω και γενικά όλα τα ζητήματα που ενδιαφέρουν την ποίηση .Και το βιβλίο μου αυτό , μαζί με τα ποιήματά μου , συνεχίζει την ποιητική μου εργασία , την ανακεφαλαιώνει , τη συμπληρώνει. Είναι και το έργο μου αυτό ποιητική εργασία. Μάλιστα γι' αυτό δεν έπρεπε να φανεί παράξενο το μότο που έβαλα σ' ένα Τόμο των "Γραμμάτων" μου, "Ετοιμάζουμε τα άρθρα μας ,-έγραφα,- όπως γράφουμε και τα ποιήματά μας".

"Έχω κ' ένα δράμα , -εξακολούθησεν ο κ.Παλαμάς.- Μάλιστα στους "Βωμούς" παρουσιάζεται κάτι σαν εισαγωγή του. Είναι ο "Καλλίμαχος". 

Ακόμα ετοιμάζω "Τα χρόνια μου και τα χαρτιά μου".Εκεί περνάει η εποχή της νεότητός μου. Άλλη εποχή , άλλα πρόσωπα, άλλες φροντίδες και ιδέες την κινούν... 

Μα και τα κριτικά μου άρθρα , άλλα δημοσιευμένα εδώ κ' εκεί , άλλα αδημοσίευτα ακόμα, θέλω να φανούν σ' ένα τόμο όλα μαζί. Ο τίτλος τους είναι "Πεζοί δρόμοι ". Η σημασία τους θα φανή πιο καλά στη συγκέντρωσή τους.Μα το ίδιο και τα σκόρπια σε περιοδικά "Σημειώματα στο περιθώριο" θάπρεπε να βγουν συγκεντρωμένα. 

Αυτά είναι. Τώρα, με αυτά θα τελειώση το έργο μου; Θ' αρχίσω και άλλα θα προχωρήσω; O τεχνίτης πάντα ξετυλίγεται , αγωνίζεται, προχωρεί..."
Η ΠΑΤΡΙΔΟΛΑΤΡΙΚΗ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ
Σ' ερώτησή μας ποιά θεωρεί την κύρια ιδεολογία του έργου του, ο κ. Παλαμάς μας είπε:
-Ναι . Σας είπα πριν για το "Τραγούδι του Καραϊσκάκη". Λοιπόν ο Καραϊσκάκης. Η Πατρίδα. Η Φυλή .Και προ και μετά τον πόλεμον πολλές νέες ιδέες εφάνηκαν και εκινήθηκαν. Ανάμεσα σ΄αυτές και η Σοσιαλιστική. Όχι πια η ιδέα της Πατρίδας , μα η ιδέα μιας ευτυχισμένης Ανθρωπότητας. Στη Ρωσσία η ιδέα επροχώρησε πιο πολύ. Ο κομμουνισμός . Μα και εδώ η ιδέα αυτή είχε την επίδραση της .Και βέβαια κ' εδώ αν βγη ποίηση από την ιδέα αυτή "καλώς να βγη". Μα η αντίληψη των καινούριων ιδεών ίσως δεν είνε τόσο κοντά σ΄εμέ. Σ' εμέ το μεγάλο Ιδανικό είναι άλλο. Είναι η "Μεγάλη Ιδέα"
-Δηλαδή η πατριωτική ιδέα;
-Ναι .Καθαυτό η Μεγάλη Ιδέα. Ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς .Εκπληρώνει ίσως τον προορισμό της η πατριδολατρεία στην Ποίηση και πλατύτερα. Υπάρχουν , καθώς ξέρετε, στην ποίηση οι "μεγάλοι κοινοί τόποι "που απάνω σ΄ αυτούς δημιουργεί η Ποιήση ; η Ζωή, ο Έρωτας , ο Θάνατος...Έτσι και η Πατρίδα.
Δεν αφίνωμε την ιδέα της Πατρίδας. Και όμως και η ιδέα αυτή μπορεί να αδελφωθή με άλλες, Η συνδιαλλαγή των ιδεών της Πατρίδας με την ιδέα της όλης Ανθρωπότητας σε πολλά σημεία του έργου μου παρουσιάζεται . Μα και γενικά θάχετε παρατηρήση στο έργο μου συνδιαλλαγές και αγκαλιάσματα ιδεών διαφορετικών.
Ναι η Πατρίδα μ' εμπνέει εξαιρετικά -ετόνισεν ο ποιητής.
-Μα γιατί κάθε τι το Πατριδολατρικό εκατάντησε να εμφανίζεται σαν κάτι το κακό και άσχημό;
-Aπό την κακή εμφάνισή του Γιατί το έπιασαν στα χέρια τους μέτριοι τεχνίτες.... 
Κάθε τι πατριδολατρικό παίρνει μια ιδιαίτερη φυσιογνωμία στο στίχο μου.

