ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 8

15.— Κύριε Πρόεδρε, θέλω να τελειώσω την απολογίαν μου διά της αφηγήσεως συντόμως μεν εκείνων, α εκαμον πριν αρχίση η επίθεσις, διότι υπάρχει μία περίοδος από του διορισμού μου έως την επίθεσιν και ένα άλλο από της επιθέσεως μέχρι τέλους και να σας εκθέσω τας σκέψεις μου αι οποίαι μη ήγαγον να κάμω τούτο ή εκείνο. Εφρόνουν, κ. πρόεδρε, ότι η στρατιω­τική Μικρασιατική ενέργεια ήτο απολύτως αδύνατον να επιτύχη καθ' οιαν­δήποτε έποχήν, αφ' ης ήρξατο, εφόσον δεν έξησφαλίζετο ό αφοπλισμός της Τουρκίας, τον όποιον περιελάμβανεν η Συνθήκη των Σεβρών. Ήτο απο­λύτως αδύνατον ένας στρατός, οιοσδήποτε, ευρισκόμενος επί μιας χώρας μεμακρυσμένης σχετικώς από την Ελλάδα, ο οποίος έχει ως βάσεις μίαν βάσιν εν Σμύρνη και μίαν δευτερεύουσαν εις Μουδανιά, ήτο απολύτως αδύνατον νά σταθή εκεί, έχων απέναντι του 9 έκατομ. τουρκικού πληθυσμού και εκ του οποίου ήδύνατο νά σχηματισθή ένας στρατός, θάττον ή βράδιον, εφ^' όσον λέγω τα εφόδια, τα οποία είχεν η Τουρκία και η της Κωνσταντινουπό­λεως, η οποία, ως προς τούτο ήτο σύμφωνος με τον Κεμάλ, δεν απηγορεύετο να δίδωνται εις αυτόν. Αλλά δεν ήτο μόνον ούτος ο κίνδυνος. Ήτο γνωστόν, ότι υπήρχε μεταξύ των Ρωσικών Σοβιέτ και Κεμάλ συνεργασία εν αρχή. Όπως ήτο γνωστόν, κατόπιν τα πράγματα μετεβλήθησαν επί πολύ. Λοιπόν η Ελλάς ευρισκομένη επί του Μικρασιατικού εδάφους, δεν θα ήτο δυνατόν ν^' αντιστή εις την εχθρικήν πίεσιν, εφ' όσον ο ανεφοδιασμός αυτού του στρατού εγίνετο, και να λύση το ζήτημα στρατιωτικώς. Κατ' εμήν γνώμην, χωρίς να θέλω να επεκταθώ εις λεπτομερείας, αι οποίαι δεν με αφορούν, σφάλμα είνε από την πρώτην επιθετικήν επιχείρησιν, η οποία εγένετο προ του Μαρτίου, της οποίας όλα τα άλλα είνε συνέπεια. Όταν έφθασα  εκεί, εύρον εν μέτωπον το οποίον είχε μήκος 750 περίπου χιλιομέ­τρων. Υπέρ του μετώπου αυτού απεφάνθη ο υποστράτηγος Πάλλης, υποθέτω δε ότι θα ήτο και η γνώμη του αρχιστρατήγου Παπούλα, το οποίον έθεώρουν ως πανάκειαν και ότι δεν ύπήρχεν ή τούτο ή η εκκένωσις. Και εις εκ των άλλων μαρτύρων ο κ. Σπυρίδωνος είπε τους αυτούς λόγους. Διατί ; Διότι κατά τους κανόνας της στρατηγικής, κατέχω τους κόμβους τους σιδηροδρομικούς, επομένως είμαι κύριος. Αλλά αυτοί, κ. στρατοδίκαι, κατά κακήν σύμπτωσιν ευρίσκοντο 300 χιλιόμετρα μακράν από την βάσιν. Αν ευρίσκοντο 700 χιλιόμετρα, θα επέμεναν να πάμε να τους πιάσωμεν. Τό πρό­βλημα είνε: Αν είνε ή δεν είνε υπέρτερον των δυνάμεων του Ελληνικού Κράτους. Kατά την γνώμην μου δεν ήτο δυνατόν νά γίνη. Έγώ εύρήκα μίαν κατάστασιν ωρισμένην. Εύρήκα αυτό τό μέτωπον εις το οποίον αι μεραρχίαι ήσαν διεσπαρμένοι, εκ τών οποίων αί άκραιαι μεραρχίαι είχον 180 —200 χιλιόμετ. μήκος προκαλύψεως. Ευρήκα αυτό το μέτωπον, το οποίον είχεν επτά κενά διάφορα, 5—7 χιλιομέτρων, τα οποία επετηρούντο από με­ρικούς Κιρκασίους αντικεμαλικούς και μερικούς ιππείς ιδικούς μας. Ευρήκα αυτό το  μέτωπον, τo οποίον είχε τον θάνατον μέσα του: Την σφήνα του Αφιόν Καραχισσάρ. Διότι τί ήτο το  Αφιόν; 'Ητο ακρογωνιαίος λίθος του όλου μετώπου. Διότι καθώς είπον και άλλοτε, εφαίνετο ότι μας είχον βάλει δια να κρατούμε αυτό το Αφιόν. Αν έπιπτεν, έπιπτεν όλον το μέτωπον. Δεν υπήρχε τίποτε. Τίνες σιδηρόδρομοι εξυπηρέτουν αυτό το μέτωπον; Ο σιδηρόδρομος της Σμύρνης -Αφιόν, έκκεντρος εκτεθειμένος εις προσβολάς, ως απεδείχθη, εις διακοπάς, ως απεδείχθη, διότι ούτε μία ημέρα αφ' ης ήρχισεν η επίθεσις, δεν παρήλθεν, ούτε μία ημέρα χωρίς να γίνη διακοπή της σιδηροδρομικής γραμμής λόγω επιθέσεως.'Αλλη σιδηροδρομική γραμμή δεν υπήρχεν. Έπρεπε λοιπόν   δια να μείνη κανείς εις αυτό το μέτωπον να εξασφαλίση αυτήν την γραμμήν και επομένως αυτόν τον κόμβον. Επί πλέον, εν περιπτώσει ατυχήματος, τί θά συνέβαινεν ; Όλοι αυτοί οι πληθυσμοί θα έπρεπε να συρρεύσουν προς την Σμύρνην. Από πού; Ποίας οδούς  θα ηκολούθουν ; Δεν υπήρχον ή δύο οδοί παράλληλοι των γραμμών των σιδηροδρομικών και όλος αυτός ο όγκος, θα συνωστίζετο εκεί  και θα εγίνετο αφόρητος κατάστασις, εν περιπτώσει ατυχήματος. Αλλά ως να μη ήρκει τούτο έρχεται και το άλλο.

Η  θέσις αύτη του Αφιόν επέβαλλε να γίνη και κέντρον εφοδια­σμού. Αυτό τό κένιρον εφοδιασμού ήτo προορισμένον, εις μίαν επίθεσιν, να πέση εις χείρας του εχθρού. Και το σπουδαιότατον έτι, ότι εκ 214,000 στρατού, 98,000 τουφέκια έφθανον εις την γραμμήν, δηλαδή με άλλας λέξεις και εάν δεν είχομεν εχθρόν και επροχωρούσαμεν, θα είχομεν επί 214 αν τι 90, θα είχομεν 80, το άλλο θα έμενε να εξυπηρετή τους 80 και εάν έπροχωρούσαμεν ότι θά εμενον και οί εξυπηρετούντες.

Σας βεβαιώ ότι εθαύμασα την υπερέντασιν των προσπαθειών του κρά­τους, δια την παροχήν των μέσων προς διατήρησιν του στρατού, όταν έβλεπον εκείνα τα ατελείωτα  μέσα των αυτοκινήτων, καμήλων, διότι εις τον στρατόν εκ  214,000, ήσαν 60.000 κτήνη. Αυτά φυσικά ήθελον και 60.000 ανθρώπους οδηγούς. Επί πλέον 6.203 αξιωματικοί εκ των οποίων 2.200 εις το μέτωτον, όλοι οι άλλοι αξιωματικοί υπηρετούν οπίσω. Λοιπόν ήτο ένα πράγμα τερατώδες και απορώ πως μπορεί να το ύποστηρίζη τις ότι έπρεπε να μείνωμεν επ' αυτού του μετώτου. Το εξήτασα όμως και από άλλης απόψεως. Τί θα συνέβαινεν εάν δεν το είχομεν το μέτωπον ; Ο εχ­θρός λέγουν θά είχεν έλευθερίαν κινήσεων. Πολύ-καλά, Ο εχθρός είχεν ήδη δύο σιδηροδρομικάς γραμμάς, μίαν προς Ικόνιον και  μίαν προς Άγκυραν.

Από του τέλους του 1921 η κατάστασις μετεβλήθη άρδην. Εάν ήτο ασύγγνωστον σφάλμα, κατά την γνώμην μου, να κρατήται αυτή η γραμμή μετά τον Σαγγάριον, ήτo έγκλημα να εξακολουθήση να κρατήται μετά τον Δεκέμβριον του 1921. Διότι το κέντρον του βάρους από της στιγμής αφ' ής η Γαλλία εξεκένωσε την Κιλικίαν, μετετίθετο μοιραίως προς Ικόνιον. Υπάρχουν σιδηροδρομικαί συγκοινωνίαι μέχρι Μερσίνας. Εις τί υστέρει ο τουρκικός στρατό; "Οχι βεβαίως εις άνδρας. Ύστέρει   εις ύλικόν και προπαντός εις υλικά βαρέα. Υστέρει εις αυτοκίνητα, υστερεί εις διάφορα άλλα μεταγωγικά και εις πυροβόλα·  Λοιπόν όλα αυτά δεν ήτο δυνατόν να τα φέρη από την Κασταμονήν και τα Σοβιέτ ευκόλως, εφ' όσον η Γαλλία κατείχε την Κιλικίαν. Την στιγμήν καθ' ην αφέθη η Κιλικία όχι μόνον μετεφέρ­θησαν αι 14.000, αλλά ήνοιξε και μία πόρτα από την οποίαν ηδύνατο να ενισχύηται και η ενίσχυσις ήρξατο και γνωρίζομεν ότι έφερε 30 αεροπλάνα και 50 αυτοκίνητα, τα οποία συνελάβομεν, αλλά δεν ηξεύρω και πόσα δεν συνελάβομεν. Λοιπόν απ' εκείνην την στιγμήν ενώ κατ' εμέ από το τέλος 1921 ήτο έγκλημα να είνε αυτή η γραμμή από στρατιωτικής απόψεως, εν τούτοις επέμεινεν η τότε διοίκησις να εξακολουθή να κρατήται εις αυτήν την γραμμήν. Ελέχθησαν ως επιχειρήματα, ότι αν συνεπτύσσετο η γραμμή θα έπαιρνεν ο στρατός ο τουρκικός άνδρας. Μα, κύριε Πρόεδρε, σας παρα­καλώ, ο στρατός ο τουρκικός κατείχεν αυτήν την χώραν ένα και ήμισυ χρόνον πριν, δεν εξεμεταλλεύθη την χώραν ; Θα περίμενεν αυτόν τον καιρόν δια να πάρη τους άνδρας, αφού τους είχε πάρει ; Εκ της ιδικής μου παρα­τηρήσεως είδον ότι εις αυτήν την ζώνην όλοι ήσαν γέροντες, διότι τους είχεν εκμεταλλευθή. Δεν είχεν άλλους τους οποίους ηδύνατο να εκμεταλλευθή εις την αχανή χώραν. Έπειτα «οί άνδρες του έλειπαν»; Δεν ήτο η αδυναμία του εχθρού οι άνδρες. Απόδειξις ήτο η σύνθεσίς του και ότι έχει εις μίαν μεραρχίαν 2 1/2 χιλιάδες τουφέκια, άρα και χιλίους χωρίς τουφέκια.Το κύριον πλεονέκτημα του εχθρού είνε πρώτον, ότι ενώ είχεν 115.000 είχεν ολιγίστους εις την υπηρεσίαν μεταφορών και των μετόπισθεν, διότι μετεχειρίζετο πολίτας χωρικούς, ενώ ημείς πλέον του ημίσεος εχάνομεν εις αύτάς. Άλλο μειονέκτημα είνε ότι δεν είχεν υλικόν αρκετόν δια να οπλίση αυτούς τους οποίους είχεν. Αν τους ώπλιζε, θα ήτο εις μίαν κατάστασιν πολύ ανωτέραν της ιδικής μας. Συνεπώς το να σκεφθή τις μόνον αυτό, δια να συμπτυχθή, ήτο λάθος· Αλλά και αυτό εάν δεχθώμεν, ας έπαιρνε τον πληθυσμόν, μερικούς ομήρους, ας κατέστρεφε την συγκομιδήν. Δια δύο λέ­ξεων θέλω νά σας είπω την εντύπωσιν όσον αφορά την Μικράν Ασίαν. Η Μικρά Ασία, η οποία μας ενδιαφέρει μπορεί να καταταχθή εις ένα ορεινόν σύμπλεγμα του οποίου η υψηλοτέρα κορυφή είνε 2 1]2 χιλιάδες μέτρα και εξ ου εκπέμπονται βαθείαι γραμμαί αι οποίαι καταλήγουσι και κάμνουσι κοιλάδας και ποτάμια, τα οποία διαρρέουν τα μεν εξ Ανατολών προς Δυσμάς, προς την Προύσσαν, κατόπιν ο Μαίανδρος και άλλα παραλλή­λως από Βορρά προς Νότον. Αυτό το σύμπλεγμα συνωδεύετο κατόπιν με τον ορεινόν του . . ... . ο οποίος είχε ύψος 8.000 μέτρα. Αυτό το σύμπλεγμα χωρίζει καταφανώς την χώραν αυτήν εις δύο τμήματα. Τα τμήματα έχουν το εξής δίκτυον. Το προς την θάλασσαν με μίαν βουνοσειράν, εφ' ου το υψιπέδιον της Ανατολής, εφ' ου είμεθα. Εις τα σημεία αυτά δεν υπάρχει μία αμαξιτή οδός, εις τρόπον ώστε όταν εγένετο η μελέτη συμπτύξεως των σωμάτων δεν μπορούσαμε να σκεφθώμεν να περάσωμεν ούτε μίαν μεραρχίαν. Δεν τα λέγω αυτά δια να κτυπήσω ό,τι ελέχθη σχετικώς με την γραμμήν αυτήν. Eάν ο στρατός αυτός επρόκειτο να προχωρήση βεβαίως εχρειάζετο το Σιμάβ, δια να μη υπάρχουν δυο όγκοι χωρισμάτων, αλλά αν επρόκειτο να σταθή, έπρεπε να βάλη μπροστά το Σιμάβ, να κατορθώση ώστε τα τάγματα, τα όποια είχε να αμυνθούν να ελαττωθώσιν εις το ελάχιστον. Εν τοιαύτη περιπτώσει τι θα εκέρδιζε ο εχθρός εάν κατελάμβανε τους κόμβους ; Θα έκαμε μίαν ετέραν βάσιν μεταξύ Αφιόν Καραχισσάρ. Ίνα κινηθή, ίνα προσβάλη τον εχθρόν, ημάς οι οποίοι θα είμεθα δυτικώς του Σιμάβ, δεν θα του εχρησίμευεν εις τίποτε  διότι   έπρεπε να κινήται δια της οδού Καράκιοϊ προς Προύσσαν ή διά της σιδηροδρομικής γραμμής προς Σμύρνην, ώστε, προκειμένου περί αμύνης παρετήρησαν πάντες συμφέρον νά πάμε οπίσω. Τό πρωΐ σας εξήγησα τας σκέψεις μου. Τώρα ομιλώ επί της γραμμής Πανόρμου. Τι άλλο λοιπόν συνέβη; Δι' εμέ εκ της μελέτης της καταστάσεως προέκυψε τούτο: μία γραμμή, καθώς σας είπον, ολοέν προσβαλλομένη, ενέχουσα απεί­ρους κινδύνους, και κατόρθωσεν εκείνος ο στρατός ο μαχόμενος να φθάση εις ολιγώτερον του ημίσεως, ενώ το πλείστον του στρατού απερροφάτο από τας υπηρεσίας των μετόπισθεν, Ήτο μία χώρα εχθρική, εις την οποίαν απησχολούντο στρατηγοί, συνταγματάρχαι. στρατός, μόνον και μόνον δια να εξασφαλισθή μία τάξις, η οποία δεν εξησφαλίζετο, διότι ήτο αχανής η χώρα.Με εξ τμήματα στρατού, με δύο μεραρχίας, με ένα αρχηγόν στρατού, πάρα πάνω, μία ολόκληρος υπηρεσία πολυσύνθετος, ίνα μπορέσουν να καταβάλουν τους Τσέτιδες τους οποίους δεν κατώρθωσαν να καταβάλουν. Τρίτον, κατά την κρίσιν μου, ενώ υπήρχον όλα αυτά, συνέβαινε και το εξής: Ανε­πάρκεια χρημάτων, διότι το Κράτος και αν είχε χρήματα δεν ήτo δυνατόν να εξακολουθήση δαπανών τόσα χρήματα. Άλλος λόγος: Παλαιαί ηλικίαι υπη­ρετούν προ δεκαετίας, άνθρωποι οι οποίοι έχασαν τους αδελφούς των εις τον αγώνα, άνθρωποι οι οποίοι έχασαν ό,τι είχον εις το χωριό των, πολλοί έκλεισαν τα σπίτια των , γνωρίζω στρατιώτην που δεν ήξευρε σε ποίον να παραδώση το κλειδί του σπιτιού του. Λοιπόν ήτο μία καταστασις  η οποία  δεν ήτο δυνατόν  να παραταθή , εάν δεν τροποποιηθή άρδην η βάσις.

