ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΗΣ ΣΤΡΑΤΙΑΣ ΜΙΚΡΑΣ ΑΣΙΑΣ ΤΟΝ ΑΥΓΟΥΣΤΟ ΤΟΥ 1922

                  

ΔΙΟΙΚΗΣΗ

Διοικητής:Αντιστράτηγος Χατζανέστης Γεώργιος  μέχρις 26.8.22 

Αντιστράτηγος Πολυμενάκος Γεώργιος από 26.8.22 

Επιτελάρχης : 

Υποστράτηγος Βαλέττας Γεώργιος μέχρις 26.8.22 

Υποστράτηγος Πάλλης Κων/νος από 26.8.22 

Υπαρχηγός :

Συντ/ρχης Πεζ. Πάσσαρης Μιχαήλ μέχρις 26.8.22 

Συντ/ρχης Μηχ. Σαρρηγιάννης Πτολεμαίος από 26.8.22 

Διευθυντές επιτελικών γραφείων. 

I Αντ/ρχης Πεζικού Γαλιατσάτος Διονύσιος.

 II  Συντ/ρχης Πυρ/κού Ραγκαβής Νικόλαος. 

III Συντ/ρχης Πεζικού Πάσσαρης Μιχαήλ.

IV Συντ/ρχης Πεζικού Σπυρίδωνος Γεώργιος.

Διοικητής Πυροβολικού : Συν/ρχης Πυρ/κού Αθανασιάδης Γεώργιος. 

Διοικητής Μηχανικού : Συν/ρχης Μηχανικού Πουλάκος Κων/νος.

Διοικητής Διαβιβάσεων : Αντ/ρχης Μηχανικού Δραΐκης Ιωάννης. 

Διευθυντ. Επιμελητείας : Συν/ρχης Επιμελητείας Θεοφιλόπουλος Ιωάννης. 

Δ/ντής Υγειον. Υπηρ : Γενικός Αρχίατρος Καναβατζόγλου Aλφρέδος. 

Σταθμός Διοικήσεως

Σμύρνη

ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ

ΜΕΓΑΛΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ:

Α' Σώμα Στρατού

Β' Σώμα Στρατού, 

Γ' Σώμα Στρατού 

Δ' Σώμα Στρατού [1], 

Μεραρχία Ιππικού 

Ανωτέρα Γενική Στρατιωτική Διοίκηση

ΠΥΡΟΒΟΛΙΚΟ

Σύνταγμα Βαρέος Πυρ/κού (2) 

Σύνταγμα Όβιδοβόλων    (3) 

Α'. Μοίρα Σκόντα 105 [4]

Β'. Μοίρα Σκόντα 105 [ (5) 

Γ'. Μοίρα Σκόντα 105 [6] .

1 Μοίρα Σκόντα 150 (Λοχαγός Καλαποθάκης Δημήτριος) (7) Ανεξάρτητο; όρειβ. Πυροβολαρ­χία 75 (8)

 Έμπεδον Πυροβολικού. 

Πεδινή Μοίρα Αμαξών.

MHXANIKO

Τάγμα σιδηροδρόμων (Ταγ/ρχης Πρωτόπουλος Πρ.) 

Τάγμα Γεφυροποιών (Αντ/ρχης Μοσχονήσιος Π.) 

Ιον Τάγμα Μηχανικού Μετόπισθεν. 

2ον Τάγμα Μηχανικού Μετόττισθεν. 

3ον Τάγμα Μηχανικού Μετόπισθεν. 

Όρχος Μηχανικού.  

Όρχος  Σιδηροδρόμων. 

Έμπεδον Μηχανικού. 

Σταθμός Μηχανικού. 

Λόχος αιχμαλώτων.

ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ

Β'. Μοίρα Αεροπλάνων. 

Γ'. Μοίρα Αεροπλάνων. 

Δ'. Μοίρα Αεροπλάνων. 

Ναυτική Μοίρα Αεροπλάνων (9). 

Όρχος Αεροπορίας.

Υποσημειώσεις:

(1)  Εντάχθηκε στη δύναμη της  Στρατιάς Μι­κράς Ασίας στις 1-6-22

(2)  Από τρεις Μοίρες  των 120 μακρών DΕΒΑΝGΕ στη διάθεση των Μεγάλων Μονάδων.

(3)  Από τρεις Μοίρες  των   6  δακτύλων ΑRΜSΤRΟΝG   στη διάθεση των Μεγάλων Μονάδων. 
(4)  Από δύο  πυρ/χίες εκάστη , ανά μία σε κάθε ένα  από τα Σώματα Στρατού..
(5)  Από δύο  πυρ/χίες εκάστη , ανά μία σε κάθε ένα  από τα Σώματα Στρατού.
(6)  Από δύο  πυρ/χίες εκάστη , ανά μία σε κάθε ένα  από τα Σώματα Στρατού.

(7)  Στη Θράκη σε στάδιο συγκροτήσεως..

(8)  Στη διάθεση της  Α.Γ.Σ.Δ.

(9) Αποτελούμενη από 3 σμήνη.

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 10

(Προηγούμενο)

19.— Ενθυμούμαι το άλλο το οποίον σας είπα, ότι εις στρατηγός δεν ημπορεί να αρνήται. Δεν μου λέγετε σας παρακαλώ, ο στρατηγός ο οποίος διετάχθη να υπάγη εις την Ουκρανίαν και ηρνείτο τί θα ήτο; Η Κυβέρνησις είχε μίαν πολιτικήν ιδέαν εις τον νουν της. Θα υπάγωμεν εις την Ουκρανίαν, θα κερδίσωμεν ανταλλάγματα αλλαχού. Δεν ήτο έργον του στρατηγού να ερωτήση τί εσκέπτετο η Κυβέρνησις. Αλλά έρχεται ένας στρατηγός και διατάσσεται να παραδώση την Θράκην. Ή μήπως το Καραχισσάρ ή το Εσκή Σεχήρ είνε ελληνικώτερα απ' ό,τι ήτο η Ουκρανία; Λοιπόν αν τα ζητήματα τεθώσιν ούτως, ότι ούχι ως απολύτως Ελληνικαί χώραι, άλλ' ως μέλλουσαι ελληνικαί χώραι, εκείναι αι οποίαι καθωρίσθησαν υπό της Συνθήκης των Σεβρών, όλαι αυταί ήσαν εις τας χείρας μας, ο στρατός ο τουρκικός ευρίσκετο 200 χιλιόμετρα μακράν- Εγώ τας παρέδωκα ; Δεν παρέδωκα τίποτε' ας πάρουν τον διάδοχόν μου. Και θα ηδυνάμην να είπω, αν δεν ήμην πολύ ειλικρινής και στρατιώτης, θα ηδυνάμην να σας είπω ότι, εάν έμενα εγώ, δεν θα έπαιρναν την Σμύρνην, θα ηδυνάμην κάλλιστα να το είπω, αλλά δεν το λέγω διότι δεν ημπορώ να το είπω' διότι δεν ήτο δυνατόν να κρατηθή η Σμύρνη εις ην κατάστασιν ευρίσκοντο τα πράγματα. Ουχ ήττον τα πράγματα έχουσιν ούτως. Εγώ έφυγα, χωρίς ο εχθρός να μπη εις τας χώρας της συνθήκης τών Σεβρών. Συνεπώς, εάν αι χώραι αύται θεωρούνται μισοελληνικαί, ας είπωμεν ούτως, εγώ δεν παρέδωκα καμμίαν από αυτάς.

Τώρα ήθελα μόνον με δυο λέξεις να καταλήξω εις το συμπέρασμα. Διώκησα κύριοι 2 1/2 μήνας, διώκησεν ο προκάτοχος μου 20 μήνας. Δέν νομίζετε ότι, επειδή απέθανεν εις τας χείρας μου η Μικρά Ασία, είνε άδικον να κατηγορηθώ, ως θα ήτο άδικον να κατηγορηθή ο τελευταίος ιατρός ενός πάσχοντος εις τον όποιον έκαμε κακήν θεραπείαν ένας άλλος, και όταν ο τελευταίος αυτός ιατρός συνηθέστατα είνε και διασημότερος του προκατόχου του; Τί ήτο δυνατόν να γίνη; Όπου ήτο δυνατόν να γίνη τι, έγινε. Αλλά καταστρέφω την απολογίαν μου διά των εξής: Εις όλας τας εποχάς, κύριοι Στρατοδίκαι, υπήρξαν στρατηγοί επιτυχόντες και στρατηγοί αποτυχόντες. Μεταξύ των πρώτων υπήρξαν δαφνοστεφείς οι όποιοι έδρεψαν τάς δάφνας, άλλά τάς έφόρεσαν άλλοι, υπήρξαν στρατηγοί δαφνοστεφεις, όλως ανεύθυνοι των επιτυχιών, όπως υπήρξαν και στρατηγοί ατυχείς, όλως ανεύθυνοι των ατυχιών. Νομίζω δε ότι δεν ημπορείτε παρά να με κατατάξητε μεταξύ των τελευταίων. ΕπΙ πλέον προσθέτω και το εξής: Ότι υπάρχει εν παρελθόν. Το παρελθόν αυτό δεν επιτρέπεται να το αναλύσω ο ίδιος, αλλά πάντως υπάρχει και εθεώρουν ότι αποτελεί εν πολύτιμον κεφάλαιον όχι δια να χρησιμεύση εις εμέ τον ίδιον, αλλά κατ' αρχήν ήθικήν, δεν είνε δυνατόν εν παρελθόν να λησμονήται εις μίαν δυσμένειαν τύχης, διότι τότε πας τις θα έλεγε: Του κάκου εις όλον τον βιον, διότι εις εν στραβοτίναγμα όλα λησμονούνται. Πρέπει αυτά να λαμβάνωνται υπ' όψιν και να κρίνωνται πρώτον, όταν τύχη κανείς εις ατύχημα τι. Τας δύο μου αυτάς σκέψεις παρακαλώ το Στρατοδικείον να τας λάβη υπ' όψει όταν με κρίνη.