(Συνέχεια)

(Το αφιέρωμα στον Εθνικό μας ποιητή, με τη γραφίδα του λογοτέχνη  Φώτου Γιοφύλλη δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Ελεύθερος λόγος της 26 Ιουνίου 1923)

ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ: ΤΡΙΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΘΥΜΟΥ

Στον ποιητή και συναγωνιστή Αργύρη Εφταλιώτη.

Τώρα, χωρίς το θυμό, ανόητος είναι ο πόνος.

Λεοπάρδης (Sopra il monumento di Dante).

ΟΙ ΚΑΛΟΓΕΡΟΙ

Είμαστ' οι άνεργοι και οι άχαροι,
και της ζωής είμαστ' εμείς οι καταλαλητάδες,
για να πατάμε' και να σβήνουμε είμαστε
τα ωραία και τ' αληθινά, τ' άνθια και τις λαμπάδες.
Τον ήλιο και τα ηλιόχαρα οχτρευόμαστε,
και τις αγάπες της καρδιάς και του παιδιού τα γέλια,
με νεκροσάβανο σκεπάζουμε
το Λόγο τον τετράψυχο στα γαληνά Βαγγέλια.
Είμαστ' ο κούφιος ήχος ο παράταιρος
στων κεραυνών το ταίριασμα και στων κελαϊδημάτων,
χαλάσματα και σκιάχτρα κάνουμε
τους θείους ναούς και τα λευκά κορμιά των αγαλμάτων.
Μα να ο ραγιάς τα σύντριψε τα σίδερα,
«Ζωή!» ο Τεχνίτης έκραξε, Σοφέ, αλαλάζεις «Νίκη!»'
φύγαμε τότε και τρυπώσαμε
μεσ' στων έρημων τις μονιές και γίναμεν οι λύκοι.
Και τώρα κάθε που απαντήσουμε
την Υπατία την άτρομην Ιδέα την αστρομάτα.
τη σφάζουμε, τη χιλιοκομματιάζουμε,
και—ω λύσσα!•—τα κομμάτια της τα ρίχνουμε στη στράτα.