16.— Ποία ήτο η βάσις; Να ελαττώσω το μέτωπον δια να αποφύγω αυτόν τον κίνδυνον τον οποίον είχομεν πριν, και να φθάσωμεν εις μίαν ζώνην ανετωτέρας διαμονής δια της συμπτύξεως, και να στείλωμεν εις τας εστίας των τας παλαιάς κλάσεις, τότε μόνον μπορούσε να ανθέξη ο στρατός και τότε μόνον μπορούσε να ανθέξη και το Κράτος. Είχον υπολογίσει ότι δυνάμεθα να απολύσωμεν 45.000 ανδρών και υπό τοιούτους όρους τα πράγματα θα ήσαν πολύ διαφορετικά. Είχον δε στείλει, πριν αναχωρήσω, διαταγήν εις τα σώματα να μου αποστείλωσι καταστάσεις των αξιωματικών, οι οποίοι προ καιρού και προ των εκλογών του Νοεμβρίου υπηρέτουν, και οι οποίοι δεν ήθελον να μείνωσιν ακόμη εις το μέτωπον δια να μπορέσω και τους αντικαταστήσω με άλλους εκ του Εσωτερικού. Δηλαδή ήθελα να δώσω νέον αίμα εις την Στρατιάν. Ταυτοχρόνως εσκεπτόμην ότι, αν η κατάστασις παρετείνετο θα εκαλείτο η κλάσις του 1923, η οποία θα ηδύνατο να μας παράσχη ένα ποσόν 23 χιλιάδων ανδρών και να απολυθή μία έτι ηλικία. Τότε ο στρατός θα είχε την ρώμην την οποίαν έχει κάθε στρατός αποτελούμενος από νέους στρατιώτας.

Εις όλα δ'  αυτά εφθάνομεν δια της συμπτύξεως και δι' αυτό την απήτησα. Φυσικά δεν ήτο δυνατόν να εκτελεσθή αμέσως, διότι ο μάρτυς στρατηγός Μαζαράκης με κατηγορεί ότι εβράδυνα. Δεν εβράδυνα καθόλου, δηλαδή τας γενικάς γραμμάς τας είχον καθορίσει, ήτο δε το ζήτημα εις τας επιτροπάς δια τας λεπτομερείας, αύται δε ειργάζοντο επ' αυτού. Δεν πρέπει δε να λησμονήτε ότι υπήρχον χιλιάδες τόννων πυρομαχικών και εφοδίων και δεν ήτο δυνατόν να εκτελεσθή το σχέδιον τούτο από της μιας πρωίας εις τηv άλλην, διότι δεν πρόκειται περί μετακομίσεως ταξειδιώτου από του ενός εις τό άλλο ξενοδοχείον. Προαπητείτο μελέτη, αύτη δε είχεν ανατεθή εις δύο επιτροπάς, αι οποίαι ειργάζοντο ταχύτατα. Και δια να σας αποδείξω ότι δεν απωλέσθη χρόνος, σας αναφέρω ότι, καθ' ον χρόνον εγώ επεθεώρουν, η άλλη εργασία εγίνετο, ενώ ήτο δυνατόν να είπω ότι η μελέτη ηδύνατο να γίνη μετά την επιθεώρησιν. Επομένως αυτά τα πράγματα δεν ήτο δυνατόν να εκτελεσθώσιν από της στιγμής καθ' ην έφθασα μέχρι της στιγμής της επιθεωρήσεως.

(Προηγούμενο)

(Επόμενο)

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 7

13.-—Γενικώς, κ. Στρατοδίκαι, θά είπω δύο λέξεις δια την δύναμιν την παραταχθείσαν εις το Αφιόν Καραχισσάρ, χωρίς να εισέλθω εις λεπτομερείας, δια να πεισθήτε ότι ουδεμίαν επίδρασιν έσχεν η αφαίρεσις αυτών των γλίσχρων δυνάμεων. Ο μόνος μάρτυς, ο οποίος φθάνει εις την αλήθειαν, όσον αφορά τους αριθμούς, είνε ο μάρτυς Πάσσαρης' έσφαλεν όμως εις τηνεκτίμησιν του αριθμού των ανδρών, ενώ δεν έσφαλεν εις την εκτίμησιν του αριθμού των μονάδων. Είμεθα εν τη ακριβεία, εάν δεχθώμεν ότι μία ελλη­νική Μεραρχία ισοδυναμεί με δυο τουρκικάς εις τυφέκια. Διότι αι τουρκικαί Μεραρχίαι έχουσι δύναμιν όπλων 3.500, ή 3.000, ή 2.800, ή 2.500' ώστε ο αριθμός 3.000 και κάτι θα είνε ακριβώς το ήμισυ απέναντι των ιδικών μας, αι οποίαι έχουσιν 6.000—7.000. Υπάρχουσιν αριθμοί τους οποίους θεωρώ περιττόν να αναγνώσω. Πλην τούτου υπάρχει και μία μεγάλη διαφορά οπλισμού, όσον αφορά τον αριθμόν των πολυβόλων και οπλοπολυβόλων. Γενικώς εις τας 13 Μεραρχίας αι οποίαι περιέβαλλον το Αφιόν Καραχισσάρ, αντετίθεντο αι 8 ιδικαί μας, επομένως υπήρχε μία υπέρ ημών υπεροχή. Ο κ. μάρτυς Πάσσαρης, όταν ωμίλει περί 25.000 όπλων απέναντι των 30.000· δια την επίθεσιν εκείνην προς νότον, υπελόγιζεν επί τη βάσει 20% , το οποίον είνε υπερβολικόν. Αφαιρούνται τα πυροβόλα και τα πολυβόλα, χωρίς να σκεφθή, ότι τα πολυβόλα είνε περισσότερα. Επί πλέον λησμονεί και κάτι άλλο ότι αυταί αι 6 Μεραρχίαι, αι οποίαι ήσαν νοτίως και αι οποίαι έγιναν 8, ως λέγει ο Τρικούπης, δεν είχον ν' αντιμετωπίσουν μόνον τον κ. Τρικούπην, διότι υπήρχον προσέτι αί 10 χιλιάδες της  II Μεραρχίας τοϋ Γονατά, αι οποίαι θα ενεπλέκοντο εις τον αγώνα, αλλ΄ αδιάφορον. Ποίος εχθρός θα ηδύνατο να μη έχη τον νουν του εις μίαν τοιαύτην μάζαν εχθρικήν, η οποία ήτο εις το αριστερόν του; Επομένως υπολογίζει μόνον τας δυνά­μεις αι οποίαι ήσαν αντιμέτωποι και δεν υπολογίζει μίαν πρόσθετον δύναμιν, ιδικήν μας, η οποία ήτο εις το άκρον δεξιόν. Αν υπολογίσωμεν και αυτήν, η οποία ήτο υπό τας διαταγάς του Τρικούπη, οι όροι αντιστρέφονται τελείως. Αλλ' εκτός τούτου θέλω να επανέλθω΄ επειδή ο κ. Πρόεδρος το παρετήρησεν, όταν υπέβαλε και ο μάρτυς τας ιδέας του περί σχεδίου, δεν νομίζω ότι είνε άσκοπόν να σας είπω, ότι ο κ. μάρτυς μόλις είδεν ότι τα πράγματα δεν επήγαιναν καλά, έκρινε καλόν να πάρη όλα αυτά τα σημειώματα, κατά τρόπον ο οποίος μας εκίνησε την προσοχήν τόσον, ώστε ο επιτελάρχης ήλθε και μου είπε: «Στρατηγέ, δεν μου αρέσει ο Πάσσαρης, παίρνει χαρτιά, θέλει να βγάλη την ουρά του.» Αλλά δεν βγαίνει η ουρά έτσι, διότι ο κ. Πάσ­σαρης υπέβαλε μίαν μελέτην, η οποία ημπορεί να είνε πολύ ωραία και ημπορεί να είνε πολύ άσχημος. 

Η βάσις του ήτο να μεταφέρωμεν δύο μεραρχίας από βορρά, να έχωμεν μίαν εφεδρείαν εις το Αφιόν και να συγκεντρώσωμεν τα τμήματα της δευ­τέρας Μεραρχίας, ώστε να μη είνε εις τόσον εκτεταμένον μέτωπον και με αυτά να έχωμεν μίαν εφεδρείαν εις το Αφιόν. Αλλά το της δευτέρας μεραρχίας ηδύνατο να το κάμη, διότι η διασπορά δεν είχε σχέσιν με την Στρατιάν. Η Στρατιά μάλιστα εξέδωκε διαταγήν, μετά το ατύχημα της Ορτάντζας, αλλά δεν δύναται να επεμβαίνη ο Στρατηγός εις όλα τα ζητήματα του Με­ράρχου, διότι αφαιρεί την πρωτοβουλίαν από ένα Μέραρχον, ο οποίος ηξεύρει τέλος πάντων και αυτός τι κάμνει μέχρι τινός. Μα ήτο λοιπόν δυνατόν νά συγκεντρωθώσι τά τμήματα; Μένει το πρώτον: Υπελόγισεν ο μάρτυς εις μίαν εβδομάδα ότι θα εχρειάζετο δια να γίνη η μεταφορά αυτή. Διαμφισβητώ την προθεσμίαν αυτήν, διότι μία τοιαύτη μεταφορά δεν γίνεται επί ποδός, αλλά την δέχομαι. Μοι υπενθυμίζει όμως αυτή η κατάστασις, η οποία.... αν εγίνετο η μετακίνησις, κ. Στρατοδίκαι, νομίζετε, ότι ο εχθρός δεν ήθελε κάμει την αντίστοιχόν του μετακίνησιν; Νομίζετε ότι θα μας άφινεν ημάς να συγκεντρώσωμεν εκεί δυνάμεις, χωρίς να συγκέντρωση και αυτός; Αυτή η δουλειά εγίνετο κάθε ήμερα. Την ημέραν, κατά την οποίαν ηθέλομεν συγκεντρώσει και ημείς εκεί, θα συνεκέντρου και αυτός από το βόρειον μέτωπον και θα είμεθα εις τον αυτόν παρονομαστήν. Εκτός όμως τούτου και ο Σπυρόπουλος και ο επιτελάρχης είχον φόβον, ότι εις την Νικομήδειαν επέκειτο επίθεσις , διότι ήσαν επίμονοι αι πληροφορίαι εκ Κωνστ)πόλεως, ότι παρεσκευάζετο εκεί μεγάλη επίθεσις. Επίσης, ως είπε και ο διευθυντής του γραφείου του τμήματος των πληροφοριών κ. Ραγκαβής, υπήρχε σχεδόν βεβαιότης, ότι δύο μεραρχίαι μετεκινήθησαν. Και αυτό συμπίπτει με εκείνο το οποίον είπεν ο μάρτυς. Και τότε δεν εφαίνετο τι ήθελε να είπη, αλλ΄ ηννόησα εγώ εκείνο, το οποίον σας λέγω τώρα. Διότι ο κ. μάρτυς Πάσσαρης φρονίμως ποιών είπεν εναντίον των μη εμφανισθεισών μεραρχιών. Αυτό ήτο μία φήμη, διότι δεν ηδύνατο να καθορίση αν ήσαν ολιγώτεραι ή περισσότεραι, διότι δεν ηδυνάμεθα από της ενάρξεως της μάχης να παρακολουθήσωμεν την κίνησιν την οποίαν σας είπον, διότι μας έρριψαν τρία αεροπλάνα από της ενάρξεως της μάχης. Λοιπόν ηδυνάμεθα να βεβαιώ-σωμεν τας 3 μεραρχίας και τας 8 τας οποίας είχεν ο κ. Τρικούπης. Υπάρχει πάντοτε η τάσις να υπερβάλλη τις τας εχθρικάς δυνάμεις, όταν δεν δύναται να αντιστή εις την πίεσιν και βλέπει τα πράγματα διπλά. Αλλά και αν δεχθώμεν αυτό ως ορθόν, πάντως το άλλο μέτωπον του νοτίου σκέλους ήτο άδηλον πως ευρίσκετο κατά την επίθεσιν. Αν δε αι δύο αυταί μεραρχίαι του Καυκάσου πράγματι είχον μεταβή εις Νικομήδειαν και εφηρμόζετο το σχέδιον του κ. Πάσσαρη, θα ευρισκόμεθα εις δυσχερεστέραν θέσιν. Υπήρχεν η αναγκαία δύναμις εκεί, αφ' ετέρου εκλήθη η ανεξάρτητος μεραρχία εκεί. Θέλω να ειπώ ότι δεν δύναται να σταθή το λεγόμενον, ότι η έλλειψις δυνάμεων 5.000 ανδρών έφερεν αυτό το αποτέλεσμα. Το σύνολον ήτο υπέρ ημών, υπό πάσαν έποψιν, τοσούτω μάλλον όσον υφιστάμεθα μίαν επίθεσιν. Διότι είμεθα εκεί ωχυρωμένοι, είχομεν όλας τας ευκολίας του εφο­διασμού, δεν έλλειψε τίποτε υπ' αυτήν την έννοιαν. Αλλά τί συνέβαινε; Επ' αυτού θέλω να ενδιατρίψω. Δεν θέλω ν' ανα­γνώσω εκ νέου εκθέσεις. Σας βεβαιώ, κ. Πρόεδρε, ότι μου είνε οδυνηρόν να αναγνώσω εκθέσεις, αι οποίαι περιέχουσι περικοπάς, αι οποίαι λυπούσι κάθε Έλληνικήν ψυχήν. Δεν θέλω, έστω και αν πρόκηται να είνε προς υπεράσπισίν μου. Αλλά το συμπέρασμα θέλω να εξηγήσω, διότι δεν είνε ανε­ξήγητα τα συμβαίνοντα. Είνε αναμφισβήτητον ότι κατά την επίθεσιν αυτήν η μαχητική ικανότης του στρατεύματος είχε μειωθή φοβερά. Οι λόγοι είνε και ευνόητοι και ευεξήγητοι, κατά την γνώμην μου. Αλλά θα τούς αναπτύξω εις το τέλος της απολογίας μου. Τούτου τεθέντος, όλα εξηγούνται, Όταν δε ληφθούν υπ' όψει όσα κατέθεσεν ο μάρτυς Κανελλόπουλος, τον οποίον δια πρώτην φοράν βλέπω, και του οποίου η λεπτολόγος, σαφής, ήρεμος και διαφωτιστική κατάθεσις μας έφερεν εις φως, ευρίσκω ότι δεν υπάρχει πλέον γρίφος και αίνιγμα. Όλα εξηγήθησαν. Νομίζω ότι αυτή η άποψις πρέπει να είνε και δια το στρατοδικείον, διότι δια της καταθέσεως του μάρτυρος, δεν υπάρχει τίποτε το σκο­τεινόν. Τότε όλα τα πράγματα ημπορούν να τεθούν εις την θέσιν των. Ήδη από της 16ης έχασα τον Τρικούπην. Δεν ήξευρα τι έγινε. Το Σώμα ολόκληρον ήτο εις τας χείρας του και δεν θέλω να κατηγορήσω τον στρατηγόν Τρι­κούπην, διότι είνε απών και διότι δεν εχω το δικαίωμα να κατηγορήσω αυτόν, εφ' όσον δεν ήκουσα, αλλά και διότι ο Τρικούπης, τον οποίον εγώ εξέλεξα ως σωματάρχην, συνήνου όλα τα προσόντα του καλού Διοικητού, διότι είνε αξιωματικός μορφωμένος, έχων σπουδάσει εις ανωτέρας σχολάς εν Γαλλία, στρατιώτης δεδοκιμασμένος εις πολέμους πολύ ττριν του Νοεμβρίου. Δια τούτο είχον πεποίθησιν εις τον άνδρα αυτόν, και δεν ημπορώ να απο­δώσω εις αυτόν, μόνον εκ των αποτελεσμάτων, ευθύνας. Θα ήθελον να τον ακούσω και να μάθω λεπτομέρειας απ' αυτόν. Εν τούτοις, επειδή δεν ημπορώ να αποδώσω ευθύνας εις αυτόν, δεν ημπορώ όμως να παραλείψω και την εντύπωσιν, την οποίαν μοι ενεποίησεν η κατάθεσις του μάρτυρος Κανελλοπούλου. Τί κατέθηκεν ούτος ; 