ΔΕΥΤΕΡΟΛΟΓΙΑ.

—20. Απάντησις εις Επαν. Επιτρόπους. —21. Η σύμπτυξις και η εκκένωσις. —22. Διάστασις προς αξιωματικούς. Στρατός και πο­λιτική.—23. Εν γνώσει των κινδύνων. —24. Η αδράνεια είναι ύβρις. Οι κατήγοροι υπερασπισταί.—25. Aι ιστορικαί γνώσεις του Επ. Επιτρόπου. Ο Κεμάλ.—26. Αδύνατον να δοθή μάχη. Απροθυμία αξιωματικών. ΑΙ Ανακρίβειαι του Σαρρηγιάννη και οι Κου­ραμπιέδες του Παπούλα.—27. Aι θυσίαι της Παλαιάς Ελλάδος. Ο Παπούλας. Aι εφεδρείαι και αι ευθύναι της καταρρεύσεως — 28. Επίλογος. 

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 6

11.—Την ιδίαν ημέραν , δια να θέσω τέρμα εις αυτήν την ιστορίαν , εις τας 17, μετά τας αναφοράς τας οποίας έλαβον έγραψα αυτήν την διαταγήν. Είνε προς όλα: Αον, Βον και Γον Σώματα Στρατού , Στρατιωτικούς Διοικητάς Φιλαδελφείας, Ουσάκ , Μαγνησίας:

Την 19ην έγραψα την εξής διαταγήν (αναγινώσκει):