Η ΒΕΡΓΑ ΤΟΥ ΖΩΪΛΟΥ

Στην πλάση, από της θάλασσας τη μάνητα
ως τον τριγμό του σαρακιού, κι απ' το βουνό ως το χνούδι,
και μέσα στα βουβά και μέσ' στ' ασίγητα,
στα πάντα δυσκολόβρετο κοιμάται ένα τραγούδι.
Και το τραγούδι το ξυπνάνε οι Όμηροι,
σάρκα του δίνουν, ψυχή, φως, το κάνουν πλάσμα και άστρο,
κ' ύστερα, εσείς, κιθάρες δρόμο δόστε του!
Με το τραγούδι υψώνεται της Πολιτείας το κάστρο,
μέσ' στο τραγούδι ο Νόμος πρωτοβλάστησε,
κι από της λύρας τα όνειρα τα έργα τα μεγάλα•
οι δόξες των εθνών των κοσμοξάκουστων
κρατούνε πρωτοβύζαχτο του τραγουδιού το γάλα.
Για τούτο πλάστες και προφήτες οι Όμηροι,
αταίριαστοι, Αδασκάλευτοι, άκακοι, ξένοι, ωραίοι•
μέσα στη θεία τους γλώσσα την αγράμματη
Ηρώων αλαλάζει λαός, μιας μάννας καρδιά κλαίει.
Μέσα στη θεία τους γλώσσα την αγράμματη
με πρόσωπο Πεντάμορφης είναι γραμμέν' η Ιδέα,
ζωές, αλήθειες, πάθια, λαχταρίσματα,
κι όλα όσα λέτε, αστόχαστοι και ανίδεοι, χυδαία !
Για τούτο καταριέστε το τραγούδι τους,
που ρέει γοργά με τα νερά ψηλάθε τα καθάρια,
εσείς, του Ξεπεσμού λουλούδια ατίμητα•
σας έχει ο νους απόπαιδα κ' η ασκημιά βλαστάρια!
Για τούτο, άν κάνουν οι Όμηροι να τρέμετε,
τρομάρα του ανεμόδαρτου στο δέντρο απάνω φύλλου,
των Ομήρων τους ίσκιους δεν τους τρέμετε.
Κι αυτούς χτυπάτε, παίρνοντας τη βέργα του Ζωίλου!

Ο ΠΟΙΗΤΗΣ


Μόνος. Εν' άδειο απέραντο τριγύρω μου,
και μιας πολέμιας χλαλοής ασώπαστη η φοβέρα.
Κι όταν εκείνη κατακάθεται,
μόνος• θανάσιμη σιωπή παγώνει πέρα ως πέρα.
Μόνος• Μ' αρνήθηκαν οι σύντροφοι,
κι από το πλάϊ μου γνωστικά τ' αδέρφια τραβηχτήκαν.
Μ' έδειξε κάποιος. — Νά τος! — Καταπάνω μου
γυναίκες, άντρες, γέροντες, παιδιά, σκυλιά ριχτήκαν.
Το χέρι το ακριβό της Οδηγήτρας μου,
που με κρατούσε, ανοίχτηκε προς άλλα χάϊδια... Μόνος.
Σε βάθη μυστικά περνούνε αστράφτοντας
των ασκητάδων οι χαρές, του μαρτυρίου ο θρόνος•
Φωτιά 'βαλαν, το κάψανε το σπίτι μου,
και σύντριψαν τη λύρα μου με τη βαθιά αρμονία.
Την Πολιτεία δυο Λάμιες τη ρημάζουνε:
η λύσσα του καλόγερου, του δάσκαλου η μανία.
Της Πολιτείας η πόρτα κλείστηκε,
με διώξανε, έρμος βρέθηκα στα έρμα μονοπάτια•
και της Ιδέας της αστρομάτας, που έσφαξαν,
από τη στράτα μάζωξα τα ολόφωτα κομμάτια.
Καί τάσπερνα στο διάβα μου, και φύτρωναν
εδώ παράδεισοι, κ' εκεί βασίλεια, κ' εκεί πέρα
παλάτια κ' εκκλησιές και δρακοντόκαστρα.
Κι όλα στην ίδια ευφραίνονταν ανύχτωτην ημέρα.
1901

ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ: ΒΟΥΛΕΥΤΟΛΟΓΙΟΝ

«Χαράς ευαγγέλια. Κατωρθώθη η ειρή­νη; Εκενώθη η Θεσσαλία; Κατεβλήθη η αποζημίωσις; Μας εδόθη η γραμμή του Βερολίνου; Ήρχισεν το ψαλλίδισμα των περιττών, ο διωγμός όλων των αισχροτή­των; Τα δημόσια ξεσκουπίζονται, ξεπλύνονται, ξεκαθαρίζονται; Εξέσπασαν εις ευεργετικήν βροχήν τα πυκνούμενα από τίνος καιρού εις την ατμόσφαιραν σύν­νεφα των διαφόρων μεταρρυθμίσεων, βελτιώσεων, αναστυλώσεων, αναγεννήσεων; Τίποτε από αυτά. Χαράς ευαγγέλια. Κυ­οφορείται μεγαλοπράγμων αύξησις βου­λευτών. Εις το απογραφικόν τμήμα του Υπουργείου των Εσωτερικών μεγάλη κίνησις και βαθεία συγκίνησις από τίνος. Η προσφάτως συντελεσθείσα απογραφή των μακαρίων κατοίκων του βασιλείου υ­πήρξε γόνιμος εις μίαν μεγάλην ανακάλυψιν. Εκ της αυξήσεως του αριθμού των κατοίκων του Κράτους υπολογίζεται ότι οι βουλευταί θα αυξήσουν κατά είκο­σι ή εικοσιπέντε. Διότι το λέγει ο νόμος αυτός, ο νόμος ο υπέρτατος, ο παντεπόπτης, ο περί πάντων προνοών και τα πάν­τα πληρών, ο νόμος ο καθορίσας πλουσιό­τατα τον αριθμόν των βουλευτών, και φροντίσας και περί της αυξήσεως αυτών αναλόγως προς την αύξησιν του πληθυ­σμού. Τί λόγος! Πόσον θα ηδικείτο ο κυ­ρίαρχος λαός, αν δεν του εξεφούρνιζαν από καιρού εις καιρόν μπόλικους τους αν­τιπροσώπους του, σύμφωνα προς το μεγαλείον της κυριαρχίας του! Τα ίδια συμ­βαίνουν και εις τα Παρίσια και εις το Λονδίνον, άλλωστε. Και τώρα, δια το μεγαλουργόν αυτό αυγάτισμα, εργάζονται, δουλεύουν και ιδρώνουν εις τα υπουργικά άδυτα. Το Υπουργικόν Συμβούλιον θα εγκρίνη την απόφασιν, και από τώρα ε­τοιμάζονται αι στήλαι της «Εφ. της Κυ­βερνήσεως». Έτσι το θέλει ο νόμος.

» Και δεν ηξεύρω διατί ενθυμούμαι τον παροιμιώδη εκείνον βασιλέα της Ισπανί­ας, όστις τόσον περισσότερους τίτλους προσέθετεν εις το όνομά του όσον περισ­σοτέρας επαρχίας έχανεν εις τους πολέ­μους τους οποίους διεξήγε. Τον βασιλέα τον οποίον παρωμοίαζον με την τρύπαν, η οποία τόσον επλατύνετο όσον χώμα της επαίρνετο. Εξερχόμεθα ή δεν εξερχόμε­θα συντετριμμένοι και ισχνότεροι από τον πόλεμον αυτόν; Ω! χαρά στην Βουλήν που αψηφούσα το γελοίον, θα εμφανισθή εις πρώτη ευκαιρίαν παχυτέρα και ογκω­δεστέρα, ως να την επάχυναν τα τρό­παια και να την εξώγκωσαν οι θρίαμβοι. Και να ήτο μόνο το γελοίον και μόνον το θλιβερόν της αντιθέσεως αυτής, το πρά­γμα θα ήτο υποφερτόν. Αλλά να ζώμεν εις εποχήν καθ' ην μεγαλοφυείς κοινω­νιολόγοι και δημοσιολόγοι δεινοί και πνεύ­ματα υπέροχα, και συγγραφείς παγκο­σμιου φήμης εκήρυξαν αμείλικτον τον πό­λεμον κατά της τυραννίας των κοινοβου­λευτικών πολιτευμάτων, κατά της κατα­χρήσεως και των υπερβάσεων της βουλευτoκρατίας, κατά των αλαθήτων και ανεύθυνων αντιπροσώπων του λαού, οίτινες λυμαίνονται και παρακωλύουν την επ' αγαθώ λειτουργίαν της συνταγματικής μηχανής. Και κραυγάζουσι και διαμαρ­τύρονται οι άνθρωποι ούτοι, έχοντες ύπ' όψιν πολιτεύματα μεγάλων και ολβίων Ε­θνών, ως εν Αγγλία και ως εν Γαλλία, άτινα λειτουργούσιν ως πρότυπα προς απομίμησιν μεταξύ των άλλων λαών.