14.—Ο στρατός επολέμησε την 13ην, Δεν επολέμησε τόσον καλά όσον επολέμησε πριν. Φυσικά αυτό είνε το αποτέλεσμα της μειώσεως της μαχη­τικής του ικανότητος. Κατόπιν αυτού ανεσυντάχθη όσον ήτο δυνατόν και παρετάχθη παρά το Κιουτσουκιοϊ. Έλαβε διάταξιν και δεν ήτο μεν εις θέσιν να δώση αποφασιστικήν μάχην, αλλά και προσεβλήθη κατά την αποχώρησιν. Επήλθεν αυτό το οποίον είπεν ο κ. Κανελλόπουλος, ότι ευρέθη ως εν κλοιώ. Προσεπάθησε να εξέλθη του κλοιού και τούτο είνε η δευτέρα πε­ρίοδος των επιχειρήσεων του και εις αυτήν του την προσπάθειαν τέλος μισοεπέτυχεν. Η τρίτη δε περίοδος των επιχειρήσεων του είνε την 17ην, καθ' ην περικλείετο υπό εχθρικών δυνάμεων εν είδει πετάλου, δηλαδή εβάλλετο εξ Ανατολών, Βορρά και Νότου. Και τότε, όπως μπορεί να συμβή εις κάθε στρατόν, επέρχεται εν ρήγμα εις μίαν στιγμήν, εις πανικός' ο πανικός αυτός εν αρχή γενικεύεται, επέρχεται φυγή, διάλυσις κ. τ. λ., τα επόμενα είνε φυσικά πλέον. Τα λέγω αυτά με αυτήν την απάθειαν, διότι έχω μίαν πείραν. Και δεύτερον εκ μελετών. Τίς δεν γνωρίζει, ότι  και οι καλλίτεροι στρατοί υπέ­στησαν πανικούς; Υπήρχον δε εν τη περιπτώσει ταύτη πολλά αίτια. Αλλ' αν το δεχθώμεν αυτό ότι  είνε γεγονός, και αν δεχθώμεν ότι η κατηγορία δεν το είχεν υπ' όψει, όταν μας παρέπεμπε, διότι έπρεπε νά είνε εις την κατάθεσιν, αν αυτό έρχεται εις φως εκ της διαδικασίας, το όλον ζήτημα τακτοποιείται. Επολέμησαν την 13ην του μηνός. Προσεπάθησαν να πολεμήσουν την 14ην και 15ην, κατόπιν υπεχώρησαν , συμφώνως προς τας διαταγάς , εις Τουλού Μπουνάρ. Προσεβλήθησαν και απεκλείσθησαν και πάλιν, και τέλος επήλθε πανικός και διάλυσις, πράγμα τo οποίον υπέστησαν και οι καλλίτεροι και οι πλέον δεδοκιμασμένοι στρατοί. Αλλά τέλος πάντων, αυτό λύει το αίνιγμα και τότε οι  μετέπειτα θα ημπορούν νά συζητήσουν. Δεν ημπορούν να συζητήσουν, όταν τo κύριον σώμα του στρατού χάνη όλον το πυροβολικόν του, διότι ηναγκάσθη να πάρη διαβάσεις και να ακολουθήση δρόμους οι οποίοι δεν επέτρεπον διάβασιν τροχαίου υλικού. Από της στιγμής εκείνης ο στρατός μειονεκτεί εις ένα βαθμόν, και το πράγμα αυξάνει, επιταχύνεται επί τα χείρω. Κατόπιν ουδείς απολύτως ηδύνατο να αντιστή και να διορθώση και δι'  αυτό, όταν το υπουργείον κατόπιν έκρινεν ότι έπρεπε να αντικαταστήσω τον επιτελάρχην Βαλέτταν, είπον ότι τό πρόσωπον δεν θα αλλάξη την κατάστασιν. Κανείς όντως δεν ηδυνήθη νά μεταβάλη αυτήν. Αυτή ηκολούθει μοιραίως τον ρουν της. Σημειώσατε ότι επί όλων αυτών δεν θέλω να επαναλάβω τάς διαταγάς τας οποίας έδωκα. Διαταγαί επί διαταγών. Αντίληψις της καταστάσεως τελεία, ενημερότης της Διοικήσεως, αποστολή διαταγών δια ασυρμάτου, ενσυρμάτου, αεροπλάνων, δια συνδέσμων, το παν εγένετο. Ο Παναγάκος εξέθηκε ποσάκις εδόθησαν διαταγαί να συγκεντρωθώσιν αι Μεραρχίαι προς τα κύρια Σώματα Να γίνη τούτο, να γίνη εκείνο, Πού είνε αυτή η αδράνεια; Άλλως τε δεν την έγνώρισα ποτέ μου. Δεν θα ήτο πολύ αργά, αν έκαμνα μιαν γνωριμίαν με αυτήν εις αυτήν την ηλικίαν; Ευρίσκω λοιπόν ότι κατόπιν των όσων κατέ-θηκεν ο κ. μάρτυς, δεν στέκει τίποτε όσον άφορα εμέ και εκφράζω την έκπληξίν μου τώρα όσον αφορά τον μάρτυρα της αξίας του κ. Μαζαράκη, τοϋ οποίου υπογράφω όσov αφορα τας σκέψεις του περί του μετώπου, αάλλ' εκφράζω, λέγω, την εκπληξίν μου δι' όσα γράφει εν τή καταθέσει του. Και τι γράφει; (αναγινώσκει) «Αφ'  ης στιγμής......................................... λαμβάνεται καμμία απόφασις».
Μα, αν όλα αυτά τα οποία έκαμα δεν αποτελούν λήψιν αποφάσεως και αι διαταγαι αυταί δεν είνε έκδοσις διαταγών, τότε σας βεβαιώ δεν γνωρίζω, με όσα ελληνικά ηξεύρω, πώς να χαρακτηρίσω όλας μου αύτάς τας ενεργείας.
Ταυτοχρόνως έρχεται ο κ. Σαρρηγιάνης, ο οποίος επίσης (άναγινώσκει). « Ως εκ της παραμονής της Διοικήσεως εν Σμύρνη. . . . ,......................................
Λοιπόν κατόπιν απομένει ν' αποκρούσω το τελευταίον μέρος, το οποίον καίτοι μη καθαρώς στρατιωτικόν, ενέχει μεγάλην σημασίαν. 
Αφ' ης επανήλθον, Κύριοι Στρατοδικαι, ήνοιξεν εις βομβαρδισμός εξ όλων των μερών, εφημερίδων κλπ,, δηλητηρίασις της κοινής γνώμης ότι ένεκα διαφόρων μου ενεργειών επήλθε τούτο και εκείνο. Και τέλος μία διάδοσις επίμονος ότι αυτά τα οποία προήλθον, όλα αυτά τα κακά τα οποία εγένοντο εις τον πληθυσμόν, ωφείλοντο εις το ότι εγώ δεν επρονόησα. Και τούτο το αναφέρει και ο υποστράτηγος Μαζαράκης. Ποία είνε η αλή­θεια επί του θέματος αυτού; Εις των μαρτύρων ο ταγματάρχης Σκυλακάκης, ανέφερεν ότι επιστοποίησα εις τους προύχοντας τούτο, και εις τους ιερείς, οι οποίοι ήλθον ίνα με ερωτήσουν αν ημπορή να κρατήση ο στρατός 10 ημέρας τηv Σμύρνην και τους είπον ότι ημπορεί να την κρατήση,όχι επί 10 ημέρας, αλλά επί 10 μήνας και το ανέφερεν αυτό, κ. Πρόεδρε, ενόρκως, χωρίς να ηξεύρη τίποτε, διότι του το είπέ τις άλλος, εις τον όποιον είπε τις άλλος, διότι τό είπεν εν μέλος της Μικρασιατικής Επιτροπής, εις το οποίον το είπεν άλλος. 
Λοιπόν, Κύριε Πρόεδρε, τούτο, καίτοι δεν είνε στρατιωτικόν ζήτημα, το θεωρώ σπουδαίον. Διότι δεν ημπορώ να μείνω με τοιαύτην κοτηγορίαν, ότι δήθεν εγώ καθησύχασα τους  Σμυρναίους κτλ. Κατ' αρχήν δεν το θεωρώ ζήτημα αφορών εμέ. Ήξευρε την κατάστασιν ο  Αρμοστής και ώφειλε να
λάβη όλα τα μέτρα. Τα έβλεπε τα πράγματα μελανώτερα από ότι τα έβλεπον εγώ, διότι αλλοίμονον εις ένα στρατηγόν, ο οποίος δεν μεριμνά περί του στρατού του, αλλά μεριμνά και περί άλλων άτινα δεν είνε έργον του αρχιστρατήγου. Πλην όμως τούτου και όλοι οι άλλοι αριθμοί οι οποίοι λέγονται δεν είνε ακριβείς, λ. χ. ότι αυτοί οι πρόκριτοι, οι οποίοι μου είπον αυτά και ότι απήντησα ως προερέθη, και ότι μετά τρεις μόνον ημέρας από της βεβαιώσεως του.......... Αν ήμην κακή μοίρα Έλλην Αρχιστράτηγος, το αντιλαμβάνομαι εξ όσων παθαίνω. Αλλά δεν ευρίσκω που έγκειται η ύπαιτιότης. Διότι τί ήτο δυνατόν να κάμη ένας αρχιστράτηγος; Ο αρχιστράτηγος πρώτον δεν έφυγεν. «Ήλθεν ο τουρκικός στρατός τρεις ημέρας κατόπιν από της συνομιλίας μου μέ τους προκρίτους.» Ήλθε μετά οκτώ ημέρας, διότι ελησμόνησεν ο γράφων ότι ο εις το είπεν εις τον άλλον και ο άλλος εις τον άλλον Δεύτερον δεν είπον  τοιούτον πράγμα ποτέ. Εις την κατάθεσιν το εχαρακτήρισα ως ασύστολον ψεύδος και εδώ διαμαρτύρομαι. Είνε ψεύδος ασύστολον και δεν το είπον, διότι δεν το εσκέφθην και ποτέ μου δεν λέγω πράγματα τα οποία δεν σκέπτομαι. Εκείνην την στιγμήν επρόκειτο περί φυγάδων. Εις τους προκρί­τους είπον ότι ο  στρατός ο τουρκικός είνε μακράν 200 χιλιόμετρα και ο κίν­δυνος δεν υπάρχει εκ τούτου, αλλά είνε εκ των φυγάδων, τους οποίους θα προσπαθήσω δια παντός τρόπου να συγκρατήσω και να τους κάμω να διαρρεύσουν προς άλλα σημεία. 
Ουδείς λόγος περί Τουρκικού στρατού. Αλλά ας υποθέσωμεν, ότι επρό­κειτο και περί του Τουρκικού. Κατά την κατάθεσιν του μάρτυρος συνταγ­ματάρχου Σπυρίδωνος, απητούντο 20 ημέραι δια να συρρεύσουν αυτοί οι Έλληνες της Μικράς Ασίας εις την περιοχήν της Σμύρνης. Απητούντο 500.000 τόννοι ατμοπλοίων, δια να βγουν από την Σμύρνην εις μίαν ημέραν ή 50,000 τόννοι εις 10 ημέρας. Αλλά δεν υπήρχον ούτε 1,000 τόννοι. Υποθέσατε ότι ήτο δουλειά μου, ύστερον από όλην αυτήν την φροντίδα, από τας προσκλήσεις εξ όλων των διευθύνσεων, να σκεφθώ και περί αυτών. Τί θα συνέβαινε; Θα απητείτο εις  μην από την ώραν που θα τους το έλεγον δια να επιβιβασθούν όλοι, 15 ημέραι δια να επιβιβασθούν οι μισοί Αλλά κύριοι Στρατοδίκαι, θα έπρεπε τότε να τους το μηνύσω πριν αρχίση η επί-θεσις. Αλλ'  ίσως και πριν μεταβώ εις την Σμύρνην να τους είπω: ξεύρετε, αν αρχίση η επίθεσις, να φύγετε. Ώστε όλα αυτά καταρρίπτονται κατά την γνώμην μου.

(Προηγούμενο)

(Επόμενο)

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 6

11.—Την ιδίαν ημέραν , δια να θέσω τέρμα εις αυτήν την ιστορίαν , εις τας 17, μετά τας αναφοράς τας οποίας έλαβον έγραψα αυτήν την διαταγήν. Είνε προς όλα: Αον, Βον και Γον Σώματα Στρατού , Στρατιωτικούς Διοικητάς Φιλαδελφείας, Ουσάκ , Μαγνησίας:

Την 19ην έγραψα την εξής διαταγήν (αναγινώσκει):