Κατόπιν της τελευταίας ταύτης διαταγής ,έλαβον τρεις αναφοράς, μίαν από τον ταγματάρχην Παναγάκον, μίαν από τον υποστράτηγον Φράγκου και μία από τον συνταγματάρχην Γονατάν διοικητήν της Β Μεραρχίας ο οποίος παρίστα απολύτως αδύνατον  την αντίστασιν , των στρατιωτών μη υποτασσομένων πλέον εις τους βαθμοφόρους και ως εκ τούτου μη δυναμένου ν΄αντιτάξη  καμμίαν άμυναν, εις τρόπον ώστε ήτο υποχρεωμένος να χάνη την επαφήν. Εννοείται ότι όταν είδον και την Β' μεραρχίαν, η οποία πραγ­ματικώς μέχρι της 17ης είχε τηρήσει σχετικώς την συνοχήν της, να αναφέρη ότι πρέπει να φθάσωμεν να εύρωμεν και μίαν ριζικήν λύσιν, όπως ελεγεν η αναφορά('), είδον ότι πάσα επιμονή μου εις το να εκτελεσθή αυτή η δια­ταγή, θα ήτο ματαία. Λοιπόν τότε διέταξα να εξακολουθήση η υποχώρησις, να παύση πάσα επαφή και να φθάσωμεν να περιβάλωμεν την Σμύρνην εις την την γραμμήν Μαγνησία — Κατσαμπά κτλ. με απώτερον σκοπόν, ώστε να καταλήξουν οι φυγάδες και τά συντρίμματα είς την Έρυθραίαν.
Εν τω μεταξύ έφθανε και η μεραρχία Σκαρλάτου, την οποίαν εγώ είχον καλέσει από την Θράκην. Την μεραρχίαν αυτήν την είχον καλέσει προ 7—8 ημερών. Είχε διαταγήν να έλθη ο στρατηγός με το πρώτον ατμόπλοιον και ήλθε με το τελευταίον και ενώ τον περιέμενα στας 21 ήλθε στας 23. Την τελευταίαν ώραν εζήτει μεταγωγικά και εζήτει να κάμη επιτάξεις εν Ραιδεστώ. Έμαθα θετικώς κατόπιν, ό τι επί τω ακούσματι ότι έρχονται αυτοί εις την Σμύρνην, ήρχισαν να λιποτακτούν εν Θράκη. Το πράγμα το εθεώρησα σοβαρώτατον. Ουχ ήττον επέμεινα εις το να έλθη, άλλ' ήλθεν εις κατάστασιν οικτράν, διότι ηρνήθησαν ν' αποβιβασθώσιν οι στρατιώται. Σημειώσατε ότι τότε επρόκειτο τους διαλυθέντας στρατιώτας να συντάξωμεν και τους διοχετεύσωμεν εις συντεταγμένα τμήματα, ίνα τακτοποιηθώσι. Δεν επρόκειτο πλέον περί εχθρού. Διότι ο εχθρός, όπως ανέφερεν ο μάρτυς Πάσσαρη:, ήτο 200 τόσα χιλιόμετρα μακράν, ώστε ο κύριος όγκος του εχθρού δεν ήτο πλέον επικίνδυνος. Μερικά τμήματα ιππέων και δύναμίς τις πεζικού, ετήρουν την επαφήν. Λοιπόν διέταξα όλα αυτά και όταν με είδον οι Πρόξενοι, οι οποίοι ήλθον, και όταν με είδον οι Ναύαρχοι—και πρέπει πλέον απροκαλύπτως να είπωμεν τα πράγματα διότι τα γνωρίζει πλέον όλη η Ευρώπη, εκ της παρουσίας των αντιπροσώπων της εκεί, και πρέπει ν' ακουσθώσιν—εγένετο σύσκεψις πώς να μη έχωμεν ιστορίαν εις την Σμύρνην από τον άτακτον αυτόν συρφετόν. Κατήντησε δε αυτοί οι ίδιοι να μη θέλουν να μείνουν εν Σμύρνη. Ο Στρατιωτικός ακόλουθος της Ιταλίας ήλθε και με παρεκάλεσε; «Τί θα γίνη εδώ;»
Σημειώσατε ότι εις όλην αυτήν την τραγωδίαν ανεφάνησαν απανταχού της Μ. Ασίας σώματα Τσετών από 700-800-900 και 1000 άνδρας, όλα με διεύθυνσιν προς την Σμύρνην, σφάζοντα και προβαίνοντα εις λεηλασίαν και εμπρησμούς εις τα χωρία και μη αφίνοντα τίποτε. Η Σμύρνη ηδύνατο να καταληφθή υπ' αυτών και μόνον, καθ' ην εποχήν εγώ θα ήμην προ της Σμύρνης, εάν είχον προχωρήσει εμπρός. Έφθασε να μου στέλλουν ιδιωτικά τηλεγραφήματα και να με παρακαλούν να αποστείλω συρμόν δια την τάδε οικογένειαν. Μία θέσις δι' ένα στρατηγόν, εις την οποίαν αμφιβάλλω εάν εις την ιστορίαν ευρέθη άλλος στρατηγός. Διότι δεν επρόκειτο περί του εχθρού του μετώπου, άλλ' επρόκειτο περί εχθρών εντός του εδάφους, το οποίον κατείχομεν και επί του οποίου εκτυπώμεθα υφ' όλας τας διευθύνσεις' αλλ' επί πλέον επρόκειτο ακριβώς και περί των φιλικών στρατευμάτων, τα οποία δεν είχον καμμίαν συναίσθησιν υποταγής, και τα οποία ακριβώς έβαινον προς αντίθετον έννοιαν. Επρόκειτο περί πληθυσμών, οι οποίοι από όλα τα σημεία εζήτουν βοήθειαν. Ήτο εν πανδαιμόνιον, μία κατάστασις εις την οποίαν επεβάλλετο να υπάρχη εις ανώτερος αρχηγός, εις αυτήν την περίοδον εν Σμύρνη, διότι τα είχον χάσει όλοι και διότι όλοι περιέμειναν από εμέ. Ενώ υπήρχεν αρμοστεία και διέθετε 5.000 χωροφύλακας και 5.000 περίπου υπαλλήλους, δι' όλα αυτά, έπρεπε να φροντίζω εγώ.
12.— 'Οσον αφορά το κεφάλαιον το οποίον εν τω κατηγορητηρίω υπάρχει, ήθελον να εκθέσω τας σκέψεις μου, αι οποίαι με ήγαγον εις το να φερθώ, όπως εφέρθην. Κύριε Πρόεδρε, ημπορεί να λέγουν ότι σφάλλομαι, αλλά φυσικά, εν συνειδήσει λέγω, ότι είμαι εν τάξει, με τον εαυτόν μου. Κύριε Πρόεδρε, ημπορεί να λέγουν ότι σφάλλομαι, αλλά φυσικά, εν συνειδήσει λέγω, ότι είμαι εν τάξει, με τον εαυτόν μου. Είςτινα των μαρτύρων ο κ. Πρόεδρος είπε και σχεδόν επετίμησεν αυτόν, διότι έθεώρησεν ο μάρτυς ότι έπρεπε να εκφράση την γνώμην, ότι δεν πρέπει να πηγαίνουν εμπρός οι Στρατηγοί. Εννοώ τας ενδιαθέτους σκέψεις του κ. Προέδρου και είμαι σύμφωνος προς αυτόν, ότι πρέπει πας όστις φέρει στολήν, να σκοτώνεται. Όταν κάνεις βάλη στολήν κάνει ένα συμβόλαιον με τον θάνατον. Δεν υπάρχει περί τούτου αμφιβολία. Αλλά κάμνω μίαν διάκρισιν και η διάκρισις αυτή είναι του Αρχιστρατήγου. Ο Αρχιστράτηγος έχει το μειονέκτημα να μη μπορεί να σκοτωθή. Το τονίζω, το μειονέκτημα, διότι είναι τιμή να μπορή κανείς να σκοτωθή, αλλ' έχει το μειονέκτημα ότι δεν ημπορεί να σκοτωθή και δεν πρέπει να σκοτωθή, διότι ο Αρχιστράτηγος είναι εις. Στρατηγοί είναι πολλοί. Η αντικατάστασίς του εν πολέμω και υπό ικανωτέρου, δύναται να έχη ολέθρια αποτελέσματα, διότι αυτός έχει την γενικήν ιδέαν, διότι αυτός έχει το σχέδιον και δια τον ένα ή δια τον άλλον λόγον θα φέρη πολύ κακά αποτελέσματα. Πλην δεν πρόκειται περί τούτου, δεν μου απηγγέλθη κατηγορία, ότι δεν επήγα να σκοτωθώ, αυτό δεν ημπορεί να το αμφισβήτηση κανείς, διότι είναι γνωστόν, ότι έχω μίαν ιστορίαν εις το παρελθόν. Αν δεν ήλθον αι σφαίραι προς εμέ, εγώ επήγα προς αυτάς. Και το λάθος δεν είνε ιδικόν μου αν δεν συνηντήθημεν. Το ζήτημα είνε ότι ως αρχιστράτηγος, θεωρώ ότι δεν πρέπει να ευρίσκεται ό αρχιστράτηγος πλησίον τών μαχόμενων, ούτε πρέπει να ευρίσκεται πλησίον ενός άλλου στρατηγού μιας μονάδος, ότι αυτή η γειτνίασίς του ημπορεί να είνε ολεθρία, ότι περιορίζει την ενέργειαν και την αυτοβουλίαν των άλλων διοικητών. Τουναντίον πρέπει ν' απέχη, πρέπει να είνε μακράν πάσης συγκινήσεως. Και ποία είνε η θέσις του; Την θέσιν του αρχιστρατήγου εγώ θα την ώριζον μαθηματικώς, αν επρόκειτο να είπω περί ενός ημικυκλίου, να είναι εις το κέντρον διά ν' απέχη όλων εξ ίσου ή πρακτικώς να ευρίσκεται εις ένα σημείον συγκοινωνιών μετά των διαφόρων τμημάτων' και εννοώ συγκοινωνίαν την μεταβίβασιν διαταγών, δηλαδή την δια διαφόρων μέσων, ασυρμάτου ή ενσύρματου τηλεγράφου ή αεροπλάνου μεταβίβασιν της βουλήσεως και της θελήσεως του. Πρόσθετον τούτων μέσον θεωρώ την αποστολήν συνδέσμων και ως τοιούτους είχον τον ταγματάρχην Σκυλακάκην και τον ταγματάρχην Παναγάκον διά τον οποίον ευρίσκω την στιγμήν κατάλληλον να εξάρω τα μεγάλα του προσόντα. Και ο Σκυλακάκης εξετέλεσε τό καθήκον του, άλλ' έμεινε πολύ ολίγον. Ο ταγματάρχης Παναγάκος προσέφερε μεγίστας υπηρεσίας, με διετήρει εν γνώσει όλων, ενήργει με το πνεύμά μου, δραστηριώτατα και ήτο αληθώς πολύτιμος παράγων.Αυτός o τρόπος είνε κατ' εμέ ο τρόπος ο επιβαλλόμενος. Επίσης θέλω να αναπτύξω το εξής. Αν ένας αρχιστράτηγος,—να διακρίνωμεν, άλλο, στρα­τηγός, —έχη αυτό το πλεονέκτημα, ο αρχιστράτηγος και αν προχώρηση, πρέπει να πλησίαση κάπου προς τα σώματα, και να επικοινωνήση μεν, αλλά να μη βλέπη ο ίδιος. Να είνε τόσον μακράν, ώστε να μη βλέπη, αλλά να μανθάνη, και εν τοιαύτη περιπτώσει η ταχύτης των ερτσιανών ρευμάτων δεν ελαττούται ποσώς αν είνε 100 ή 200 χιλιόμετρα. Τώρα κατά την διαδι­κασίαν δια να ενταθή η σημασία του ότι ο στρατηγός πρέπει να είνε εμπρός, εγένετο λόγος περι του στρατάρχου Νεΰ. Αναγκάζομαι, διότι δεν θέλω να εκταθώ, αλλά θα είχον άπειρα να είπω, ότι ο ένδοξος αυτός στρα­τάρχης, ο Νεΰ, ο γνωστός δια την ανδρείαν του, υπήρξε συχνάκις αίτιος της ήττης δι' αυτήν του την ιδιότητα και διότι μεταβαίνων εις το πυρ ελησμόνει τι εγίνετο οπίσω του. Αφίνω ότι την εποχήν εκείνην, δηλαδή αιώνα προ της ιδικής μας, δεν υπήρχε κανέν μέσον συγκοινωνίας, κανέν μέσον μεταφοράς. Οι στρατηγοί μετέβαινον με το άλογον ή με το αμάξι και ότι δι' ενός ιππέως ή δια ζώσης μετεδίδοντο αι διαταγαί.  