» Και αι κραυγαί των και αι διαμαρτυρίαι των συγκεντρούνται κυρίως εις τρία τινά. 

Πρώτον, εις την εγκληματικήν συγκατάβασιν, ήτις επιτρέπει το νομοθετικόν αξίωμα εις ανθρώπους, ουδέν σημαντικόν προσόν επιδεικνύοντας, μόνον δε τιμωμένους ως γνώστας «τοπικών συμφερόντων». 

Δεύτερον. Εις το άγαν πολυ­πληθές του κοινοβουλευτικού σωματείου, ούτινος μόνον αποτέλεσμα είναι η αύξησις της συγχύσεως και η πληθώρα των ασυναρτήτων νομοθετημάτων. Τρίτον. Εις την μεγάλην κατάχρησιν της ρητορικής, της τέχνης δηλονότι του συναρπάζειν και παραπλανάν. «Βοηθός φαρμακείου, άκου­σας την περιγραφήν των αλγηδόνων, τας οποίας επροξένησεν η φλόγωσις του τυφλεντέρου, αποδίδει ταύτας εις κωλικόπονον, και δι' ισχυράς δόσεως καθαρσίου καθίσταται ένοχος του θανάτου του α­σθενούς. Ο ασύνετος βοηθός καταδιώκεται επί φόνω έξ αμελείας- ουδόλως λαμ­βάνεται ύπ' όψιν η αγαθότης των προθέσεών του... 'Αλλως έχουσι τα πράγματα διά τους νομοθέτας, φονείς και τούτους εξ αμελείας. Αι ευθύναι καταμετρούνται εις αυτούς μετά μεγίστης επιεικείας. Α­ναγνωρίζεται ότι η κοινή πείρα ώφειλε να διδάξη τον ημιμαθή βοηθόν να μη σφετερισθή καθήκοντα ιατρού. Αλλά δεν αναγνωρίζεται ομοίως ότι «η κοινή πείρα πρέπει να υπαγορεύη εις τον νομοθέτην να μη αναμιγνύεται εις τα νομοθετικά, πριν τύχη της δεούσης αναπτύξεως». Η περικοπή είναι του Σπένσερ.

«Όσον πολυαριθμοτέρα η Βουλή, λέ­γει ο Γάλλος δημοσιολόγος Κάρολος Μπενουά, τόσω θα είναι αύτη «οχλική», τόσον μετριωτέρα θα είναι η ανάπτυξις αυτής, τόσον ευκολώτερον θά υπόκειται εις λά­θη». Και προτείνει, προκειμένου περί του Γαλλικού Κοινοβουλίου, την κατάργησιν 300 εδρών βουλευτών και 200 γερουσια­στών. Υπάρχουν οι φρονούντες ότι και το Αγγλικόν Κοινοβούλιον είναι περιττώς εξωγκωμένον κατ' αριθμόν. Ενώ αι Ηνωμέναι Πολιτείαι της Αμερικής, επί πληθυσμού 40 εκατομμυρίων έχουσι 75 γερουσιαστάς και 325 βουλευτάς μόνον. «Εν πάση περιπτώσει —έλεγεν ο Λαβελαίυ— δύσκολον να εύρη τις 300 βουλευτάς ικα­νούς προς άσκησιν ούτως υψηλών καθηκόντων». Εν Ελλάδι, τη χώρα των θαυμάτων, τα πάντα είναι δυνατά και κατορ­θωτά όχι 300 αλλά και 1300 δεν θα εκρίνοντο επαρκείς προς άσκησιν βουλευτικών καθηκόντων. Και αμφιβάλλω αν υπάρχη Ελλην μη αντιποιούμενος νομοθετικήν ει­δικότητα και σοφίαν. En attendant, ας εντρυφήσωμεν εις το πανευφρόσυνον άγ­γελμα του αυγατίσματος των βουλευτών μας, πανέλληνες!».

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Ακρόπολις εσπερινή" στις 28 Ιουνίου 1897)