Κατόπιν της τελευταίας ταύτης διαταγής ,έλαβον τρεις αναφοράς, μίαν από τον ταγματάρχην Παναγάκον, μίαν από τον υποστράτηγον Φράγκου και μία από τον συνταγματάρχην Γονατάν διοικητήν της Β Μεραρχίας ο οποίος παρίστα απολύτως αδύνατον  την αντίστασιν , των στρατιωτών μη υποτασσομένων πλέον εις τους βαθμοφόρους και ως εκ τούτου μη δυναμένου ν΄αντιτάξη  καμμίαν άμυναν, εις τρόπον ώστε ήτο υποχρεωμένος να χάνη την επαφήν. Εννοείται ότι όταν είδον και την Β' μεραρχίαν, η οποία πραγ­ματικώς μέχρι της 17ης είχε τηρήσει σχετικώς την συνοχήν της, να αναφέρη ότι πρέπει να φθάσωμεν να εύρωμεν και μίαν ριζικήν λύσιν, όπως ελεγεν η αναφορά('), είδον ότι πάσα επιμονή μου εις το να εκτελεσθή αυτή η δια­ταγή, θα ήτο ματαία. Λοιπόν τότε διέταξα να εξακολουθήση η υποχώρησις, να παύση πάσα επαφή και να φθάσωμεν να περιβάλωμεν την Σμύρνην εις την την γραμμήν Μαγνησία — Κατσαμπά κτλ. με απώτερον σκοπόν, ώστε να καταλήξουν οι φυγάδες και τά συντρίμματα είς την Έρυθραίαν.
Εν τω μεταξύ έφθανε και η μεραρχία Σκαρλάτου, την οποίαν εγώ είχον καλέσει από την Θράκην. Την μεραρχίαν αυτήν την είχον καλέσει προ 7—8 ημερών. Είχε διαταγήν να έλθη ο στρατηγός με το πρώτον ατμόπλοιον και ήλθε με το τελευταίον και ενώ τον περιέμενα στας 21 ήλθε στας 23. Την τελευταίαν ώραν εζήτει μεταγωγικά και εζήτει να κάμη επιτάξεις εν Ραιδεστώ. Έμαθα θετικώς κατόπιν, ό τι επί τω ακούσματι ότι έρχονται αυτοί εις την Σμύρνην, ήρχισαν να λιποτακτούν εν Θράκη. Το πράγμα το εθεώρησα σοβαρώτατον. Ουχ ήττον επέμεινα εις το να έλθη, άλλ' ήλθεν εις κατάστασιν οικτράν, διότι ηρνήθησαν ν' αποβιβασθώσιν οι στρατιώται. Σημειώσατε ότι τότε επρόκειτο τους διαλυθέντας στρατιώτας να συντάξωμεν και τους διοχετεύσωμεν εις συντεταγμένα τμήματα, ίνα τακτοποιηθώσι. Δεν επρόκειτο πλέον περί εχθρού. Διότι ο εχθρός, όπως ανέφερεν ο μάρτυς Πάσσαρη:, ήτο 200 τόσα χιλιόμετρα μακράν, ώστε ο κύριος όγκος του εχθρού δεν ήτο πλέον επικίνδυνος. Μερικά τμήματα ιππέων και δύναμίς τις πεζικού, ετήρουν την επαφήν. Λοιπόν διέταξα όλα αυτά και όταν με είδον οι Πρόξενοι, οι οποίοι ήλθον, και όταν με είδον οι Ναύαρχοι—και πρέπει πλέον απροκαλύπτως να είπωμεν τα πράγματα διότι τα γνωρίζει πλέον όλη η Ευρώπη, εκ της παρουσίας των αντιπροσώπων της εκεί, και πρέπει ν' ακουσθώσιν—εγένετο σύσκεψις πώς να μη έχωμεν ιστορίαν εις την Σμύρνην από τον άτακτον αυτόν συρφετόν. Κατήντησε δε αυτοί οι ίδιοι να μη θέλουν να μείνουν εν Σμύρνη. Ο Στρατιωτικός ακόλουθος της Ιταλίας ήλθε και με παρεκάλεσε; «Τί θα γίνη εδώ;»
Σημειώσατε ότι εις όλην αυτήν την τραγωδίαν ανεφάνησαν απανταχού της Μ. Ασίας σώματα Τσετών από 700-800-900 και 1000 άνδρας, όλα με διεύθυνσιν προς την Σμύρνην, σφάζοντα και προβαίνοντα εις λεηλασίαν και εμπρησμούς εις τα χωρία και μη αφίνοντα τίποτε. Η Σμύρνη ηδύνατο να καταληφθή υπ' αυτών και μόνον, καθ' ην εποχήν εγώ θα ήμην προ της Σμύρνης, εάν είχον προχωρήσει εμπρός. Έφθασε να μου στέλλουν ιδιωτικά τηλεγραφήματα και να με παρακαλούν να αποστείλω συρμόν δια την τάδε οικογένειαν. Μία θέσις δι' ένα στρατηγόν, εις την οποίαν αμφιβάλλω εάν εις την ιστορίαν ευρέθη άλλος στρατηγός. Διότι δεν επρόκειτο περί του εχθρού του μετώπου, άλλ' επρόκειτο περί εχθρών εντός του εδάφους, το οποίον κατείχομεν και επί του οποίου εκτυπώμεθα υφ' όλας τας διευθύνσεις' αλλ' επί πλέον επρόκειτο ακριβώς και περί των φιλικών στρατευμάτων, τα οποία δεν είχον καμμίαν συναίσθησιν υποταγής, και τα οποία ακριβώς έβαινον προς αντίθετον έννοιαν. Επρόκειτο περί πληθυσμών, οι οποίοι από όλα τα σημεία εζήτουν βοήθειαν. Ήτο εν πανδαιμόνιον, μία κατάστασις εις την οποίαν επεβάλλετο να υπάρχη εις ανώτερος αρχηγός, εις αυτήν την περίοδον εν Σμύρνη, διότι τα είχον χάσει όλοι και διότι όλοι περιέμειναν από εμέ. Ενώ υπήρχεν αρμοστεία και διέθετε 5.000 χωροφύλακας και 5.000 περίπου υπαλλήλους, δι' όλα αυτά, έπρεπε να φροντίζω εγώ.
12.— 'Οσον αφορά το κεφάλαιον το οποίον εν τω κατηγορητηρίω υπάρχει, ήθελον να εκθέσω τας σκέψεις μου, αι οποίαι με ήγαγον εις το να φερθώ, όπως εφέρθην. Κύριε Πρόεδρε, ημπορεί να λέγουν ότι σφάλλομαι, αλλά φυσικά, εν συνειδήσει λέγω, ότι είμαι εν τάξει, με τον εαυτόν μου. Κύριε Πρόεδρε, ημπορεί να λέγουν ότι σφάλλομαι, αλλά φυσικά, εν συνειδήσει λέγω, ότι είμαι εν τάξει, με τον εαυτόν μου. Είςτινα των μαρτύρων ο κ. Πρόεδρος είπε και σχεδόν επετίμησεν αυτόν, διότι έθεώρησεν ο μάρτυς ότι έπρεπε να εκφράση την γνώμην, ότι δεν πρέπει να πηγαίνουν εμπρός οι Στρατηγοί. Εννοώ τας ενδιαθέτους σκέψεις του κ. Προέδρου και είμαι σύμφωνος προς αυτόν, ότι πρέπει πας όστις φέρει στολήν, να σκοτώνεται. Όταν κάνεις βάλη στολήν κάνει ένα συμβόλαιον με τον θάνατον. Δεν υπάρχει περί τούτου αμφιβολία. Αλλά κάμνω μίαν διάκρισιν και η διάκρισις αυτή είναι του Αρχιστρατήγου. Ο Αρχιστράτηγος έχει το μειονέκτημα να μη μπορεί να σκοτωθή. Το τονίζω, το μειονέκτημα, διότι είναι τιμή να μπορή κανείς να σκοτωθή, αλλ' έχει το μειονέκτημα ότι δεν ημπορεί να σκοτωθή και δεν πρέπει να σκοτωθή, διότι ο Αρχιστράτηγος είναι εις. Στρατηγοί είναι πολλοί. Η αντικατάστασίς του εν πολέμω και υπό ικανωτέρου, δύναται να έχη ολέθρια αποτελέσματα, διότι αυτός έχει την γενικήν ιδέαν, διότι αυτός έχει το σχέδιον και δια τον ένα ή δια τον άλλον λόγον θα φέρη πολύ κακά αποτελέσματα. Πλην δεν πρόκειται περί τούτου, δεν μου απηγγέλθη κατηγορία, ότι δεν επήγα να σκοτωθώ, αυτό δεν ημπορεί να το αμφισβήτηση κανείς, διότι είναι γνωστόν, ότι έχω μίαν ιστορίαν εις το παρελθόν. Αν δεν ήλθον αι σφαίραι προς εμέ, εγώ επήγα προς αυτάς. Και το λάθος δεν είνε ιδικόν μου αν δεν συνηντήθημεν. Το ζήτημα είνε ότι ως αρχιστράτηγος, θεωρώ ότι δεν πρέπει να ευρίσκεται ό αρχιστράτηγος πλησίον τών μαχόμενων, ούτε πρέπει να ευρίσκεται πλησίον ενός άλλου στρατηγού μιας μονάδος, ότι αυτή η γειτνίασίς του ημπορεί να είνε ολεθρία, ότι περιορίζει την ενέργειαν και την αυτοβουλίαν των άλλων διοικητών. Τουναντίον πρέπει ν' απέχη, πρέπει να είνε μακράν πάσης συγκινήσεως. Και ποία είνε η θέσις του; Την θέσιν του αρχιστρατήγου εγώ θα την ώριζον μαθηματικώς, αν επρόκειτο να είπω περί ενός ημικυκλίου, να είναι εις το κέντρον διά ν' απέχη όλων εξ ίσου ή πρακτικώς να ευρίσκεται εις ένα σημείον συγκοινωνιών μετά των διαφόρων τμημάτων' και εννοώ συγκοινωνίαν την μεταβίβασιν διαταγών, δηλαδή την δια διαφόρων μέσων, ασυρμάτου ή ενσύρματου τηλεγράφου ή αεροπλάνου μεταβίβασιν της βουλήσεως και της θελήσεως του. Πρόσθετον τούτων μέσον θεωρώ την αποστολήν συνδέσμων και ως τοιούτους είχον τον ταγματάρχην Σκυλακάκην και τον ταγματάρχην Παναγάκον διά τον οποίον ευρίσκω την στιγμήν κατάλληλον να εξάρω τα μεγάλα του προσόντα. Και ο Σκυλακάκης εξετέλεσε τό καθήκον του, άλλ' έμεινε πολύ ολίγον. Ο ταγματάρχης Παναγάκος προσέφερε μεγίστας υπηρεσίας, με διετήρει εν γνώσει όλων, ενήργει με το πνεύμά μου, δραστηριώτατα και ήτο αληθώς πολύτιμος παράγων.Αυτός o τρόπος είνε κατ' εμέ ο τρόπος ο επιβαλλόμενος. Επίσης θέλω να αναπτύξω το εξής. Αν ένας αρχιστράτηγος,—να διακρίνωμεν, άλλο, στρα­τηγός, —έχη αυτό το πλεονέκτημα, ο αρχιστράτηγος και αν προχώρηση, πρέπει να πλησίαση κάπου προς τα σώματα, και να επικοινωνήση μεν, αλλά να μη βλέπη ο ίδιος. Να είνε τόσον μακράν, ώστε να μη βλέπη, αλλά να μανθάνη, και εν τοιαύτη περιπτώσει η ταχύτης των ερτσιανών ρευμάτων δεν ελαττούται ποσώς αν είνε 100 ή 200 χιλιόμετρα. Τώρα κατά την διαδι­κασίαν δια να ενταθή η σημασία του ότι ο στρατηγός πρέπει να είνε εμπρός, εγένετο λόγος περι του στρατάρχου Νεΰ. Αναγκάζομαι, διότι δεν θέλω να εκταθώ, αλλά θα είχον άπειρα να είπω, ότι ο ένδοξος αυτός στρα­τάρχης, ο Νεΰ, ο γνωστός δια την ανδρείαν του, υπήρξε συχνάκις αίτιος της ήττης δι' αυτήν του την ιδιότητα και διότι μεταβαίνων εις το πυρ ελησμόνει τι εγίνετο οπίσω του. Αφίνω ότι την εποχήν εκείνην, δηλαδή αιώνα προ της ιδικής μας, δεν υπήρχε κανέν μέσον συγκοινωνίας, κανέν μέσον μεταφοράς. Οι στρατηγοί μετέβαινον με το άλογον ή με το αμάξι και ότι δι' ενός ιππέως ή δια ζώσης μετεδίδοντο αι διαταγαί.  Αλλ' εγένετο λόγος περί του Βαρτελώ. Εις το Βατερλώ ο γαλλικός στρατός είχε δύναμιν 74,000 ανδρών.Ο στρατάρχης Νεΰ δεν ήτο αρχιστράτηγος, ήτο στρατηγός υπό τον Βοναπάρτην. Ο στρατάρχης Νεΰ διώκει 34.000, το δε μέτωπον του Βα­τερλώ ήτο εν όλω 5 χιλιομέτρων, ανήκε δέ εις το μέτωπον του Νεΰ μέτωπον μόλις 2 χιλιομέτρων, δηλαδή μικρότερον ενός συντάγματος του σημερινού πολέμου. Δηλαδή ηδύνατο διά φωνής να γίνη ακουστός και να επιδράση. Πώς ημπορεί να γίνη σύγκρισις μεταξύ αυτών των δυο εποχών ; Την ιδέαν την θεμελιώδη την επικροτώ και ευχαριστούμαι όταν την ακούω. Πρέπει να εννοήσωσιν όλοι ότι τα γαλόνια τα οποία έχουν δεν απαλάσσουσιν από τους κινδύνους. Αλλ' είνε η θέσις του  αρχιστρατήγου, επαναλαμβάνω, μία θέσις η οποία στερείται αυτής της τύχης. Επί πλέον προς επίρρωσιν των όσων  είπον θα σας αναγνώσω δύο λέξεις σχετικάς προς τον στρατάρχην Νεΰ. Ο Ναπολέων, επαναλαμβάνω, εκφραζόμενος περι του Νεΰ, δια την μάχην του Βατερλώ λέγει: « Ελησμόνησε μεταβαίνων εις το πυρ τα στρατεύματα τα οποία δεν έβλεπε»· Λοιπόν, υπό τοιαύτας περιστάσεις συγκρίσεις δεν ημπορούν να γίνουν. Επίσης δε ο πολύς στρατάρχης Ντε-Σαξ κανονίζει την θέσιν του αρχιστρατήγου, εις ένα σύγγραμμα του, καταντά δε να φθάση μέχρι του να ζητή από τον αρχιστράτηγον να μένη ήσυχος, να μη συγκινήται, να μη χάνεται κατά τας ημέρας της μάχης, αλλά να περιμένη, να δίδη μίαν και δύο διαταγάς μακρόθεν, αι οποίαι να εκτελώνται και τότε. (Αναγινώσκει μεταφράζων εκ του Γαλλικού).
Λοιπόν, αν εις την εποχήν εκείνην κατά την οποίαν τα μέτωπα ήσαν 5 χιλιομέτρων, τοιαύται επεκράτουν σκέψεις, σήμερον, κατά την οποίαν το όλον μέτωπον υπερέβαινε τα 750 χιλιόμετρα, της δε μάχης υπερέβαινε τα 50, θα ήτο σφάλμα, δια να μη ειπώ ασυγχώρητον σφάλμα, η μετάβασις εκεί του αρχιστρατήγου. Εγένετο λόγος περί των νέων πολέμων.Προτιμώ την σύγκρισιν αυτήν, διότι είνε οι ίδιοι όροι. Εγένετο λόγος περι του στρατάρχου Φος. Κατά σύμπτωσιν, ων εν Ευρώπη, έχω βιβλιοθήκην περί αυτού του πολέμου. Ουδαμού και ουδεμίαν περίοδον, ούτε αυτός ο Νιβέλ, ούτε ο Πεταίν, ούτε κάνεις εκ των Γάλλων αρχιστρατήγων δεν εκανόνισαν την θέσιν των με την επιτυχίαν ή την αποτυχίαν ενός τμήματος ή ενός τομέως. Θα μου ειπούν ότι εκανόνισαν την θέσιν τους επί τη βάσει των μέσων τα οποία είχον να συνδεθούν. Όσον αφορά το ζήτημα του τραίνου περί του οποίου εγένετο λόγος. Τα γνωρίζω αυτά τα γαλλικά τραίνα. Είνε χλιδή, ευμάρεια, και το δίκτυον των σιδηροδρόμων των γαλλικών επιτρέπει να μετακινούνται παραλλήλως του μετώπου. Δεν ημπορεί να γίνη σύγκρισις μεταξύ μας, κ. Στρατοδίκαι. Πρέπει να κάνετε την σύγκρισιν του ιδικού μας στρατού εις την Μ. Ασίαν. Ο στρατός ευρίσκετο εντός εχθρικού εδά­φους, έχων εχθρούς από όλα τα μέρη και συμφωνώ μεν με τον κ. Πρόεδρον ότι ένα βαγόνι αρκεί, αλλά αυτή η σιδηροδρομική γραμμή ήτο εν διαρκεί καταστρο­φή. Αν δε ο μάρτυς της κατηγορίας κ. Παπούλας είπεν ότι και αυτός, καίτοι αναγνωρίζων ταύτα ευρέθηκε κοντά, είνε διότι ο στρατός ευρίσκετο πλέον εμπρός. Φυσικά, όταν ο στρατός προχωρεί δεν είνε δύσκολον εις τό στρατηγείον να προχωρή. Αλλ' εκτός τούτου υπήρχε και ένας λόγος ασφαλείας, διότι αν το Στρατηγείον, του στρατού προχωρούντος προς τον Σαγγάριον, έμενεν οπίσω, θα εκινδύνευεν από τους Τσέτας. Εν αντιθέσει εις την περίπτωσιν την ιδικής μου, αντί να πηγαίνω εγώ, ήρχετο ο στρατός μας προς εμέ, τοσού­τον δρομαίως! Αλλ' εκτός των ζητημάτων του μετώπου, αναφαίνονται πολλά άλλα εντός της Σμύρνης, όπου αι σχέσεις μου και αι συγκοινωνίαι με τας Αθήνας επεβάλλοντο δια χίλιους λόγους. Σας παρακαλώ πιστεύσατε ότι υπέφερα δεινώς δια την παραμονήν μου εκεί και το εξεδήλωσα κατ' επανάληψιν. Θα έφευγα. Υπέφερα. Εκλείσθηκα. Έβαλα ένα κρεββάτι. Τέλος δεν ήθελα να μείνω. Αλλά μου ήτο αδύνατον. Ένα επιχείρημα το οποίον με έκαμε πολύ να σκεφθώ και εις τα επιχειρήματα της υπηρεσίας, την οποίαν διέταξα να παρασκευάση το τραίνον ' ένα επιχείρημα ήτο σοβαρόν και δεν ημπόρεσα να το παραβλέψω. Ήτο ότι κατά την μεταφοράν μου από την Σμύρνην οπουδή­ποτε άλλου, τα σώματα θα έμενον άνευ διοικήσεως. Αυτό σας βεβαιώ ήτο φοβερόν, διότι τα σώματα είχον χάσει την επαφήν, είχον ένα σημείον κα­τευθύνσεως την Σμύρνην προς την οποίαν απηυθύνοντο και δια της οποίας συνεδέοντο. Υπήρχε και το Γ' Σώμα, το οποίον ήτο επίσης σώμα ιδικόν μου. Μόνον ούτω ήτο δυνατόν να έλθωσιν εις επαφήν. Εξ άλλου, μεταξύ των μαχομένων και μεταξύ της Σμύρνης μόνον το Ουσάκ υπήρχεν. Εννοώ κάλλιστα το πνεύμα σας, αλλά δεν ήτο δυνατόν εις τας περιστάσεις ταύτας να γίνη άλλως. Ή η Σμύρνη ή το Ουσάκ.Εις το μεταξύ ουδέν άλλο σημείον υπήρχε εξασφαλίζον τας συγ­κοινωνίας, ούτε ένας ασύρματος ούτε τίποτε. Εις το Ουσάκ αφού δεν επήγα προ— αν πρόκηται να καταδικασθώ δι' αυτό άλλο ζήτημα—δεν ήτο δυνατόν να πάω ύστερα. Και έρχεται και άλλο θέμα. Να πάω πού; Από τας 16 χάνω τον Τρικούπην, γνωρίζω ότι ο Τρικούπης έχει το μεγαλείτερον μέρος της δυνάμεως. Εννοώ ότι επήλθε μία αποσύνθεσις. Εάν επρόκειτο να πάω, έπρεπε νά πάω προς αυτόν. Πού ήτο αυτός ; Πού ήτο το Σώμα του; Δεν ημπορούσα να τρέχω εις όλην την Μικράν Ασίαν να εύρω τον Τρικούπην, τον οποίον δεν εύρισκον ούτε τα αεροπλάνα, διότι το Σώμα του Φράγκου ήτο παραφυάς. Αυτό δεν μ' ενδιέφερεν. Αι δυνάμεις αι κύριαι, αι οποίαι είχον όλους τους στρατηγούς, όλον τον όγκον του πυρο­βολικού, και δι' αυτό επέμενον εις τον κ. Κανελλόπουλον, ήσαν αι δυνάμεις του Τρικούπη. Συνεπώς εάν επρόκειτο κάπου να πάω, έπρεπε να πάω εις το κύριον Σώμα. Και αυτό ήτο ανεξερεύνητον. Όταν εμάθαμεν εκ των τουρ­κικών ανακοινωθέντων, ότι συνελήφθησαν οι στρατηγοί, είχε γίνει πλέον αποσύνθεσις, και δεν ήτο δυνατόν οχι εγώ, αλλά ούτε ο Βοναπάρτης, ή οποι­οσδήποτε άλλος δεν θα ημπορούσε να στηριχθή. Εινε ένα ωραίον αίσθημα, αλλά δεν δικαιολογείται υπό τών πραγμάτων. Δεν είνε έργον του αρχιστρα­τήγου να πηγαίνη να εμψυχώνη και να ενθαρρύνη. Που να πρωτοπάη ; Πό­σους θα εμψυχώση; Το μόνον το οποίον θα συνέβαινε θα ήτο να αιχμαλω­τίσουν και εμένα και να μη είμαι σήμερα εδώ, διότι εις οιονδήποτε σημείον και αν επήγαινα, δεν θα κατώρθωνα τούτο. Η εμψύχωσις του αρχιστρατήγου εις τα στρατεύματα γίνεται δια των διαταγών και δεν ημπορεί να αρνηθή κανείς ότι δεν υπάρχει ιερόν πυρ εις τάς διαταγάς αυτάς. (Διακοπή 10λεπτών).
Κατά την διαδικασίαν, μεταξύ τών άλλων, φαίνεται ότι ο κ. Πρόεδρος ηρώτησε κάποιον των μαρτύρων, εάν εις τας 17 ευρίσκετο εκεί στιβαρωτέρα χείρ, θα εσώζετο η κατάστασις; Όχι, απήντησεν ο μάρτυς, νομίζω δ' ότι ήτο ο Παναγάκος, δεν θα εσώζετο, αλλά θα εβελτιούτο. Περί τίνος χειρός επρόκειτο, εις τίνα ανήκεν η στιβαρά χείρ; Μήπως πρόκειται περί της ιδικής μου; Αλλά τότε πρέπει το κατηγορητήριον να συμβιβάση τα πράγματα. Διότι, η μεν είμαι εκείνος, του οποίου πάσα εμφάνισις διέλυε και αποσυνέθετε, ή είμαι εκείνος ο οποίος, αναμφισβητήτως, εάν ήμην εκεί θα εσωζε την κατάστασιν. Αυταί αι δύο αποφάσεις με φέρουν προ του απρο­χωρήτου όσον αφορά την απολογίαν μου. (Αναγινώσκει).
«Και αντί δια της προσωπικής του επεμβάσεως να αναζωπυρώση το καταπεσόν ηθικόν του στρατού του, δια της εγκληματικής αδιαφορίας του....»  αι κατωτέρω «όστις ουδέν επραξεν, όπως προλάβη την τραγωδίαν του Αυγού­στου, αλλ' απεναντίας πάσα εμφάνισις του οποίου συνετέλεσεν εις την ψυχικήν αποσύνθεσιν και διάλυσιν του εμπιστευθέντος αυτώ στρατού».