Αλλ' εγένετο λόγος περί του Βαρτελώ. Εις το Βατερλώ ο γαλλικός στρατός είχε δύναμιν 74,000 ανδρών.Ο στρατάρχης Νεΰ δεν ήτο αρχιστράτηγος, ήτο στρατηγός υπό τον Βοναπάρτην. Ο στρατάρχης Νεΰ διώκει 34.000, το δε μέτωπον του Βα­τερλώ ήτο εν όλω 5 χιλιομέτρων, ανήκε δέ εις το μέτωπον του Νεΰ μέτωπον μόλις 2 χιλιομέτρων, δηλαδή μικρότερον ενός συντάγματος του σημερινού πολέμου. Δηλαδή ηδύνατο διά φωνής να γίνη ακουστός και να επιδράση. Πώς ημπορεί να γίνη σύγκρισις μεταξύ αυτών των δυο εποχών ; Την ιδέαν την θεμελιώδη την επικροτώ και ευχαριστούμαι όταν την ακούω. Πρέπει να εννοήσωσιν όλοι ότι τα γαλόνια τα οποία έχουν δεν απαλάσσουσιν από τους κινδύνους. Αλλ' είνε η θέσις του  αρχιστρατήγου, επαναλαμβάνω, μία θέσις η οποία στερείται αυτής της τύχης. Επί πλέον προς επίρρωσιν των όσων  είπον θα σας αναγνώσω δύο λέξεις σχετικάς προς τον στρατάρχην Νεΰ. Ο Ναπολέων, επαναλαμβάνω, εκφραζόμενος περι του Νεΰ, δια την μάχην του Βατερλώ λέγει: « Ελησμόνησε μεταβαίνων εις το πυρ τα στρατεύματα τα οποία δεν έβλεπε»· Λοιπόν, υπό τοιαύτας περιστάσεις συγκρίσεις δεν ημπορούν να γίνουν. Επίσης δε ο πολύς στρατάρχης Ντε-Σαξ κανονίζει την θέσιν του αρχιστρατήγου, εις ένα σύγγραμμα του, καταντά δε να φθάση μέχρι του να ζητή από τον αρχιστράτηγον να μένη ήσυχος, να μη συγκινήται, να μη χάνεται κατά τας ημέρας της μάχης, αλλά να περιμένη, να δίδη μίαν και δύο διαταγάς μακρόθεν, αι οποίαι να εκτελώνται και τότε. (Αναγινώσκει μεταφράζων εκ του Γαλλικού).
Λοιπόν, αν εις την εποχήν εκείνην κατά την οποίαν τα μέτωπα ήσαν 5 χιλιομέτρων, τοιαύται επεκράτουν σκέψεις, σήμερον, κατά την οποίαν το όλον μέτωπον υπερέβαινε τα 750 χιλιόμετρα, της δε μάχης υπερέβαινε τα 50, θα ήτο σφάλμα, δια να μη ειπώ ασυγχώρητον σφάλμα, η μετάβασις εκεί του αρχιστρατήγου. Εγένετο λόγος περί των νέων πολέμων.Προτιμώ την σύγκρισιν αυτήν, διότι είνε οι ίδιοι όροι. Εγένετο λόγος περι του στρατάρχου Φος. Κατά σύμπτωσιν, ων εν Ευρώπη, έχω βιβλιοθήκην περί αυτού του πολέμου. Ουδαμού και ουδεμίαν περίοδον, ούτε αυτός ο Νιβέλ, ούτε ο Πεταίν, ούτε κάνεις εκ των Γάλλων αρχιστρατήγων δεν εκανόνισαν την θέσιν των με την επιτυχίαν ή την αποτυχίαν ενός τμήματος ή ενός τομέως. Θα μου ειπούν ότι εκανόνισαν την θέσιν τους επί τη βάσει των μέσων τα οποία είχον να συνδεθούν. Όσον αφορά το ζήτημα του τραίνου περί του οποίου εγένετο λόγος. Τα γνωρίζω αυτά τα γαλλικά τραίνα. Είνε χλιδή, ευμάρεια, και το δίκτυον των σιδηροδρόμων των γαλλικών επιτρέπει να μετακινούνται παραλλήλως του μετώπου. Δεν ημπορεί να γίνη σύγκρισις μεταξύ μας, κ. Στρατοδίκαι. Πρέπει να κάνετε την σύγκρισιν του ιδικού μας στρατού εις την Μ. Ασίαν. Ο στρατός ευρίσκετο εντός εχθρικού εδά­φους, έχων εχθρούς από όλα τα μέρη και συμφωνώ μεν με τον κ. Πρόεδρον ότι ένα βαγόνι αρκεί, αλλά αυτή η σιδηροδρομική γραμμή ήτο εν διαρκεί καταστρο­φή. Αν δε ο μάρτυς της κατηγορίας κ. Παπούλας είπεν ότι και αυτός, καίτοι αναγνωρίζων ταύτα ευρέθηκε κοντά, είνε διότι ο στρατός ευρίσκετο πλέον εμπρός. Φυσικά, όταν ο στρατός προχωρεί δεν είνε δύσκολον εις τό στρατηγείον να προχωρή. Αλλ' εκτός τούτου υπήρχε και ένας λόγος ασφαλείας, διότι αν το Στρατηγείον, του στρατού προχωρούντος προς τον Σαγγάριον, έμενεν οπίσω, θα εκινδύνευεν από τους Τσέτας. Εν αντιθέσει εις την περίπτωσιν την ιδικής μου, αντί να πηγαίνω εγώ, ήρχετο ο στρατός μας προς εμέ, τοσού­τον δρομαίως! Αλλ' εκτός των ζητημάτων του μετώπου, αναφαίνονται πολλά άλλα εντός της Σμύρνης, όπου αι σχέσεις μου και αι συγκοινωνίαι με τας Αθήνας επεβάλλοντο δια χίλιους λόγους. Σας παρακαλώ πιστεύσατε ότι υπέφερα δεινώς δια την παραμονήν μου εκεί και το εξεδήλωσα κατ' επανάληψιν. Θα έφευγα. Υπέφερα. Εκλείσθηκα. Έβαλα ένα κρεββάτι. Τέλος δεν ήθελα να μείνω. Αλλά μου ήτο αδύνατον. Ένα επιχείρημα το οποίον με έκαμε πολύ να σκεφθώ και εις τα επιχειρήματα της υπηρεσίας, την οποίαν διέταξα να παρασκευάση το τραίνον ' ένα επιχείρημα ήτο σοβαρόν και δεν ημπόρεσα να το παραβλέψω. Ήτο ότι κατά την μεταφοράν μου από την Σμύρνην οπουδή­ποτε άλλου, τα σώματα θα έμενον άνευ διοικήσεως. Αυτό σας βεβαιώ ήτο φοβερόν, διότι τα σώματα είχον χάσει την επαφήν, είχον ένα σημείον κα­τευθύνσεως την Σμύρνην προς την οποίαν απηυθύνοντο και δια της οποίας συνεδέοντο. Υπήρχε και το Γ' Σώμα, το οποίον ήτο επίσης σώμα ιδικόν μου. Μόνον ούτω ήτο δυνατόν να έλθωσιν εις επαφήν. Εξ άλλου, μεταξύ των μαχομένων και μεταξύ της Σμύρνης μόνον το Ουσάκ υπήρχεν. Εννοώ κάλλιστα το πνεύμα σας, αλλά δεν ήτο δυνατόν εις τας περιστάσεις ταύτας να γίνη άλλως. Ή η Σμύρνη ή το Ουσάκ.Εις το μεταξύ ουδέν άλλο σημείον υπήρχε εξασφαλίζον τας συγ­κοινωνίας, ούτε ένας ασύρματος ούτε τίποτε. Εις το Ουσάκ αφού δεν επήγα προ— αν πρόκηται να καταδικασθώ δι' αυτό άλλο ζήτημα—δεν ήτο δυνατόν να πάω ύστερα. Και έρχεται και άλλο θέμα. Να πάω πού; Από τας 16 χάνω τον Τρικούπην, γνωρίζω ότι ο Τρικούπης έχει το μεγαλείτερον μέρος της δυνάμεως. Εννοώ ότι επήλθε μία αποσύνθεσις. Εάν επρόκειτο να πάω, έπρεπε νά πάω προς αυτόν. Πού ήτο αυτός ; Πού ήτο το Σώμα του; Δεν ημπορούσα να τρέχω εις όλην την Μικράν Ασίαν να εύρω τον Τρικούπην, τον οποίον δεν εύρισκον ούτε τα αεροπλάνα, διότι το Σώμα του Φράγκου ήτο παραφυάς. Αυτό δεν μ' ενδιέφερεν. Αι δυνάμεις αι κύριαι, αι οποίαι είχον όλους τους στρατηγούς, όλον τον όγκον του πυρο­βολικού, και δι' αυτό επέμενον εις τον κ. Κανελλόπουλον, ήσαν αι δυνάμεις του Τρικούπη. Συνεπώς εάν επρόκειτο κάπου να πάω, έπρεπε να πάω εις το κύριον Σώμα. Και αυτό ήτο ανεξερεύνητον. Όταν εμάθαμεν εκ των τουρ­κικών ανακοινωθέντων, ότι συνελήφθησαν οι στρατηγοί, είχε γίνει πλέον αποσύνθεσις, και δεν ήτο δυνατόν οχι εγώ, αλλά ούτε ο Βοναπάρτης, ή οποι­οσδήποτε άλλος δεν θα ημπορούσε να στηριχθή. Εινε ένα ωραίον αίσθημα, αλλά δεν δικαιολογείται υπό τών πραγμάτων. Δεν είνε έργον του αρχιστρα­τήγου να πηγαίνη να εμψυχώνη και να ενθαρρύνη. Που να πρωτοπάη ; Πό­σους θα εμψυχώση; Το μόνον το οποίον θα συνέβαινε θα ήτο να αιχμαλω­τίσουν και εμένα και να μη είμαι σήμερα εδώ, διότι εις οιονδήποτε σημείον και αν επήγαινα, δεν θα κατώρθωνα τούτο. Η εμψύχωσις του αρχιστρατήγου εις τα στρατεύματα γίνεται δια των διαταγών και δεν ημπορεί να αρνηθή κανείς ότι δεν υπάρχει ιερόν πυρ εις τάς διαταγάς αυτάς. (Διακοπή 10λεπτών).
Κατά την διαδικασίαν, μεταξύ τών άλλων, φαίνεται ότι ο κ. Πρόεδρος ηρώτησε κάποιον των μαρτύρων, εάν εις τας 17 ευρίσκετο εκεί στιβαρωτέρα χείρ, θα εσώζετο η κατάστασις; Όχι, απήντησεν ο μάρτυς, νομίζω δ' ότι ήτο ο Παναγάκος, δεν θα εσώζετο, αλλά θα εβελτιούτο. Περί τίνος χειρός επρόκειτο, εις τίνα ανήκεν η στιβαρά χείρ; Μήπως πρόκειται περί της ιδικής μου; Αλλά τότε πρέπει το κατηγορητήριον να συμβιβάση τα πράγματα. Διότι, η μεν είμαι εκείνος, του οποίου πάσα εμφάνισις διέλυε και αποσυνέθετε, ή είμαι εκείνος ο οποίος, αναμφισβητήτως, εάν ήμην εκεί θα εσωζε την κατάστασιν. Αυταί αι δύο αποφάσεις με φέρουν προ του απρο­χωρήτου όσον αφορά την απολογίαν μου. (Αναγινώσκει).
«Και αντί δια της προσωπικής του επεμβάσεως να αναζωπυρώση το καταπεσόν ηθικόν του στρατού του, δια της εγκληματικής αδιαφορίας του....»  αι κατωτέρω «όστις ουδέν επραξεν, όπως προλάβη την τραγωδίαν του Αυγού­στου, αλλ' απεναντίας πάσα εμφάνισις του οποίου συνετέλεσεν εις την ψυχικήν αποσύνθεσιν και διάλυσιν του εμπιστευθέντος αυτώ στρατού».

(Προηγούμενο)

(Επόμενο)

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 5

9. — Αλλά από της 16ης χάνεται ο Τρικούπης έξαφνα, αδημονώ, απο­στέλλω αεροπλάνον, εάν ήτο δυνατόν να εξευρεθή ο Τρικούπης, δεν εύρίσκετο. Καθ' όλον αυτό το διάστημα τα αεροπλάνα μας ανετρέποντο το εν κατόπιν του άλλου' δεν ήτο δυνατόν να ίδωμεν τας κινήσεις του εχθρού πλέον, όταν μετά την γενομένην υποχώρησιν του Τρικούπη είδεν ο εχθρός ότι το ποθούμενον ετελέσθη, τότε αρχίσαμεν να κινούμεθα αεροπορικώς. Λοιπόν τα σώ­ματα αυτά, οι αεροπόροι μας δεν κατορθώθη να ανεύρουν εν ολόκληρον σώμα στρατού! Εις το μεταξύ έμεινεν η I μεραρχία, η II μεραρχία και μερικά τμήματα της XIII και της VII τα οποία απετέλουν μίαν ενιαίαν ομάδα και τα οποία ο εχθρός έτεινε και αυτά να τα ωθήση προς Βορράν. Και έλαβον διαταγήν από εμέ πως να κάμψωσι προς την Σμύρνην και πως να πλησίαση η μία μεραρχία την άλλην, ει δυνατόν ν' αναλάβωσι να εύρωσι και το ανύπαρκτον δι' ημάς ελεύθερον Σώμα, εις το oποίον ήτο και ο Τρικούπης.

Ο Τρικούπης και αυτός ανέφερεν εις την αρχήν ότι ο εχθρός έτεινε νά μας ωθήση προς βορράν .Είχον ήδη, και κατά τας μαρτυρικάς καταθέσεις, λάβει όλα τα μέτρα δια μίαν τοιαύτην οδόν, ώστε να ευρεθώ εκεί δια Πανόρμου — Μουδανιών, όπισθεν προς το 3ον Σώμα, ώστε να δύναμαι εκεί εφοδιαζόμενος να έλθω εις επικουρίαν. Και έχω την αναφοράν προς το Υπουργείον την οποίαν θα σας αναγνώσω ύστερον, περι της λήψεως όλων των μέτρων, ώστε να γίνη και η μεταφορά των Σωμάτων αυτών. Εν τω μεταξύ χάνομεν τον Τρικούπην εντελώς, τον χάνει δε και ο Φράγκου και ο· Βαλέτας. Αποτείνονται προς ημάς, ημείς ζητούμεν από αυτούς πληροφορίας. Τέλος πάντων αδύνατον να ευρεθή το Σώμα. Επί τη προϋποθέσει ότι ετράπη προς βορράν, στέλλομεν προς βορράν. Δεν ευρίσκεται τίποτε. Εξακολουθεί η άγνοια μέχρι της 17ης και 18ης. Εις το μεταξύ εξελίσσονται μάχαι δευτερεύουσαι μεταξύ των Σωμάτων από της 2ας και της 1ης Μεραρχίας, της ομάδος Φράγκου περί το Μπανάζ και Τουλού Μπουνάρ κατόπιν. Εις το μεταξύ αυτό μας έρχεται μία είδησις ότι εθεάθη ο Τρικούπης, ο Διγενής και ο Δημαράς μετά των επιτελείων των. Η είδησις αυτή με ανησυχεί. Δεν εφανταζόμην πώς ήτο δυνατόν να ευρεθούν όλοι αυτοί μαζύ. Αυτό εμύριζεν αποσύνθεσιν' διότι φυσικά θά ήσαν εις τας θέσεις των αν τα πράγματα έβαινον ομαλώς. Αλλά δεν εξακριβούται αυτό' εξακολουθούν οι αεροπόροι να ερευ­νούν, και τέλος πάντων μετά τας 18 ο Χατζηζαφειρίου, μου φαίνεται ο ίδιος ο διευθύνων το τμήμα το αεροπορικόν, τον οποίον είχα στείλει, ανέφερεν, συνέπεσε δε και αυτός και δύο άλλοι αεροπόροι να πληροφορήσωσι το αυτό, οτι πρώτον ανεφάνη η Ανεξάρτητος, δεύτερον μία μάζα ατελείωτος (ως ανέ­φερεν ο ταγματάρχης κ. Παναγάκος) μήκους 30—40 χιλιομέτρων, βαίνουσα προς δυσμάς.
Εις εμέ πληροφορίαι άλλαι ήρχοντο. Από εκείνης της στιγμής εθεώρησα την κατάστασιν όχι κρίσιμο , αλλ' απελπιστικήν, διότι δεν μου επετρέπετο να την θεωρήσω μη απελπιστικήν. Πάντως δεν την εθεώρησα και ως μη δυναμένην να διορθωθή. Εφανταζόμην ότι θα ήτο δυνατόν να καταβάλω προσπάθειας όπως όλον αυτόν τον κόσμον τον συγκεντρώσω ανατο­λικώς της Φιλαδελφείας επί της γραμμής εκείνης την οποίαν είχον προορί­σει και εκεί να στηριχθή. Ενθυμούμαι ότι την ιδέαν αυτήν, επειδή με έβλεπεν ακόμη ο αρμοστής, του την είπον, αλλ' εκείνος είχεν ήδη καταληφθή υπό δέους και έλεγεν : «αφίσατέ τα αυτά, την Σμύρνην, την Σμύρνην». Λέγω δεν ημπορεί ένας στρατός να υπάγη, από εκεί που είναι τώρα, αμέ­σως εις την Σμύρνην' θα προσπαθήσω ν' αμυνθώ διαδοχικώς. Επειδή δε και το 3ον Σώμα Στρατού είχεν υποχωρήσει, δεν έφανταζόμην ότι ήθελον εύρει και δι' αυτό δυσκολίας. Ήλπιζον ότι δι' αυτού του Σώματος και μιας μεραρχίας της Θράκης, την οποίαν είχον ήδη διατάξει να ενισχύση εκ των όπισθεν θαλασσίως τήν Σμύρνην, θα ηδυνάμην να κρατήσω αυτήν την γραμμήν έστω και προσωρινώς. Τότε εις τα δύο αυτά στάδια της 17 και 19 εξέδωσα αυτάς προς διαταγάς τας οποίας εν μέρει θ' αναγνώσω όσα χρειάζονται εις το Στρατοδικείον. Η πρώτη αναφορά είναι προς το Υπουργείον. Δεικνύει πόσον αντελήφθην την κατάστασιν εξ αρχής. Είναι εις τάς 15, δη­λαδή δυο ημέρας μετά τήν έπίθεσιν (αναγινώσκει):

10. — Εις την 17, όταν  αι αναφοραί ήσαν απελπιστικαί του ταγματάρχου Παναγάκου, του στρατηγού Φράγκου κλπ. Αι διαταγαί αυταί , κ. Στρατοδίκαι, εγράφησαν από το χέρι μου. Θεωρώ καθήκον  μου να το τονίσω αυτό , διότι ηξεύρετε πόσον απεικονίζεται  το αίσθημα του διατάσσοντος εις τας  διαταγάς αυτού. Όταν δε γράφονται  ιδιοχείρως , απεικονίζεται και η ψυχή  αυτού. Λοιπόν (αναγινώσκει):

(Προηγούμενο)

(Επόμενο)

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 3

5.—O εχθρός, κύριοι Στρατοδίκαι, ήτο ενήμερος της παρά μικράς κι­νήσεως, ου μόνον διότι ευρισκόμεθα επί εχθρικού εδάφους και κατοικουμένου υπό Τούρκων, αλλά διότι ατυχώς παρείχοντο εις τον εχθρόν και υπό μη Τούρκων όλα τα  μέσα, ίνα γνωρίζει τας κινήσεις μας.Τούτων έχω απτά τεκμήρια' δεν νομίζω δε συμφέρον εις το Κράτος να τα εκθέσω. Λοιπόν ο εχθρός εγνώριζε πάσαν μας κίνησιν, εγνώριζε πάσαν ενίσχυσιν, το παραμικρόν, μέχρι και των λεπτομερειών του ιδιωτικού βίου εκάστης των μονάδων. Ούτως επείσθην εκ της υπηρεσίας μας, η οποία περισυνέλεγε τα στοι­χεία αυτά. 