(Προηγούμενο)

(Επόμενο)

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 5

9. — Αλλά από της 16ης χάνεται ο Τρικούπης έξαφνα, αδημονώ, απο­στέλλω αεροπλάνον, εάν ήτο δυνατόν να εξευρεθή ο Τρικούπης, δεν εύρίσκετο. Καθ' όλον αυτό το διάστημα τα αεροπλάνα μας ανετρέποντο το εν κατόπιν του άλλου' δεν ήτο δυνατόν να ίδωμεν τας κινήσεις του εχθρού πλέον, όταν μετά την γενομένην υποχώρησιν του Τρικούπη είδεν ο εχθρός ότι το ποθούμενον ετελέσθη, τότε αρχίσαμεν να κινούμεθα αεροπορικώς. Λοιπόν τα σώ­ματα αυτά, οι αεροπόροι μας δεν κατορθώθη να ανεύρουν εν ολόκληρον σώμα στρατού! Εις το μεταξύ έμεινεν η I μεραρχία, η II μεραρχία και μερικά τμήματα της XIII και της VII τα οποία απετέλουν μίαν ενιαίαν ομάδα και τα οποία ο εχθρός έτεινε και αυτά να τα ωθήση προς Βορράν. Και έλαβον διαταγήν από εμέ πως να κάμψωσι προς την Σμύρνην και πως να πλησίαση η μία μεραρχία την άλλην, ει δυνατόν ν' αναλάβωσι να εύρωσι και το ανύπαρκτον δι' ημάς ελεύθερον Σώμα, εις το oποίον ήτο και ο Τρικούπης.

Ο Τρικούπης και αυτός ανέφερεν εις την αρχήν ότι ο εχθρός έτεινε νά μας ωθήση προς βορράν .Είχον ήδη, και κατά τας μαρτυρικάς καταθέσεις, λάβει όλα τα μέτρα δια μίαν τοιαύτην οδόν, ώστε να ευρεθώ εκεί δια Πανόρμου — Μουδανιών, όπισθεν προς το 3ον Σώμα, ώστε να δύναμαι εκεί εφοδιαζόμενος να έλθω εις επικουρίαν. Και έχω την αναφοράν προς το Υπουργείον την οποίαν θα σας αναγνώσω ύστερον, περι της λήψεως όλων των μέτρων, ώστε να γίνη και η μεταφορά των Σωμάτων αυτών. Εν τω μεταξύ χάνομεν τον Τρικούπην εντελώς, τον χάνει δε και ο Φράγκου και ο· Βαλέτας. Αποτείνονται προς ημάς, ημείς ζητούμεν από αυτούς πληροφορίας. Τέλος πάντων αδύνατον να ευρεθή το Σώμα. Επί τη προϋποθέσει ότι ετράπη προς βορράν, στέλλομεν προς βορράν. Δεν ευρίσκεται τίποτε. Εξακολουθεί η άγνοια μέχρι της 17ης και 18ης. Εις το μεταξύ εξελίσσονται μάχαι δευτερεύουσαι μεταξύ των Σωμάτων από της 2ας και της 1ης Μεραρχίας, της ομάδος Φράγκου περί το Μπανάζ και Τουλού Μπουνάρ κατόπιν. Εις το μεταξύ αυτό μας έρχεται μία είδησις ότι εθεάθη ο Τρικούπης, ο Διγενής και ο Δημαράς μετά των επιτελείων των. Η είδησις αυτή με ανησυχεί. Δεν εφανταζόμην πώς ήτο δυνατόν να ευρεθούν όλοι αυτοί μαζύ. Αυτό εμύριζεν αποσύνθεσιν' διότι φυσικά θά ήσαν εις τας θέσεις των αν τα πράγματα έβαινον ομαλώς. Αλλά δεν εξακριβούται αυτό' εξακολουθούν οι αεροπόροι να ερευ­νούν, και τέλος πάντων μετά τας 18 ο Χατζηζαφειρίου, μου φαίνεται ο ίδιος ο διευθύνων το τμήμα το αεροπορικόν, τον οποίον είχα στείλει, ανέφερεν, συνέπεσε δε και αυτός και δύο άλλοι αεροπόροι να πληροφορήσωσι το αυτό, οτι πρώτον ανεφάνη η Ανεξάρτητος, δεύτερον μία μάζα ατελείωτος (ως ανέ­φερεν ο ταγματάρχης κ. Παναγάκος) μήκους 30—40 χιλιομέτρων, βαίνουσα προς δυσμάς.
Εις εμέ πληροφορίαι άλλαι ήρχοντο. Από εκείνης της στιγμής εθεώρησα την κατάστασιν όχι κρίσιμο , αλλ' απελπιστικήν, διότι δεν μου επετρέπετο να την θεωρήσω μη απελπιστικήν. Πάντως δεν την εθεώρησα και ως μη δυναμένην να διορθωθή. Εφανταζόμην ότι θα ήτο δυνατόν να καταβάλω προσπάθειας όπως όλον αυτόν τον κόσμον τον συγκεντρώσω ανατο­λικώς της Φιλαδελφείας επί της γραμμής εκείνης την οποίαν είχον προορί­σει και εκεί να στηριχθή. Ενθυμούμαι ότι την ιδέαν αυτήν, επειδή με έβλεπεν ακόμη ο αρμοστής, του την είπον, αλλ' εκείνος είχεν ήδη καταληφθή υπό δέους και έλεγεν : «αφίσατέ τα αυτά, την Σμύρνην, την Σμύρνην». Λέγω δεν ημπορεί ένας στρατός να υπάγη, από εκεί που είναι τώρα, αμέ­σως εις την Σμύρνην' θα προσπαθήσω ν' αμυνθώ διαδοχικώς. Επειδή δε και το 3ον Σώμα Στρατού είχεν υποχωρήσει, δεν έφανταζόμην ότι ήθελον εύρει και δι' αυτό δυσκολίας. Ήλπιζον ότι δι' αυτού του Σώματος και μιας μεραρχίας της Θράκης, την οποίαν είχον ήδη διατάξει να ενισχύση εκ των όπισθεν θαλασσίως τήν Σμύρνην, θα ηδυνάμην να κρατήσω αυτήν την γραμμήν έστω και προσωρινώς. Τότε εις τα δύο αυτά στάδια της 17 και 19 εξέδωσα αυτάς προς διαταγάς τας οποίας εν μέρει θ' αναγνώσω όσα χρειάζονται εις το Στρατοδικείον. Η πρώτη αναφορά είναι προς το Υπουργείον. Δεικνύει πόσον αντελήφθην την κατάστασιν εξ αρχής. Είναι εις τάς 15, δη­λαδή δυο ημέρας μετά τήν έπίθεσιν (αναγινώσκει):

10. — Εις την 17, όταν  αι αναφοραί ήσαν απελπιστικαί του ταγματάρχου Παναγάκου, του στρατηγού Φράγκου κλπ. Αι διαταγαί αυταί , κ. Στρατοδίκαι, εγράφησαν από το χέρι μου. Θεωρώ καθήκον  μου να το τονίσω αυτό , διότι ηξεύρετε πόσον απεικονίζεται  το αίσθημα του διατάσσοντος εις τας  διαταγάς αυτού. Όταν δε γράφονται  ιδιοχείρως , απεικονίζεται και η ψυχή  αυτού. Λοιπόν (αναγινώσκει):

(Προηγούμενο)

(Επόμενο)

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 3

5.—O εχθρός, κύριοι Στρατοδίκαι, ήτο ενήμερος της παρά μικράς κι­νήσεως, ου μόνον διότι ευρισκόμεθα επί εχθρικού εδάφους και κατοικουμένου υπό Τούρκων, αλλά διότι ατυχώς παρείχοντο εις τον εχθρόν και υπό μη Τούρκων όλα τα  μέσα, ίνα γνωρίζει τας κινήσεις μας.Τούτων έχω απτά τεκμήρια' δεν νομίζω δε συμφέρον εις το Κράτος να τα εκθέσω. Λοιπόν ο εχθρός εγνώριζε πάσαν μας κίνησιν, εγνώριζε πάσαν ενίσχυσιν, το παραμικρόν, μέχρι και των λεπτομερειών του ιδιωτικού βίου εκάστης των μονάδων. Ούτως επείσθην εκ της υπηρεσίας μας, η οποία περισυνέλεγε τα στοι­χεία αυτά. 

Η ενίσχυσίς της Θράκης ήρξατο κατά την ομολογίαν του μάρτυρος της κατηγορίας κ. Πάσσαρη ευθύς από του Ιουνίου. Και η μεταφορά αύτη ετελείωσε πότε; Προ της 15 Ιουλίου. Απήτησε δηλαδή περίπου μήνα και πλέον διότι εγώ κληθείς υπό της Κυβερνήσεως την 10 Ιουλίου ήλθον εις Αθήνας μυστικά προς συνεργασίαν μετ' αυτής, και συνεσκέφθημεν εις Κε­ρατσίνι, επί του «Αβέρωφ», δια να αποφασισθούν αί τελικαί λεπτομέρειαι του εγχειρήματος προς Κωνσταντινούπολιν. Λοιπόν κατόπιν αυτής μετέβην εγώ ως αρχιστράτηγος μεθ' ενός κλιμακίου του επιτελείου εις την Ραιδεσιόν. Ο στρατηγός Βλαχόπουλος ελάμβανεν όλας τας διατάξεις προς Τσατάλτζαν, ο «Αβέρωφ» κατέπλεεν εις Κωνστ) πολιν και εμανθάνετο παρ' όλων, ότι ο αρχιστράτηγος του Ελληνικού στρατού έχων υπό τας διαταγάς του την Στρατιάν Θράκης ευρίσκεται εις την Ραιδεστόν.

Ήτο την στιγμήν εκείνην βεβαία η επίθεσις, ώστε και ξένοι ελθόντες εκ Κωνσιαντινουπόλεως, εις Άγγλος και εις Γάλλος ο οποίος επεχείρησε να έλθη, την ανέμενον από ημέρας εις ημέραν. Ερωτώ λοιπόν αν ο εχθρός εγνώριζεν ότι προ μηνός μετεφέροντο τα στρατεύματα εκεί, ότι η μεταφορά έχει συντελεσθή, εγνώριζεν ότι ο αρχιστράτηγος ευρίσκετο εκεί, ότι απασχο­λείται από την σοβαράν αυτήν επιχείρησιν,—αδιάφορον πολιτικώς αν δεν την θεωρούν σοβαράν, εγώ ομιλώ δια το στρατιωτικόν μέρος, αν ο εχθρός γνωρίζων όλα ταύτα, ήθελε πράγματι να επωφεληθή δεν νομίζετε, κύριοι Στρατοδίκαι, ότι δεν θα επερίμενε 33 όλας ημέρας κατόπιν δια να αρχίση την επίθεσιν ; Και δεν νομίζετε ότι αυταί αι 33 ημέραι δια τον εχθρόν θα ήσαν φοβερά επιζήμιοι, ενώ ήτο δυνατόν εγώ, όπως και ήτο, αν ήθελον να μεταφέρω οπίσω ίσως μετέφερον ωρισμένον αριθμόν δυνάμεων, την στιγμήν κατά την οποίαν η καρδιά μου και ο νους μου, ήσαν προσηλωμέναι εις την επιχείρησιν εκείνην—πρέπει να σκεφθήτε και να έλθητε εις την θέσιν μου, αδιαφόρως αν ήτο πολιτικώς εσφαλμένον, αλλ' εγώ εκείνην την εποχήν ήμουν εντελώς εμπεποτισμένος από μίαν Ιδέαν, — δεν νομίζετε ότι ήτο κα­ταλληλοτέρα η στιγμή να επιτεθή τότε ο εχθρός;

Καλέ Γκρότο 
(Πίνακας  Γ Προκοπίου  από τη συλλογή  Πασά) 

Αλλα τί επερίμενε 30 και πλέον ημέρας δια να εκδηλώση την επίθεσίν του; Άλλως τε ποίαι είνε αυταί αι σημαντικαί δύναμεις ; Σας είπον θα ήσαν σημαντικαί πάντως, αν ήσαν 25 χιλιάδες, αλλ' εφ' όσον αποδεικνύε­ται ότι ούτε 5.000 τυφέκια δεν ήσαν, παύει να ήσαν όχι σημαντικαί, αλλά ούτε άξιαι λόγου. Θα μου ειπήτε, αλλά διατί τότε επήλθεν η επίθεσις ; Διότι εις των μαρτύρων ο κ. Σπαής είπεν ότι ήρχισεν η επίθεσις διότι ήλθεν  η εποχή. Κύριοι, με την πείραν των πολέμων των σημερινών, δεν υπάρχει εποχή πολέμου' κατά την τελευταίαν δεκαετίαν όλοι οι στρατοί και ο Ελληνικός στρατός, μας έδωσαν δείγματα και ο ιδικός μας στρατός συνη­θισμένος εις ένα θερμό κλίμα αντέσχε και επολέμησε γενναίως, αδιαφόρως αν όλαι αυταί αι επιχειρήσεις ήσαν επιβεβλημμέναι ή όχι, υπερβάς φρι­κτάς δυσχερείας, εν μέσω βαρέως χειμώνος και χιόνων, Τάχα δεν είνε κα­τάλληλος η εποχή του Ιουλίου και του Αυγούστου; Πότε εξετέλεσεν ούτος την έπίθεσιν; Εις τας 13 Αυγούστου. Δέχεται ακατάλληλον εποχήν και ομο­λογώ ότι δεν δύναμα να εννοήσω αυτό το επιχείρημα. 