Η ενίσχυσίς της Θράκης ήρξατο κατά την ομολογίαν του μάρτυρος της κατηγορίας κ. Πάσσαρη ευθύς από του Ιουνίου. Και η μεταφορά αύτη ετελείωσε πότε; Προ της 15 Ιουλίου. Απήτησε δηλαδή περίπου μήνα και πλέον διότι εγώ κληθείς υπό της Κυβερνήσεως την 10 Ιουλίου ήλθον εις Αθήνας μυστικά προς συνεργασίαν μετ' αυτής, και συνεσκέφθημεν εις Κε­ρατσίνι, επί του «Αβέρωφ», δια να αποφασισθούν αί τελικαί λεπτομέρειαι του εγχειρήματος προς Κωνσταντινούπολιν. Λοιπόν κατόπιν αυτής μετέβην εγώ ως αρχιστράτηγος μεθ' ενός κλιμακίου του επιτελείου εις την Ραιδεσιόν. Ο στρατηγός Βλαχόπουλος ελάμβανεν όλας τας διατάξεις προς Τσατάλτζαν, ο «Αβέρωφ» κατέπλεεν εις Κωνστ) πολιν και εμανθάνετο παρ' όλων, ότι ο αρχιστράτηγος του Ελληνικού στρατού έχων υπό τας διαταγάς του την Στρατιάν Θράκης ευρίσκεται εις την Ραιδεστόν.

Ήτο την στιγμήν εκείνην βεβαία η επίθεσις, ώστε και ξένοι ελθόντες εκ Κωνσιαντινουπόλεως, εις Άγγλος και εις Γάλλος ο οποίος επεχείρησε να έλθη, την ανέμενον από ημέρας εις ημέραν. Ερωτώ λοιπόν αν ο εχθρός εγνώριζεν ότι προ μηνός μετεφέροντο τα στρατεύματα εκεί, ότι η μεταφορά έχει συντελεσθή, εγνώριζεν ότι ο αρχιστράτηγος ευρίσκετο εκεί, ότι απασχο­λείται από την σοβαράν αυτήν επιχείρησιν,—αδιάφορον πολιτικώς αν δεν την θεωρούν σοβαράν, εγώ ομιλώ δια το στρατιωτικόν μέρος, αν ο εχθρός γνωρίζων όλα ταύτα, ήθελε πράγματι να επωφεληθή δεν νομίζετε, κύριοι Στρατοδίκαι, ότι δεν θα επερίμενε 33 όλας ημέρας κατόπιν δια να αρχίση την επίθεσιν ; Και δεν νομίζετε ότι αυταί αι 33 ημέραι δια τον εχθρόν θα ήσαν φοβερά επιζήμιοι, ενώ ήτο δυνατόν εγώ, όπως και ήτο, αν ήθελον να μεταφέρω οπίσω ίσως μετέφερον ωρισμένον αριθμόν δυνάμεων, την στιγμήν κατά την οποίαν η καρδιά μου και ο νους μου, ήσαν προσηλωμέναι εις την επιχείρησιν εκείνην—πρέπει να σκεφθήτε και να έλθητε εις την θέσιν μου, αδιαφόρως αν ήτο πολιτικώς εσφαλμένον, αλλ' εγώ εκείνην την εποχήν ήμουν εντελώς εμπεποτισμένος από μίαν Ιδέαν, — δεν νομίζετε ότι ήτο κα­ταλληλοτέρα η στιγμή να επιτεθή τότε ο εχθρός;

Καλέ Γκρότο 
(Πίνακας  Γ Προκοπίου  από τη συλλογή  Πασά) 

Αλλα τί επερίμενε 30 και πλέον ημέρας δια να εκδηλώση την επίθεσίν του; Άλλως τε ποίαι είνε αυταί αι σημαντικαί δύναμεις ; Σας είπον θα ήσαν σημαντικαί πάντως, αν ήσαν 25 χιλιάδες, αλλ' εφ' όσον αποδεικνύε­ται ότι ούτε 5.000 τυφέκια δεν ήσαν, παύει να ήσαν όχι σημαντικαί, αλλά ούτε άξιαι λόγου. Θα μου ειπήτε, αλλά διατί τότε επήλθεν η επίθεσις ; Διότι εις των μαρτύρων ο κ. Σπαής είπεν ότι ήρχισεν η επίθεσις διότι ήλθεν  η εποχή. Κύριοι, με την πείραν των πολέμων των σημερινών, δεν υπάρχει εποχή πολέμου' κατά την τελευταίαν δεκαετίαν όλοι οι στρατοί και ο Ελληνικός στρατός, μας έδωσαν δείγματα και ο ιδικός μας στρατός συνη­θισμένος εις ένα θερμό κλίμα αντέσχε και επολέμησε γενναίως, αδιαφόρως αν όλαι αυταί αι επιχειρήσεις ήσαν επιβεβλημμέναι ή όχι, υπερβάς φρι­κτάς δυσχερείας, εν μέσω βαρέως χειμώνος και χιόνων, Τάχα δεν είνε κα­τάλληλος η εποχή του Ιουλίου και του Αυγούστου; Πότε εξετέλεσεν ούτος την έπίθεσιν; Εις τας 13 Αυγούστου. Δέχεται ακατάλληλον εποχήν και ομο­λογώ ότι δεν δύναμα να εννοήσω αυτό το επιχείρημα. 

Μέχρις εσχάτων
(Πίνακας  Γ Προκοπίου  από τη συλλογή  Πασά)

Αλλά διατί ο εχθρός επετέθη; Υποθέτω ότι θα το δικαιολογήσουν οι πολιτικοί  κατηγορούμενοι, διότι, ως ήκουοα, και ήκουσα τούτο όχι επισή­μως, ανεμένετο η τοσάκις αναβληθείσα συνδιάσκεψις της Βενετίας. Ανεμένετο κατά το τέλος Αυγούστου ή αρχάς Σεπτεμβρίου. Ανεμένετο ή ήτο σχε­δόν βέβαιον ότι θα γίνη, συνεπώς ο εχθρός ήθελε να επιτύχη αποτελέσματα δια να κάμη μίαν εντύπωσιν. Την έκτασιν της επιθέσεως και τας λεπτομε­ρείας θα αναφέρω βραδύτερον. Τελειώνει το πρώτον αρθ. της κατηγορίας. 

6.—Δεύτερον. «Αποδεχθείς τας προθέσεις της υβερνήσεως περί  συμπτύξεως του Μικρασιατικού μετώπου, εγένετο αφορμή δια της προώρου κοι­νοποιήσεως ταύτης μέχρι και αυτών των στρατιωτών, να ενσταλαχθή εις τας ψυχάς αυτών η πεποίθησις επί το άσκοπον και της ελαχίστης προθυμίας προς διατήρησιν εδαφών, των οποίων από ημέρας εις ημέραν επέκειτο η εγκατάλειψις, κατόπιν ατοφάσεως του επισήμου Κράτους»

Εμείς δεν νικηθήκαμε
(Πίνακας  Γ Προκοπίου  από τη συλλογή
 της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων)