Μέχρις εσχάτων
(Πίνακας  Γ Προκοπίου  από τη συλλογή  Πασά)

Αλλά διατί ο εχθρός επετέθη; Υποθέτω ότι θα το δικαιολογήσουν οι πολιτικοί  κατηγορούμενοι, διότι, ως ήκουοα, και ήκουσα τούτο όχι επισή­μως, ανεμένετο η τοσάκις αναβληθείσα συνδιάσκεψις της Βενετίας. Ανεμένετο κατά το τέλος Αυγούστου ή αρχάς Σεπτεμβρίου. Ανεμένετο ή ήτο σχε­δόν βέβαιον ότι θα γίνη, συνεπώς ο εχθρός ήθελε να επιτύχη αποτελέσματα δια να κάμη μίαν εντύπωσιν. Την έκτασιν της επιθέσεως και τας λεπτομε­ρείας θα αναφέρω βραδύτερον. Τελειώνει το πρώτον αρθ. της κατηγορίας. 

6.—Δεύτερον. «Αποδεχθείς τας προθέσεις της υβερνήσεως περί  συμπτύξεως του Μικρασιατικού μετώπου, εγένετο αφορμή δια της προώρου κοι­νοποιήσεως ταύτης μέχρι και αυτών των στρατιωτών, να ενσταλαχθή εις τας ψυχάς αυτών η πεποίθησις επί το άσκοπον και της ελαχίστης προθυμίας προς διατήρησιν εδαφών, των οποίων από ημέρας εις ημέραν επέκειτο η εγκατάλειψις, κατόπιν ατοφάσεως του επισήμου Κράτους»

Εμείς δεν νικηθήκαμε
(Πίνακας  Γ Προκοπίου  από τη συλλογή
 της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων)

Είπον εν αρχή. κ. Στρατοδΐκαι, ότι δεν απεδέχθην, απήτησα σύμπτυξιν. Το διατί την απήτητα, όταν εξετάσω το μέτωπον, οίον το παρέλαβαν, εις το τέλος της απολογίας μου θα είτω και τους λόγους, εις τους οποίους αποδίδω και την κατάρρευσιν του μετώπου. Λόγους ψυχολογικούς και ποικίλους, οι οποίοι θα εξεύρουν την μεταβολήν αυτήν, η οποία επήλθεν εις το στράτευμα, δια πάντα άνθρωπον ψυχολόγον΄ τότε θα εκταθώ και επί του ζητήματος αύτού. Προς το παρόν όμως ενδιατρίβω εις το περί της προώρου κοινοποιή­σεως τούτου και εις αυτό το στράτευμα. Πάλιν ο μάρτυς Σαρρηγιάννης! Πού ήτο ο μάρτυς Σαρρηγιάννης; Πάντως όχι εν Μ. Ασία. Δύναται να το βε­βαίωση; Δεν ήτο εδώ διά να του θέσω το ερώτημα και δεν ήτο αληθές. Λέγει ο υποστράτηγος Σουμίλας, ότι από της επιθεωρήσεως μου του ωμίλησα περί της μελλούσης συμπτύξεως. Αληθέστατον και ώφειλον. Αν δεν ωμίλουν οι Σωματάρχαι, θα ήτο λάθος. Διότι, κ. Πρόεδρε, και όταν έλαβον γνώσιν όλων αυτών των στοιχείων των διαφόρων εργασιών του επιτελείου, διέγνωσα κατά την εμήν κρίσιν ένα μέγα σφάλμα. Όλα είχον κανονισθή επί μίας σφα-λεράς ιδέας της αμύνης άπό χαρακωμάτων, υπολογιζόμενης μέ τεχνικός λεπτο­μέρειας πολύ καλάς, άλλ' εχούσης εν θεμελιώδες σφάλμα: να κρατήσωμεν τας θέσεις. Μα είναι αύτη λύσις κύριοι; Μα ο στρατός έχει σκοπόν να κρατή τας θέσεις του ή να συντρίβη τον εχθρόν; Το να κρατή τας θέσεις του είναι μία μεταβατική κατάστασις, η οποία προϋποθέτει μίαν άλλην αιτίαν η οποία θα λύση το ζήτημα. Αυτός ο πόλεμος από χαρακωμάτων ήχθη εις αυτήν την μεθοδικότητα κατά τους τελευταίους πολέμους και ήτο επινόησις του στρα­τάρχου Φαλκεγχάϊμ, μόνον και μόνον διότι δια του μέσου τούτου επεζητείτο να κρατηθή ο στρατός επί τινα χρόνον αναμένοντος του κράτους αποτελέ­σματα εκ του υποβρυχίου πολέμου. Δεν ήτο λύσις, αλλά και τί δύναμις απητείτο ; Εις μέτωπον μικρότερον, δυνάμεις τεραστίας δια να γίνη. Παρ' ημίν λοιπόν όλαι αυταί αι μελέται είχον σφαλεράν την βάσιν. Δηλαδή προϋπέθετον ένα μέτωπον, εις το οποίον εμπρός δεν έπρεπε να πάμε, διότι απεδεί­χθη ότι αυτό είναι επιζήμιον, οπίσω δεν έπρεπε να πάμε, διότι αυτό δεν το ήθελεν η προκάτοχος διοίκησις. Τί έπρεπε να γίνη; Να μείνωμεν εκεί. Τότε λοιπόν είπον εις τους διαφόρους σωματάρχας αρχόμενος από του Τρικούπη ο οποίος διώκει τό 1ον Σώμα Στρατού και εις τον Διγενήν και εις όλους τους Μεράρχους και εις τους επιτελάρχας μερικών Μεραρχιών, ότι αυτό δεν δύναται να εξακολουθήση, ότι ημείς πρέπει να συντρίψωμεν τον έχθρόν, αλλά δι' άλλου τρόπου, όχι καθήμενοι και αναμένοντες, αλλ' ει δυνατόν υποχωρούντες και ελισσόμενοι να τον συντρίψωμεν.

Αφιόν  Καραχισάρ
Πίνακας Καντζίκη (από τη συλλογή Κουτελίδη)

Προείπον δε εις τους Διοικητάς των Σωμάτων αυτά, δια να γνωρίζουν, ότι αυτό είναι μία θεμελειώδης ιδέα, την οποίαν έπρεπε να γνωρίζουν οι Σωματάρχαι δια να μελετήσουν το πράγμα' διότι σας βεβαιώ, ότι έως εκείνην την στιγμήν δεν εσκέπτοντο παρά μόνον πως να κρατηθώμεν εις τας θέσεις μας. Αλλά, κύριοι στρατοδίκαι, και αν εκρατούμεθα εις τας θέσεις μας, και άνευ επιθέσεως θα διελύετο ο στρατός παρατεινομένης μιας τοιαύτης κατα­στάσεως. Όλοι οι λόγοι συνέτεινον εις αυτό. Λοιπόν έπρεπε οπωσδήποτε να βγούμε από τον μαρασμόν. Ενώπιον στρατιωτών το διέψευδον. Εις τους αξιωματικούς τους ανωτάτους το είπον και ώφειλον να το γνωρίζουν δια να προπαρασκευάσουν την κατάστασιν.

Έρχομαι και εις μίαν άλλην υπόθεσιν. Αυτοί οι στρατιώται οι ταλαιπωρούμενοι, οι ζώντες υπό συνθήκας τας οποίας εθαύμαζε πας παρατηρητής —ομιλώ περί των στρατιωτών του Μετώπου—οι επιδείξαντες μίαν αντοχήν αφάνταστοι, οι ζώντες ως τρωγλοδύται καθώς και οι αξιωματικοί μέχρι και του Στρατηγού, ζώντες εις καλύβας και παληόσπιτα υπό τους χειρίστους όρους, φυσικά αυτοί οι στρατιώται δεν έβλεπον μετ' ευχαριστήσεως την παραμονήν εις το υψιπέδιον της Ανατολής, ενός επί πλέον χειμώνος, ώστε δεν γνωρίζω εάν το ηθικόν τους, εφ' όσον ήξευρον, διατί υπεχώρουν και υπεχώρουν  δι' ένα σκοπόν ωρισμένον, δεν γνωρίζω εάν θα εκλονίζετο το ηθικόν των ή θα ανυψούτο, εφ' όσον εγνώριζον ότι θα έβγαινον από μίαν κατάστασιν αφόρητον. Και εν τούτοις δεν διετάχθη, διότι εν τοιαύτη περιπτώσει κάθε αποχώρησις θα ήτο εξ αρχής καταδικαστική. (Διακόπτεται η συνεδρίασις δια την 3 1)2 μ.μ.). Τρίτον θέμα του κατηγορητηρίου είνε το εξής: «Διαλύσας τα υπάρχοντα συγκροτήματα και υπαγάγων υπο τας αμέσους διαταγάς του τας εκ του μετώτου μονάδας, δεν προέβη ως ώφειλεν εις την έκδοσιν διαταγών της Στρα­τιάς περί της τηρητέας παρά των διαφόρων μονάδων στάσεως εν περιπτώ­σει εχθρικών επιθέσεων. Η παρ' αυτού κατάργησις μιας πλήρους συγκεκροτημένης εργασίας περί διοικήσεως και δράσεως των μονάδων, χωρίς να αντικατασταθή η εργασία αύτη δι' άλλης νεωτέρας εν συνδυασμώ με την αχαρακτήριστον στάσιν της εν Σμύρνη παραμονής του, κατά την εξέλιξιν της επιθέσεως, κατέστησαν την μεν επέμβασιν αυτού αδύνατον, την δε δράσιν του Ν. Συγκροτήματος προβληματικήν». Περί των συγκροτημάτων, κύριοι Στρατοδίκαι, εγένετο πολύς θόρυβος και μάλιστα εις τον Τύπον. Εν γένει εδόθη μία σημασία μεγάλη εις τούτο, αγνώστων ουσών των λεπτομερειών. Κατήχησε το πράγμα να λαμβάνη διαστάσεις τόσον, ώστε, όταν εξητάζετο ο κ. Παπούλας, εις ερώτησιν ενός εκ των κ. Στρατοδικών, δεν εδίστασε να είπη κακήν την ενέργειαν μου, και εις δευτέραν δε ερώτησιν του κ. Στρατοδίκου απήντησεν ο κ. Παπούλας εγκληματικήν. Θα προσπαθήσω να σας πείσω, κ. Στρατοδίκαι ότι όχι μόνον δεν ήτο εγκληματική αλλ' ούτε και κακή, απ' εναντίας ήτο και επι­βαλλομένη. Τί ήσαν αυτά τα συγκροτήματα; Τα συγκροτήματα ήσαν μία εφεύρεσις ειρήνης, δηλαδή μετά τον Σαγγάριον. Όταν τα στρατεύματα κατέλαβον αυ­τήν την γραμμήν, εθεωρήθη επί τη βάσει της παρατάξεως της Τουρκικής, ότι ώφειλον τα εις Αφιόν Καραχισάρ στρατεύματα να έχωσι μίαν Διοίκησιν. Υπήγετο η Διοίκησις εις τον ανώτερον των σωματαρχών, κατ' αρ­χήν ελαττωματικήν, καθ' ην ο διοικών μίαν μονάδα να .διοική άλλην. Εθεώρουν όπως δύο μονάδες, εάν υπήρχεν ανάγκη να έχωσιν ένα άλλον διοικητήν. Επί πλέον εύρον την εξής κατάστασιν. Τον κ. Κοντούλην από καιρού ασθενούντα, και προ επταμήνου, μετά το συμβούλιον των Αν­τιστρατήγων, εν Σμύρνη. Εξ αυτού επήρχετο η εξής ανωμαλία. Ο κ. Τρι­κούπης ήτο διοικητής του Β' Σώματος, επομένως ο αρχαιότερος. Έπρεπε να υπάρχη εις το Α'. Την διοίκησιν του Β' ανελάμβανεν ο αρχαιότερος των Μεράρχων, ο κ. Διγενής. Ήτο διοικητής της XIII Μεραρχίας. Εις την XIII ετοποθετήθη κάποιος άλλος. Επί 7 μήνας ήτο άνω κάτω, διότι δεν υπήρχε κάποιος ο οποίος εν περιπτώσει επιθέσεως θα έπρεπε να την διοικήση. Εξ αυτών των συγκροτημάτων, το Βόρειον, το Γ' Σώμα, είχεν έκτασιν από την μεσημβρινήν άκραν της Ασκανίας λίμνης μέχρι του Σεϊντί-Γαζή. Προς βορράν μέχρι Κίου ήτο εν τμήμα σπουδαιότατον, διότι ήτο εύκολος η διάβα­σις, αφίετο δε εις την Διοίκησιν και εποπτείαν ούτως ειπείν του διοικητού της στρατιωτικής περιοχής, ο οποίος φύσει και θέσει δεν ήτο διόλου κατάλ­ληλος. Η ανωμαλία ως εκ τούτου ήτο καταφανής. 

Ώστε η κατάργησις του συγκροτήματος εκεί απέδωσε μίαν ενότητα διότι υπήγαγον το τμήμα αυτό το οποίον ενίσχυσα, υπό τον ίδιον Μέραρχον, υφ' ον και η περαιτέρω επέκτασις του μετώπου. Ώστε υπήρχε μία ενότης, υπό τον Μέραρχον κ. Κλαδάν. Όσον αφορά το λεγόμενον Νότιον συγκρότημα, υπήρχον δύο τμήματα, το Α' με τέσσαρας μεραρχίας και το Β' με άλλας τέσσαρας, το Α' περιελάμβανε την I, IV, XII και την V, το Β' περιελάμβανε τας μεραρχίας II, VII, IX και ΧII. Είναι μία λεπτομέρεια την οποίαν ουδείς μάρτυς εξέθηκε και την οποίαν εκράτησα δια την απολογίαν μου, ότι η ομάς της VII και IX δεν υπήγετο εις το συγκρότημα, έπρεπε να τας διάθεση η Στρατιά. Αλλά πλην τούτου δεν κατηργήθη καμμία εκ των υπαρχουσών δια­ταγών. Κατηργήθη εν όνομα, έπαυσε να λέγεται συγκρότημα, εξηκολουθησαν όμως να ισχύουν αι διαταγαί, αίτινες τουναντίον συνεπληρώθησαν δι' οδη­γιών, εις τας οποίας ανεφέροντο με τον αριθμόν πρωτοκόλλου όλαι αι προγε­νέστεραι διαταγαί και οδηγίαι, αι οποίαι εξηκολούθουν να ισχύουν·. Αυτό είνε από τα σοβαρά, σοβαρώτερα σημεία της κατηγορίας, το οποίον καταρρίπτε­ται, διότι είνε αποδεδειγμένον τούτο, διότι ουδείς αμφισβητεί αυτό, αλλά τουναντίον οι μάρτυρες επεκύρωσαν αυτό. 

Και περί μεν της μη επεμβάσεως μου και περί της δράσεως μου, θεωρώ, κύριε Πρόεδρε, ότι ολίγον κατωτέρω πρέπει να σκιαγραφήσω συντόμως, όσον είνε δυνατόν, με τας κυρίας γράμμας, τα της μάχης, τα οποία κατά τμήματα διάφοροι εκ των μαρτύρων εξέθηκαν, αλλά όχι κατά τρόπον εις τον οποίον να φαίνωνται αι κύριαι γραμμαί και να παραλείπονται αι λεπτομέρειαι. Καθ'όσον αφορά τα περαιτέρω (αναγινώσκει): «Ούτω: ενώ από της 8 Αύγουστου πανταχόθεν καταφθάνουσιν εις το Στρατηγείον της Στρατιάς πληροφορίαι περί εχθρικών συγκεντρώσεων και παρασκευαζόμενης επιθέσεως και συγκεκριμένως αι υπ'αριθ. 6970)2459)2 — 5)8)22, 7384)2110)3-12)8)22, 3217)3-10)8)22 και 9218)501)2-11)8)22, ωρ. 21 αναφοραί του Α' Σ. Στρατού δεν άφινον καμμίαν αμφιβολίαν ου μόνον περί παρασκευαζομένης επιθέσεως, αλλά και περί του τομέως, εναν­τίον του οποίου θα κατηυθύνετο αύτη, ο αρχιστράτηγος Χατζανέστης, απολογούμενος, ισχυρίζετο ότι ουδεμίαν είχεν ανησυχίαν. Και χαρακτηριστικώτατον του ισχυρισμού του τούτου είνε το γεγονός, ότι την 13 Αυγούστου ητοιμάζετο να αναχωρήση εις Αθήνας, ενώ ήτο εν γνώσει της επικειμένης εχθρικής επιθέσεως, τοσούτον μάλλον εφ' όσον την 12—8—22 και ώραν 16 και 15' υπέγραψε και εκοινοποίησε την υπ'αριθ. 2190)5468 διαταγήν του, δι’ ης εγνωστοποίει εις τας διαφόρους μονάδας τας συγκεντρώσεις του εχθρού και εγκρίνει την αίτησιν του στρατηγού Τρικούπη περί ενισχύσεως του υπό μικρού αποσπάσματος της VII Μεραρχίας».