Είπον εν αρχή. κ. Στρατοδΐκαι, ότι δεν απεδέχθην, απήτησα σύμπτυξιν. Το διατί την απήτητα, όταν εξετάσω το μέτωπον, οίον το παρέλαβαν, εις το τέλος της απολογίας μου θα είτω και τους λόγους, εις τους οποίους αποδίδω και την κατάρρευσιν του μετώπου. Λόγους ψυχολογικούς και ποικίλους, οι οποίοι θα εξεύρουν την μεταβολήν αυτήν, η οποία επήλθεν εις το στράτευμα, δια πάντα άνθρωπον ψυχολόγον΄ τότε θα εκταθώ και επί του ζητήματος αύτού. Προς το παρόν όμως ενδιατρίβω εις το περί της προώρου κοινοποιή­σεως τούτου και εις αυτό το στράτευμα. Πάλιν ο μάρτυς Σαρρηγιάννης! Πού ήτο ο μάρτυς Σαρρηγιάννης; Πάντως όχι εν Μ. Ασία. Δύναται να το βε­βαίωση; Δεν ήτο εδώ διά να του θέσω το ερώτημα και δεν ήτο αληθές. Λέγει ο υποστράτηγος Σουμίλας, ότι από της επιθεωρήσεως μου του ωμίλησα περί της μελλούσης συμπτύξεως. Αληθέστατον και ώφειλον. Αν δεν ωμίλουν οι Σωματάρχαι, θα ήτο λάθος. Διότι, κ. Πρόεδρε, και όταν έλαβον γνώσιν όλων αυτών των στοιχείων των διαφόρων εργασιών του επιτελείου, διέγνωσα κατά την εμήν κρίσιν ένα μέγα σφάλμα. Όλα είχον κανονισθή επί μίας σφα-λεράς ιδέας της αμύνης άπό χαρακωμάτων, υπολογιζόμενης μέ τεχνικός λεπτο­μέρειας πολύ καλάς, άλλ' εχούσης εν θεμελιώδες σφάλμα: να κρατήσωμεν τας θέσεις. Μα είναι αύτη λύσις κύριοι; Μα ο στρατός έχει σκοπόν να κρατή τας θέσεις του ή να συντρίβη τον εχθρόν; Το να κρατή τας θέσεις του είναι μία μεταβατική κατάστασις, η οποία προϋποθέτει μίαν άλλην αιτίαν η οποία θα λύση το ζήτημα. Αυτός ο πόλεμος από χαρακωμάτων ήχθη εις αυτήν την μεθοδικότητα κατά τους τελευταίους πολέμους και ήτο επινόησις του στρα­τάρχου Φαλκεγχάϊμ, μόνον και μόνον διότι δια του μέσου τούτου επεζητείτο να κρατηθή ο στρατός επί τινα χρόνον αναμένοντος του κράτους αποτελέ­σματα εκ του υποβρυχίου πολέμου. Δεν ήτο λύσις, αλλά και τί δύναμις απητείτο ; Εις μέτωπον μικρότερον, δυνάμεις τεραστίας δια να γίνη. Παρ' ημίν λοιπόν όλαι αυταί αι μελέται είχον σφαλεράν την βάσιν. Δηλαδή προϋπέθετον ένα μέτωπον, εις το οποίον εμπρός δεν έπρεπε να πάμε, διότι απεδεί­χθη ότι αυτό είναι επιζήμιον, οπίσω δεν έπρεπε να πάμε, διότι αυτό δεν το ήθελεν η προκάτοχος διοίκησις. Τί έπρεπε να γίνη; Να μείνωμεν εκεί. Τότε λοιπόν είπον εις τους διαφόρους σωματάρχας αρχόμενος από του Τρικούπη ο οποίος διώκει τό 1ον Σώμα Στρατού και εις τον Διγενήν και εις όλους τους Μεράρχους και εις τους επιτελάρχας μερικών Μεραρχιών, ότι αυτό δεν δύναται να εξακολουθήση, ότι ημείς πρέπει να συντρίψωμεν τον έχθρόν, αλλά δι' άλλου τρόπου, όχι καθήμενοι και αναμένοντες, αλλ' ει δυνατόν υποχωρούντες και ελισσόμενοι να τον συντρίψωμεν.

Αφιόν  Καραχισάρ
Πίνακας Καντζίκη (από τη συλλογή Κουτελίδη)

Προείπον δε εις τους Διοικητάς των Σωμάτων αυτά, δια να γνωρίζουν, ότι αυτό είναι μία θεμελειώδης ιδέα, την οποίαν έπρεπε να γνωρίζουν οι Σωματάρχαι δια να μελετήσουν το πράγμα' διότι σας βεβαιώ, ότι έως εκείνην την στιγμήν δεν εσκέπτοντο παρά μόνον πως να κρατηθώμεν εις τας θέσεις μας. Αλλά, κύριοι στρατοδίκαι, και αν εκρατούμεθα εις τας θέσεις μας, και άνευ επιθέσεως θα διελύετο ο στρατός παρατεινομένης μιας τοιαύτης κατα­στάσεως. Όλοι οι λόγοι συνέτεινον εις αυτό. Λοιπόν έπρεπε οπωσδήποτε να βγούμε από τον μαρασμόν. Ενώπιον στρατιωτών το διέψευδον. Εις τους αξιωματικούς τους ανωτάτους το είπον και ώφειλον να το γνωρίζουν δια να προπαρασκευάσουν την κατάστασιν.

Έρχομαι και εις μίαν άλλην υπόθεσιν. Αυτοί οι στρατιώται οι ταλαιπωρούμενοι, οι ζώντες υπό συνθήκας τας οποίας εθαύμαζε πας παρατηρητής —ομιλώ περί των στρατιωτών του Μετώπου—οι επιδείξαντες μίαν αντοχήν αφάνταστοι, οι ζώντες ως τρωγλοδύται καθώς και οι αξιωματικοί μέχρι και του Στρατηγού, ζώντες εις καλύβας και παληόσπιτα υπό τους χειρίστους όρους, φυσικά αυτοί οι στρατιώται δεν έβλεπον μετ' ευχαριστήσεως την παραμονήν εις το υψιπέδιον της Ανατολής, ενός επί πλέον χειμώνος, ώστε δεν γνωρίζω εάν το ηθικόν τους, εφ' όσον ήξευρον, διατί υπεχώρουν και υπεχώρουν  δι' ένα σκοπόν ωρισμένον, δεν γνωρίζω εάν θα εκλονίζετο το ηθικόν των ή θα ανυψούτο, εφ' όσον εγνώριζον ότι θα έβγαινον από μίαν κατάστασιν αφόρητον. Και εν τούτοις δεν διετάχθη, διότι εν τοιαύτη περιπτώσει κάθε αποχώρησις θα ήτο εξ αρχής καταδικαστική. (Διακόπτεται η συνεδρίασις δια την 3 1)2 μ.μ.). Τρίτον θέμα του κατηγορητηρίου είνε το εξής: «Διαλύσας τα υπάρχοντα συγκροτήματα και υπαγάγων υπο τας αμέσους διαταγάς του τας εκ του μετώτου μονάδας, δεν προέβη ως ώφειλεν εις την έκδοσιν διαταγών της Στρα­τιάς περί της τηρητέας παρά των διαφόρων μονάδων στάσεως εν περιπτώ­σει εχθρικών επιθέσεων. Η παρ' αυτού κατάργησις μιας πλήρους συγκεκροτημένης εργασίας περί διοικήσεως και δράσεως των μονάδων, χωρίς να αντικατασταθή η εργασία αύτη δι' άλλης νεωτέρας εν συνδυασμώ με την αχαρακτήριστον στάσιν της εν Σμύρνη παραμονής του, κατά την εξέλιξιν της επιθέσεως, κατέστησαν την μεν επέμβασιν αυτού αδύνατον, την δε δράσιν του Ν. Συγκροτήματος προβληματικήν». Περί των συγκροτημάτων, κύριοι Στρατοδίκαι, εγένετο πολύς θόρυβος και μάλιστα εις τον Τύπον. Εν γένει εδόθη μία σημασία μεγάλη εις τούτο, αγνώστων ουσών των λεπτομερειών. Κατήχησε το πράγμα να λαμβάνη διαστάσεις τόσον, ώστε, όταν εξητάζετο ο κ. Παπούλας, εις ερώτησιν ενός εκ των κ. Στρατοδικών, δεν εδίστασε να είπη κακήν την ενέργειαν μου, και εις δευτέραν δε ερώτησιν του κ. Στρατοδίκου απήντησεν ο κ. Παπούλας εγκληματικήν. Θα προσπαθήσω να σας πείσω, κ. Στρατοδίκαι ότι όχι μόνον δεν ήτο εγκληματική αλλ' ούτε και κακή, απ' εναντίας ήτο και επι­βαλλομένη. Τί ήσαν αυτά τα συγκροτήματα; Τα συγκροτήματα ήσαν μία εφεύρεσις ειρήνης, δηλαδή μετά τον Σαγγάριον. Όταν τα στρατεύματα κατέλαβον αυ­τήν την γραμμήν, εθεωρήθη επί τη βάσει της παρατάξεως της Τουρκικής, ότι ώφειλον τα εις Αφιόν Καραχισάρ στρατεύματα να έχωσι μίαν Διοίκησιν. Υπήγετο η Διοίκησις εις τον ανώτερον των σωματαρχών, κατ' αρ­χήν ελαττωματικήν, καθ' ην ο διοικών μίαν μονάδα να .διοική άλλην. Εθεώρουν όπως δύο μονάδες, εάν υπήρχεν ανάγκη να έχωσιν ένα άλλον διοικητήν. Επί πλέον εύρον την εξής κατάστασιν. Τον κ. Κοντούλην από καιρού ασθενούντα, και προ επταμήνου, μετά το συμβούλιον των Αν­τιστρατήγων, εν Σμύρνη. Εξ αυτού επήρχετο η εξής ανωμαλία. Ο κ. Τρι­κούπης ήτο διοικητής του Β' Σώματος, επομένως ο αρχαιότερος. Έπρεπε να υπάρχη εις το Α'. Την διοίκησιν του Β' ανελάμβανεν ο αρχαιότερος των Μεράρχων, ο κ. Διγενής. Ήτο διοικητής της XIII Μεραρχίας. Εις την XIII ετοποθετήθη κάποιος άλλος. Επί 7 μήνας ήτο άνω κάτω, διότι δεν υπήρχε κάποιος ο οποίος εν περιπτώσει επιθέσεως θα έπρεπε να την διοικήση. Εξ αυτών των συγκροτημάτων, το Βόρειον, το Γ' Σώμα, είχεν έκτασιν από την μεσημβρινήν άκραν της Ασκανίας λίμνης μέχρι του Σεϊντί-Γαζή. Προς βορράν μέχρι Κίου ήτο εν τμήμα σπουδαιότατον, διότι ήτο εύκολος η διάβα­σις, αφίετο δε εις την Διοίκησιν και εποπτείαν ούτως ειπείν του διοικητού της στρατιωτικής περιοχής, ο οποίος φύσει και θέσει δεν ήτο διόλου κατάλ­ληλος. Η ανωμαλία ως εκ τούτου ήτο καταφανής. 