Πρέπει να κάμω μίαν παρέκβασιν, δια να σας θέσω ενήμερους της καταστάσεως εις αυτό το διάστημα το μεσολαβήσαν από της επιστροφής μου εκ Θράκης μέχρι της επιθέσεως. Εις τας 10 του μηνός Ιουλίου δι' αντιτορπιλλικού κατηυθύνθην εις Κερατσίνι, χωρίς να γνωρίζη κανείς, όπου συνήντησα το υπουργικόν συμβούλιον επί του  « Αβέρωφ» και εκεί ετέθησαν αι βάσεις της εργασίας και αι τελικαί οδηγίαι, εν συνεργασία μετά του στόλου. Εγύρισα εις την Ραιδεστόν. Κατόπιν, δια λόγους πολιτικούς, εις τους οποίους επαναλαμβάνω, δεν θέλω να υπεισέλθω, η επιχείρησις αυτή εσταμάτησεν. 

Αλλ' εν τω μεταξύ αυτό, εγώ ατομικώς, επειδή εθεώρουν ότι αυτό το εγχείρημα εις Κωνσταντινούπολιν είχε μίαν έννοιαν καθαρώς στρατιωτικήν, επίσης, ασχέτως προς την γενικωτέραν έννοιαν της πολιτικής, διότι ήμην εν γνώσει ότι μέχρι της στιγμής εκείνης κύριον κέντρον εφοδιασμού ήτο ή Κωνσταντινούπολις, απηύθυνα επιστολήν προς τον Διοικούντα τα στρατεύ­ματα εκεί κ. Χάριγκτων, την οποίαν δεν έχω μαζύ μου δυστυχώς, δια της οποίας επιστολής, όταν αυτός ωμίλησε περί ουδετερότητος, του έδωκα φιλικώτατα να εννοήση ότι εγίνοντο αυτά και αυτά τα έκτροπα, ότι υπό τα όμματα αυτού απεστέλλοντο όπλα κλπ., του εδήλωσα τας συγκεντρώσεις, τας αποθήκας εκ των οποίων ελαμβάνοντο και του κατήγγελλον λεπτομερείας. Κατ' αυτόν είχεν εν καλόν αποτέλεσμα, διότι ο Αρχιστράτηγος μοι απήν­τησε δια μακράς, λίαν φιλόφρονος επιστολής και μοι έστειλεν ένα τάγματάρχην Άγγλον, σύνδεσμον, δια να μοι είπη ότι μ' ευχαριστεί, δι' ό,τι ανεκοίνωσα προς αυτόν, ότι τα ανεκοίνωσε προς τον πρωθυπουργόν της Τουρ­κίας Ισμέτ Πασσάν, και ότι αυτός έκαμεν ότι δεν εννόησε περί τίνος πρό­κειται και ότι οπωσδήποιε έφερε καλόν αποτέλεσμα. 

Το λέγω δια να είπω ότι είχον διάφορα τεκμήρια και αποδείξεις ότι η Κωνσταντινούπολις ήτο εν κέντρον εφοδιασμού σπουδαιότατον του Κεμάλ. Επί πλέον τηλεγραφήματα διάφορα έφθανον ανακοινούντα προμηθείας μελλούσας του Κεμάλ σπουδαιοτάτας. Παραγγελίαν 400 αεροπλάνων, παραγγελίαν 200 πυροβόλων Σκόντα εξηκριβωμένως 100 ελαφρών και 100 βα­ρέων πυροβόλων, 1000 πολυβόλων, παραγγελίαν 150,000 όπλων.

Εννοείται ότι αμέσως ανηνέχθην εις το Υπουργείον, και ενώ πριν ήμην αισιόδοξος, ήρχισα να εκφράζω την απαισιοδοξίαν μου.Είπον ότι πρέπει να ληφθή μέτρον, ότι δεν δύναμαι να εγγυηθώ πλέον, διότι, αν αυτά τα πράγματα έλθουν, θα υπάρξη υπεροπλία του εχθρού. Κατόπιν φθάνω εις την Σμύρνην, όπου μανθάνω άλλα δυσάρεστα. Ο στρα­τηγός Τρικούπης μου ανέφερεν ότι αι λιποταξίαι, αι οποίαι ήσαν κατ' άτομον μέχρι της στιγμής εκείνης εις τον τομέα αυτόν, ήρχισαν να παρουσιάζωνται ομαδικαί. Εν γένει μία κατάστασις η οποία ομολογώ, μοι απήρεσε και με ενέβαλεν εις ανησυχίας. Εν τω μεταξύ είχε συμβή και το εξής: Ο εχθρός κατώρθωσε να φέρη 30 αεροπλάνα καταδιωκτικά και τελείου συστή­ματος, κατά την εισαγωγήν των οποίων έκαμα ό,τι ήτο δυνατόν, ως και το υπουργείον των Στρατιωτικών. Αλλά προσέκρουσεν εις την εκτέλεσιν εις διαφόρους δυσχέρειας, τας οποίας παρουσίασεν η Ναυτική υπηρεσία. Τα αεροπλάνα αυτά έφθασαν προ των επιχειρήσεων. Από την στιγμήν εκείνην το ζήτημα των αναγνωρίσεων δι' ημάς ήτο ζήτημα δυσχερέστατον, διότι εγένοντο μεν και πρότερον αναγνωρίσεις έως τότε, αλλ' εγίνοντο υπό τύπον επισκέψεων, διότι το πρωί μας επεσκέπτετο ο εχθρός, το απόγευμα ημείς. 

Άλλαι καταδιώξεις, συμπλοκαί, καταρρίψεις δεν εγένοντο. Εγώ είχον διατάξει όλα τα δυνατά, ώστε να καταλήξωμεν εις το να είμεθα κύριοι του εδάφους το οποίον είχομεν, να μη επιτρέπωμεν δηλαδή τας αναγνωρίσεις και κατωρθώθη ούτω το πρώτον υπό ενός λοχίου Σταυροπούλου να καταρριφθή εν τουρκικόν αεροπλάνον και να φονευθώσιν αμφότεροι οι επιβαίνοντες. 

Άλλο ζήτημα επίσης, προηγηθέν της επιθέσεως, το ζήτημα της αερο­πορίας. Επιθυμώ να εκθέσω, διότι εγράφησαν τόσα ψευδή, τόσαι συκοφαντίαι δια το ζήτημα αυτό. Σας είπον, όταν εγίνετο η εξέτασις των μαρ­τύρων, ότι υπήρχεν εκεί ένας αριθμός ναυτικών αεροπόρων, οι οποίοι υπήγοντο εις το υπουργείον των Ναυτικών. Ελάμβανον διαταγάς από τας Αθήνας, δεν είχον δικαίωμα να τους δώσω καμμίαν διαταγήν, ουδέ να τιμω­ρήσω, ουδέ τίποτε. 

Κάποιος επυροβόλησεν εκεί, εν τω μετώπω ων, δια να κτυπήση που­λιά. Διέταξα να τιμωρηθή με φυλάκισιν και το υπουργείον των Ναυτικών εζήτησε την ακύρωσιν της ποινής. Θέλω να είπω, ότι συνέβαινε κάτι τι παράδοξον' να είμαι προϊστάμενος της Στρατιάς, να έχω στρατηγούς και υποστρατήγους υπό τας διαταγάς μου και να υπάρχη κράτος εν κρατεί, αυτή η λεγομένη ναυτική αεροπορία, η οποία να είνε ασύδοτος! Μεταξύ αυτών υπήρχον αεροπόροι άξιοι, παρατηρηταί μετριώτεροι. Έπρεπε να μετατεθώσιν έξαφνα αεροπόροι εις ειδικά αερόπλοια ή να στείλωμεν τους ιδικούς μας παρατηρητάς, διότι, ως γνωρίζετε, είνε ποικίλη η εργασία των αεροπόρων. Αυτός ο αγών υπήρχε προ της αναλήψεως μου, αλλ' εγώ το είχον κάνει ζή­τημα, εγώ επέμεινα εις το υπουργείον των Ναυτικών να τελειώση αύτη η κατάστασις, διότι δεν ήτο ανεκτή. Όταν έφθασα εις τας Αθήνας εις τας 10 Ιουλίου, επί του «Αβέρωφ», επανέλαβα τα πράγματα και μοι εδόθη η υπόσχεσις από τον κ. υπουργόν των Στρατιωτικών και από τον κ. υπουργόν των Ναυτικών, ότι το ζήτημα θα λυθή. Πρέπει να τονίσω, ότι η προ­σπάθεια του υπουργού ήτο όσον ένεστι μείζων, αλλά το αποτέλεσμα ήτο ότι επέστρεψα, και το ζήτημα δεν είχε λυθή. Έπειδή γίνεται λόγος περί αγώ­νος αεροπλάνων, αι αναγνωρίσεις αύται καθ' εκάστην επανελαμβάνοντο. 

Τον τελευταίον καιρόν ήρχισαν να με ανησυχούν. Τότε ετηλεγράφησα εις το υπουργείον των Ναυτικών λέγων, ότι ανάγκη να λυθή το ζήτημα των αεροπόρων. Ανάγκη πας στρατιωτικός ή ναυτικός αεροπόρος, οπουδήποτε ευρισκόμενος, να έλθη εις την Μικράν Ασίαν και να υπαχθώσιν όλοι εις τας διαταγάς μου, διότι αν απρόοπτος επίθεσις του εχθρού σημειωθή εις ένα σημείον, το αποτέλεσμα θα ήτο ολέθριον. Εν τούτοις και πάλιν δεν επετεύχθη η υποταγή των αεροπόρων εις τας διαταγάς μου... Όταν επήλθε το γεγονός της Ορτάντζας εθεώρησα, ότι δεν έπρεπε να έλθω εις τας Αθήνας πριν ή κανονισθή το ζήτημα αυτό, να ίδω τί θ' απεγίνετο τέλος πάντων η αντεπίθεσις. Ταυτοχρόνως όμως δεν είχον έλθει ακόμη και τα αποτελέσματα των εργασιών των επιτροπών της μελέτης της συμπτύξεως. Η μεν μία του Παπαϊωάννου είχε τελειώσει και μοι είχε δώσει το πόρισμα. Η άλλη υπό τον συνταγματάρχην Μαμούρην, δεν είχε τελειώσει ακόμη και εκλήθη ο πρόεδρος της επιτροπής να έλθη εις οιονδήποτε σημείον και αν ευρίσκετο. ΄Ηλθε πράγματι και υπέβαλε μίαν έκθεσιν και όλα τα σχέδια, ως και ο Πα­παϊωάννου, μέχρι του σημείου, εις το οποίον είχε προχωρήσει. Ήτο περί­που το μέσον προς την Κούλαν. Εβιαζόμην, το εθεώρουν πρωτίστης σημασίας να λυθή το ζήτημα αυτό. Σημειώσατε, ότι και άλλοτε ανηγγέλθησαν συγκεντρώσεις, αλλά επίθεσις δεν εγένετο ή διόλου ή ουδέ καν ό,τι έγινεν εις την Όρτάντζαν. Ουδεμία εκδήλωσις επιθέσεως, ενώ κινήσεις εγίνοντο. Δεν υπήρχε λόγος να πιστεύσω εγώ, ότι από της 11ης του μηνός αυτή ή μετακίνησις ήτο προοίμιον μιας επιθέσεως της 13. 

Αφού εφλεγόμην υπό της επιθυμίας, το εθεώρουν σπουδαιότατον να έλθω εις τας Αθήνας και λέγω κάτι τι το οποίον πρώτην φοράν το ακούει η Κυβέρνησις. Ηρχόμην με την απόφασιν να της είπω : Κύριοι, αυταί εί­ναι αι γραμμαί της συμπτύξεως. Δέχεσθε αυτάς τας γραμμάς, δύνασθε να λύσητε το ζήτημα των νηοψιών ; Δύνασθε να λύσητε το ζήτημα της αερο­πορίας ; Αν δεν ημπορήτε, λυπούμαι, αλλά δεν ημπορώ να εξακολουθήσω να έχω την διοίκησιν. Εθεώρουν το ζήτημα αυτό μεγίστης σημασίας και μάλιστα εζήτησα τότε εν αντιτορπιλλικόν λέγων εις τον επιτελάρχην, ότι αν τυχόν μετά την αναχώρησίν μου εκδηλωθή τι, ειδοποιήσατε με τηλεγραφικώς, να γυρίσω οπίσω. Δεν υπήρχεν, ως παρίσταται εν τω κατηγορητηρίω, αναμονή επιθέσεως. Εφαίνετο ότι γίνεται μία κίνησις εκεί φυσικά, η οποία όμως ηδύνατο να εκδηλωθή μετά 3—4—5 ημέρας ή και διόλου. 

Πράγματι είχον αυτόν τον φάκελλον, εις τον οποίον υπήρχον όλα τα στοιχεία αυτά, τα οποία είχον μαζύ μου δια αυτά τα ζητήματα, τα οποία επρόκειτο ν' αναπτύξω, δηλαδή σύμπτυξιν, νηοψίας, αεροπορίας.

(Προηγούμενο)

(Επόμενο)

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 2

3.—Δια να σχηματίση γνώμην το στρατοδικείον περί του πόσον ακρι­βώς εβιαζόμην να γνωρίσω τον στρατόν αυτόν και να με γνωρίση ούτος,να γνωρίσω δε το έδαφος , η περιγραφή αυτής της επιθεωρήσεως με δύο λέξεις είνε απαραίτητος. Oμολογώ ότι  κατέβαλον τόσους κόπους και τόσας δυνάμεις, όσας ουδέποτε εις την ζωήν μου , τόσας ώστε οι Τρικούπης και λοιποί δεν επίστευον ότι θα ηδυνάμην να φέρω εις πέρας την επιθεώρησιν, διότι το μέτωπον αυτό ήτο αχανές. 
Διήνυσα με αυτοκίνητον 800 περίπου χιλιόμετρα, ως είπεν ο            

Υποστράτηγος  Νικόλαος Τρικούπης
Διοικητής της ΙΙΙ Μεραρχίας 1921

Σκυλακάκης, σιδηροδρομικώς άλλα τόσα χιλιόμετρα, πεζή δε και έφιππος άνω των 100 τοιούτων, ων εις διαρκή κίνησιν επί 12 και 14 ώρας καθ' εκάστην . Η μελέτη του μετώπου αύτη ήτο απαραίτητος' φυσικά δεν θα ηδύνατο εις αρχιστράτηγος, αγνοών το έδαφος να λαμβάνη μέτρα, να εκδίδη διαταγάς κλπ. Τί εντύπωσιν απεκόμισα από το μέτωπον; Είδον τας οχυρώσεις ας ηγνόουν μη αρκεσθείς να μεταβώ εις τους τομείς, και να εξετάσω τας οχυρώσεις ταύτας και να επιθεωρήσω τον στρατόν, μετέβην παρ' εκάστω Επιτελείω Μεραρχίας και Σώματος και εκλείσθην εκεί επί ώρας δυο και τρεις εις εκάστην Μεραρχίαν δια να μελετήσω την εργασίαν των διαφόρων γραφείων και τας λεπτομερείιας πάσης μελλούσης ενεργείας. Κατόπιν της εξετάσεως ταύτης και επιθεωρήσεως των ανδρών, εκ των οποίων μερικά συντάγματα, κύριοι Στρατοδίκαι, ηδύναντο· να έλθωσιν εδώ εις τας Αθήνας ή εις οιανδήποτε ευρωπαϊκήν πόλιν και να κάμνουν θαυμασίαν εντύπωσιν. Εις τόσον καλήν κατάστααιν ευρίσκοντο! Το παράστημα των ήτο πραγματικώς άριστον, η όψις των γελαστή εν γένει' όταν τους επεθεώρησα εγώ, τουλάχιστον αυτό αντελήφθην. Κατόπιν αυτών απέμεινεν εν ζήτημα. Τί ήτο το ηθικόν αυτού του στρατού. Αλλά πως ήτο δυνατόν εις αρχιστράτηγος , όστις προ 48 ωρών μόλις ανέλαβε την Διοίκησιν, ο οποίος δεν έσχε την τιμήν να πολεμήση με αυτόν τον στρατόν πρότερον, πώς ήτο δυνατόν να έχη ιδίαν γνώμην ; Διέταξα προς τούτο όλους τους Μεράρχους και Σωματάρχας να μοί υποβάλωσιν εγγράφως τας επί του θέματος αυτού αντιλήψεις των' τινές τας υπέβαλον ατελώς, επανέλαβον εις αυτούς, μοι υπεβλήθησαν τηλεγραφικώς πρώτον και ταχυδρομικώς δεύτερον. Λοιπόν εκ των αναφορών αυτών εξάγεται εν συμπέρασμα. Συνοψίζω, διότι βεβαίως η φρασεολογία αυτών ήτο διάφορος. Το συμπέρασμα ήτο ότι η στρατιά, εν γένει το στράτευμα, ήτο οπωσδήποτε κουρασμένον , ότι υπήρχεν επιθυμία μεγάλη των ανδρών επανόδου εις τας εστίας των , ότι η Μικρασιατική ιδεολογία δεν υπήρχεν, ότι το επιθετικόν πνεύμα είχεν εκπέσει, αλλ' ότι πάντως θα εκράτουν τας θέσεις των, αν προσεβάλοντο. Ταυτοχρόνως, εξ αντιθέτου, μοι εδίδοντο πληροφορίαι περί του ηθικού του στρατού του Τουρκικού, ο οποίος παριστάνετο ως ελεεινός και αξιοδάκρυτος, ως μη δυνάμενος ουδέ σκεπτόμενος καν να κινηθή. Τόσον, κ.κ Στραιοδίκαι, ώστε να υπάρχουν αξιωματικοί, οι οποίοι να μου λέγωσι και να θέλωσι να με βεβαιώσωσιν, ότι και αν ηθέλομεν να υποχωρήσωμεν μας έλεγον : Άει στο καλό παιδιά, ημείς δεν σας παρακολουθούμεν. Αυτή ήτο η ιδέα των Σωματαρχών, των πλείστων. Εννοείται ότι κατόπιν τοιούτων εντυπώσεων εκ της μεγάλης υπεροχής του στρατού ημών και υπό έποψιν υλικού , πυροβολικού κλπ ., βεβαίως μοί εγεννήθη η πεποίθησις— θέλω να εξηγήσω την μεγάλην αίσιοδοξίαν— ότι αν ο στρατός ο Τουρκικός επεχείρει να επιτεθή, θα ήττατο. Αυτό ήτο το πρώτον μέρος της επιθεωρήσεως. Ταυτοχρόνως δε μοι εγεννήθη η πεποίθησις ότι θα ηδυνάμην, αν ήθελον την Θράκην να αντλήσω ακινδύνως εκ του τοιούτου μετώπου, το οποίον ούτω παρίστατο και ούτω μοι εφάνη, και άλλας δυνάμεις. Ουχ' ήττον δεν τας ήντλησα, διότι έπρεπε ν' αποφασισθώσιν οριστικώς τα περί της Κωνστ)πόλεως, ενώ τότε δεν είχεν αποφασισθή τίποτε. Λοιπόν μετά την επιθεώρησίν μου αυτήν, επανήλθον, εξέθηκα τάς σκέψεις μου εις την Κυβέρνησιν η οποία ηυχαριστήθη εκ των εντυπώσεων μου, διότι τας περιέμενε χειροτέρας κατά τούτο, διότι δεν εγνώριζε καλά τα των οχυρώσεων, αι οποίαι εις τινα σημεία ήσαν άξιαι λόγου, με τό μόνον ελάττωμα ότι ήσαν υπέρμετροι προς τας δυνάμεις τας οποίας διεθέτομεν και εις αυτάς εχαρακτηρίζετο η ικανότης εκάστου των ηγετών των τομέων. Δεν ημπορώ να είπω ότι υπήρχε μία αρμονία, εν σχέδιον κλπ. Όταν εξέθηκα λοιπόν τας σκέψεις μου αυτάς εις την Κυβέρνησιν αύτη ηυχαριστήθη. Τότε ελήφθη η απόφασις περί του εγχειρήματος της Κωνστ)πόλεως, εν τη πεποιθήσει ότι θα ήτο δυνατόν άνευ της συμπτύξεως να ληφθώσιν εκείθεν δυνάμεις. Πρέπει να τονίσω δια την ακρίβειαν το εξής: ότι την σύμπτυξιν δεν  ήθελεν η Κυβέρνησις δια λογούς πολιτικούς ή άλλους, δεν γνωρίζώ, εγώ  δε την έθεώρουν απαραίτητον. Όταν λοιπόν η Κυβέρνησις έμαθεν ότι  εγώ ηδυνάμην να στείλω δυνάμεις  δια την Κωνστ)πολιν χωρίς να συμπτύξω το μέτωπον, η ευχαρίστησις ήτο γενική. Θα επανέλθω εις το ζήτημα αυτό, θέλω να φθάσω εις τον αριθμόν . Όταν επέστρεψα, είχεν ήδη ενεργηθή από τον συνταγματάρχην Παναγάκον  αυτή η εκκαθάρισις των μετόπισθεν υπηρεσιών. Ταυτοχρόνως είχεν  διατάξει δια να  μη χάσω χρόνον ουδέ μίαν ώραν, ενώ επεθεώρουν, είχον διατάξει το γραφείον μεταφορών να μελετήση τα της συμπτύξεως. Φυσικά  δεν είχον αποφασίσει ακόμη, ποίαν εκ των δυο γραμμών θα εδεχόμην. Η πρώτη ιδέα μου ήτο εκείνη, την οποίαν εξέθηκα και δι' οιανδήποτε γραμμήν η  σύμπτυξις θα ήτο η ιδία. Ταυτοχρόνως να μελετηθούν τα ζητήματα των μεταφορών υλικού κλπ. Όλα  αυτά κατέληξαν εις υπόμνημα, το οποίον υπέβαλεν ο κ. Σπυρίδωνος. Εις το υπόμνημα αυτό εφαίνετο, ότι θα απητούντο 18 ημέραι δια το νότιον τότε συγκρότημα και 12 δια το βόρειον. Εν πάση περιπτώσει έπρεπε να ληφθή  φυσικά υπ' όψει το μείζον διάστημα των 18—20 ημερών. Εκ παραλλήλου ειργάζετο και το Επιτελείον δια να ίδη κατά ποίον τρόπον θα εγένετο η σύμπτυξις. Και ανετέθη τότε εις δύο επιτροπάς, μίαν υπό τον συνταγματάρχην Παπαϊωάννου και μίαν υπό τον συνταγματάρχην Μαμούρην, να μελετήσωσι τας νέας γραμμάς συμπτύξεως. Η δευτέρα επιτροπή επί τη βάσει της σκέψεως να περιβάλωμεν την γραμμήν, των Σεβρών. 

Εσκή Σεχήρ 1921

Εις όλα αυτά, τα οποία μόνον ακροθιγώς εκθέτω, θα επανέλθω, αλλ' επιμένω  δια να σας δείξω ότι  εκ των χιλιάδων ανδρών, αι όποίαι εστάλησαν εις το μέτωπον, μερικαί μεν χιλιάδες ήσαν δια την Θράκην και άνευ ουδε­μιάς ιδέας εγχειρήματος Κωνσταντινουπόλεως, άλλαι δε εστάλησαν κατόπιν, μετά την απόφασιν του προς Κωνσταντινούπολιν εγχειρήματος.

4.—Αλλά πόσαι ήσαν αυταί  αι χιλιάδες; Εΐνε σπουδαίον το ζήτημα, διότι η κατηγορία αναφέρει ένα αριθμόν 25,000 ανδρών.  Σημειώσατε ότι ο αριθμός έχει πολλήν σημασίαν, διότι κατόπιν εκ τούτου επιχειρεί η κατηγορία ν' αποδείξη, ότι η εξασθένισις αύτη, εάν δεν ήτο η κυρία αφορμή, συνετέλεσεν όμως εις το να αναλάβη ο εχθρός επίθεσιν και να επέλθη η κατάρρευσις . Ποίος καταθέτει ότι ήσαν 25,000; Εις και μόνος, ο συνταγματάρχης Σαρηγιάννης. Πού στηρίζεται; Επί πληροφοριών τίνων ; Άδηλον. Εν πάση περιπτώσει υπάρχει το εξής αξιοσημείωτον, ότι ο κ. Σαρηγιάννης υπήρξεν υπαρχηγός και σπουδαίος παράγων προ της αναλήψεως της ιδικής μου δράσεως της Στρατιάς, και ότι φυσικά ό,τι δήποτε ηδύνατο να ελαφρύνη την δράσιν των προ εμού και να βαρύνη την ιδικήν μου, δεν θα απέστεργε να το καταθέση. Λοιπόν κατέθηκεν ένα αριθμόν ο οποίος είνε ανακριβέστατος. Ο ακριβής αριθμός, όχι ο απολύτως ακριβής, αλλ' οδ πλησιέστερος προς την αλήθειαν, είνε ο αριθμός τον οποίον ο μάρτυς της κατηγορίας Πάσσαρης ανέφερε. Δεν είνε ακριβής ο αριθμός ούτος, όσον αφορά τα τυφέκια, διότι τα συντάγματα αυτά, τα μη μεραρχιακά, πλην ενός, είχον κάτω των 2000 ανδρών δύναμιν. Συνέκειντο από 1800 άνδρας και συνεπώς η δύναμις των ταγμάτων δεν δύναται να υπολογισθή άνω των 600 ανδρών. Εν τοιαύτη περιπτώσει το σύνολον των αποσταλεισών δυνάμεων εις την Θράκην, ήσαν 11 τάγματα εκ των οποίων τα 7, ως ορθώς είπεν ο στρα­τηγός Σουμίλας εκ του Βορείου συγκροτήματος, τα δε λοιπά 4 εκ των άλλων τομέων και εκ του Αφιόν Καραχισσάρ. Το 56ον, όταν παρέλαβον την Διοίκησιν, ήτο εις την ζώνην του Ουσάκ και κατόπιν μετεφέρθη εις το Αφιόν Καραχισσάρ . Εξ όλων αυτών αποδεικνύεται ότι η αποσταολείσα δύναμις δεν υπερέβαινε τα 11 τάγματα προς 600 άνδρας έκαστον, ήτοι 70 00 άνδρας των οποίων μέρος είχεν ήδη συμπληρωθή εξ αποστολών εκ Σμύρνης, διότι εγένοντο όχι μόνον προς Θράκην αποστολαί αλλά και προς το μέτωπον δια διαφόρων εκκαθαρίσεων και ότι εν τω συνόλω έλλειψαν 5000 μαχητών εκ του μετώπου, όταν επεχειρήθη η επίθεσις του εχθρού, και εξ αυτών των 5000 μόλις 2800 θα ήσαν εις την ζώνην της επιθέσεως του εχθρού. Σας παρακαλώ να προσέξητε ότι αι δυνάμεις αι μεταφερθείσαι εκ του Βορείου συγκροτήματος, των οποίων είχεν ανάγκην η 11η Μεραρχία, ήσαν εις την θέσιν τους, διότι το 55ον Σύνταγμα είχεν ήδη μεταφερθή εις το Βόρειον συγκρότημα πριν επέλθη η κατ' αυτής επίθεσις. Τί απομένει εξ όλων αυτών των δυνάμεων των οποίων τον αριθμόν αναβιβάζει ο κ. Σαρρηγιάννης εις τοσούτον; Ποία η μείωσις η σπουδαία η οποία ημπορεί να δικαιολογήση όλα τα επελθόντα κακά; Αλλ' εξακολουθεί το κατηγορητήριον (αναγινώσκει) «Τας αποσπασθείσας ταύτας δυνάμεις εάν ορθώς έξετίμα την κατάστασιν κατά την επιθεώρησίν του, ηδύνατο να τας χρησιμοποιήση προς συγκρότησιν στρατηγικής εφεδρείας, δια της οποίας θα ηδύνατο εν καιρώ, ου μόνον να εξουδετερώση εχθρικήν επίθεσιν εκδηλουμένην, αλλά και να πλήξη τον αντίπαλον νικηφόρως δια λελογισμένης διαθέσεως και διοικήσεως ταύ­της εν τω Νοτίω συγκροτήματι. [1] Είνε ακριβώς ό,τι αναφέρει o αυτός μάρτυς κατηγορίας. Αλλά, κύριοι Στρατοδίκαι, δικαιούμαι να εκφράσω την απορίαν μου: Αι δυνάμεις τας οποίας εγώ παρέλαβον αι Ελληνικαί και αι έναντι τούτων Τουρκικαί, ήσαν σχεδόν αι ίδιαι, όσαι ήσαν κατά την επίθεσιν. Αι δυνάμεις αυταί ήσαν τοποθετημέναι εφ' όλων των τομέων εν τη αυτή ως παρέλαβον την Στρατιάν. Πώς ο κ. Σαρρηγιάννης δεν εσκέφθη να κάμη τας εφεδρείας, αλλ' απο­δίδει εις εμέ την έλλειψιν σκέψεως συγκροτήσεως της εφεδρείας; ου μόνον τούτο' άλλά δεν εσκέφθησαν ούτε τους κουραμπιέδες της Σμύρνης να μαζεύσουν, και διότι εγώ είμαι οίος είμαι και έβαλα την μύτην μου παντού και έβγαλα τους υπό διαφόρους τύπους κουραμπιέδες, αυτό είνε προς τιμήν μου και δεν θα μοι αποδοθή κατηγορία, έστω και αν εφέρθην κατά τρόπον μη πρέποντα, δια να λάβω τους στρατιώτας από εκεί όπου η πρώτη Διοίκησις τους είχε κρύψει. Αλλά υπάρχει κ. Στρατοδίκαι καί κάτι άλλο εις το κατηγορητήριον το οποίον είνε εν συνεχεία. . Τί λέγει η παράγραφος; (αναγινώσκει) «Τας αποσπασθείσας ταύτας δυνάμεις, εάν ορθώς έξετίμα την κατάστασιν κατά την επιθεώρησίν του ηδύνατο . . . , » Δεχθώμεν ότι δεν τα εξετίμησα ορθώς. Μόνον αυτή η φράσις καταρ­ρίπτει το κατηγορητήριον, διότι μου αποδίδει εν σφάλμα και όχι μίαν πρόθεσιν. Τα σφάλματα δεν νομίζω, ότι ποινικώς καταδιώκονται. Αυτή η φράσις είνε υπέρ εμού εν όπλον μέγα, διότι το ίδιον κατηγορητήριον παραδέ­χεται, ότι δεν υπήρχε δόλος. Θεωρώ όμως ότι ορθώς την εκτίμησα με τα στοιχεία, τα οποία είχον.

Είσθε στρατιωτικοί πεπειραμένοι και βεβαίως αντιλαμβάνεσθε, ότι εις στραιηγός, προ 48 ωρών άναλαβών την διοίκησιν ενός στρατού , δεν δύναται να στηριχθή ειμή εις τας εκθέσεις εκείνων, οι οποίοι τον διώκηααν και τον ωδήγησαν εις το πυρ επί χρόνον μακρόν. Επ' αυτών των στοιχείων εοειδόμενος, ορθώς έξετίμησα την κατάσιασιν. Τι εσχημάτισα εξ ιδίας πείρας θα σας είπω κατόπιν (αναγινώσκει). 

«Καί άναμφισβητήτως, εάν κρίνη τις την εποχήν καθ' ην εγένετο η εχ­θρική επίθεσις, άγεται εις το ασφαλές συμπέρασμα, ότι η ως άνω απόσπασις σημαντικών δυνάμεων εις Θράκην και η επακολουθήσασα ταύτην εξασθένισις του μετώπου, επροκάλεσε την επίθεσιν του Κεμάλ. Άνευ της ευκαιρίας ταύ­της, ήτις παρεσχέθη εις τον εχθρόν, είνε αμφίβολον εάν ούτος θα ετόλμα να διακυβεύση την τύχην των όπλων κατά το τρέχον έτος». 

Φυσικά το κατηγορητήριον στηρίζεται επί καταθέσεων μαρτύρων, αλλ΄ έπ' αυτών των καταθέσεων έχω να φέρω σφοδροτάτας εγώ αντιρρήσεις καί να συνοψίσω τας διαφόρους ερωτήσεις τας αποταθείσας εις τους μάρτυρας.

Υποσημειώσεις:

4.1 Τα υπό του αρχιστρατήγου αντικρουόμενα διάφορα επιχειρήματα κατηγο­ρίας, τα οποία και αναφέρονται εντός εισαγωγικών εις την απολογίαν του, δεν περιέ­χονται εις το εγκλητήριον, αλλ' αποτελοϋσι σκέψεις της αποφάσεως της Επαναστ. Επιτροπής της διαταξάσης την παραπομπήν εις το Στρατοδικεϊον και την οποίαν δεν  εκρίναμεν αναγκαίον να δημοσιεύσωμεν ολόκληρον.

(Προηγούμενο)

(Επόμενο)