Ώστε η κατάργησις του συγκροτήματος εκεί απέδωσε μίαν ενότητα διότι υπήγαγον το τμήμα αυτό το οποίον ενίσχυσα, υπό τον ίδιον Μέραρχον, υφ' ον και η περαιτέρω επέκτασις του μετώπου. Ώστε υπήρχε μία ενότης, υπό τον Μέραρχον κ. Κλαδάν. Όσον αφορά το λεγόμενον Νότιον συγκρότημα, υπήρχον δύο τμήματα, το Α' με τέσσαρας μεραρχίας και το Β' με άλλας τέσσαρας, το Α' περιελάμβανε την I, IV, XII και την V, το Β' περιελάμβανε τας μεραρχίας II, VII, IX και ΧII. Είναι μία λεπτομέρεια την οποίαν ουδείς μάρτυς εξέθηκε και την οποίαν εκράτησα δια την απολογίαν μου, ότι η ομάς της VII και IX δεν υπήγετο εις το συγκρότημα, έπρεπε να τας διάθεση η Στρατιά. Αλλά πλην τούτου δεν κατηργήθη καμμία εκ των υπαρχουσών δια­ταγών. Κατηργήθη εν όνομα, έπαυσε να λέγεται συγκρότημα, εξηκολουθησαν όμως να ισχύουν αι διαταγαί, αίτινες τουναντίον συνεπληρώθησαν δι' οδη­γιών, εις τας οποίας ανεφέροντο με τον αριθμόν πρωτοκόλλου όλαι αι προγε­νέστεραι διαταγαί και οδηγίαι, αι οποίαι εξηκολούθουν να ισχύουν·. Αυτό είνε από τα σοβαρά, σοβαρώτερα σημεία της κατηγορίας, το οποίον καταρρίπτε­ται, διότι είνε αποδεδειγμένον τούτο, διότι ουδείς αμφισβητεί αυτό, αλλά τουναντίον οι μάρτυρες επεκύρωσαν αυτό. 

Και περί μεν της μη επεμβάσεως μου και περί της δράσεως μου, θεωρώ, κύριε Πρόεδρε, ότι ολίγον κατωτέρω πρέπει να σκιαγραφήσω συντόμως, όσον είνε δυνατόν, με τας κυρίας γράμμας, τα της μάχης, τα οποία κατά τμήματα διάφοροι εκ των μαρτύρων εξέθηκαν, αλλά όχι κατά τρόπον εις τον οποίον να φαίνωνται αι κύριαι γραμμαί και να παραλείπονται αι λεπτομέρειαι. Καθ'όσον αφορά τα περαιτέρω (αναγινώσκει): «Ούτω: ενώ από της 8 Αύγουστου πανταχόθεν καταφθάνουσιν εις το Στρατηγείον της Στρατιάς πληροφορίαι περί εχθρικών συγκεντρώσεων και παρασκευαζόμενης επιθέσεως και συγκεκριμένως αι υπ'αριθ. 6970)2459)2 — 5)8)22, 7384)2110)3-12)8)22, 3217)3-10)8)22 και 9218)501)2-11)8)22, ωρ. 21 αναφοραί του Α' Σ. Στρατού δεν άφινον καμμίαν αμφιβολίαν ου μόνον περί παρασκευαζομένης επιθέσεως, αλλά και περί του τομέως, εναν­τίον του οποίου θα κατηυθύνετο αύτη, ο αρχιστράτηγος Χατζανέστης, απολογούμενος, ισχυρίζετο ότι ουδεμίαν είχεν ανησυχίαν. Και χαρακτηριστικώτατον του ισχυρισμού του τούτου είνε το γεγονός, ότι την 13 Αυγούστου ητοιμάζετο να αναχωρήση εις Αθήνας, ενώ ήτο εν γνώσει της επικειμένης εχθρικής επιθέσεως, τοσούτον μάλλον εφ' όσον την 12—8—22 και ώραν 16 και 15' υπέγραψε και εκοινοποίησε την υπ'αριθ. 2190)5468 διαταγήν του, δι’ ης εγνωστοποίει εις τας διαφόρους μονάδας τας συγκεντρώσεις του εχθρού και εγκρίνει την αίτησιν του στρατηγού Τρικούπη περί ενισχύσεως του υπό μικρού αποσπάσματος της VII Μεραρχίας».

Πρέπει να κάμω μίαν παρέκβασιν, δια να σας θέσω ενήμερους της καταστάσεως εις αυτό το διάστημα το μεσολαβήσαν από της επιστροφής μου εκ Θράκης μέχρι της επιθέσεως. Εις τας 10 του μηνός Ιουλίου δι' αντιτορπιλλικού κατηυθύνθην εις Κερατσίνι, χωρίς να γνωρίζη κανείς, όπου συνήντησα το υπουργικόν συμβούλιον επί του  « Αβέρωφ» και εκεί ετέθησαν αι βάσεις της εργασίας και αι τελικαί οδηγίαι, εν συνεργασία μετά του στόλου. Εγύρισα εις την Ραιδεστόν. Κατόπιν, δια λόγους πολιτικούς, εις τους οποίους επαναλαμβάνω, δεν θέλω να υπεισέλθω, η επιχείρησις αυτή εσταμάτησεν. 

Αλλ' εν τω μεταξύ αυτό, εγώ ατομικώς, επειδή εθεώρουν ότι αυτό το εγχείρημα εις Κωνσταντινούπολιν είχε μίαν έννοιαν καθαρώς στρατιωτικήν, επίσης, ασχέτως προς την γενικωτέραν έννοιαν της πολιτικής, διότι ήμην εν γνώσει ότι μέχρι της στιγμής εκείνης κύριον κέντρον εφοδιασμού ήτο ή Κωνσταντινούπολις, απηύθυνα επιστολήν προς τον Διοικούντα τα στρατεύ­ματα εκεί κ. Χάριγκτων, την οποίαν δεν έχω μαζύ μου δυστυχώς, δια της οποίας επιστολής, όταν αυτός ωμίλησε περί ουδετερότητος, του έδωκα φιλικώτατα να εννοήση ότι εγίνοντο αυτά και αυτά τα έκτροπα, ότι υπό τα όμματα αυτού απεστέλλοντο όπλα κλπ., του εδήλωσα τας συγκεντρώσεις, τας αποθήκας εκ των οποίων ελαμβάνοντο και του κατήγγελλον λεπτομερείας. Κατ' αυτόν είχεν εν καλόν αποτέλεσμα, διότι ο Αρχιστράτηγος μοι απήν­τησε δια μακράς, λίαν φιλόφρονος επιστολής και μοι έστειλεν ένα τάγματάρχην Άγγλον, σύνδεσμον, δια να μοι είπη ότι μ' ευχαριστεί, δι' ό,τι ανεκοίνωσα προς αυτόν, ότι τα ανεκοίνωσε προς τον πρωθυπουργόν της Τουρ­κίας Ισμέτ Πασσάν, και ότι αυτός έκαμεν ότι δεν εννόησε περί τίνος πρό­κειται και ότι οπωσδήποιε έφερε καλόν αποτέλεσμα. 

Το λέγω δια να είπω ότι είχον διάφορα τεκμήρια και αποδείξεις ότι η Κωνσταντινούπολις ήτο εν κέντρον εφοδιασμού σπουδαιότατον του Κεμάλ. Επί πλέον τηλεγραφήματα διάφορα έφθανον ανακοινούντα προμηθείας μελλούσας του Κεμάλ σπουδαιοτάτας. Παραγγελίαν 400 αεροπλάνων, παραγγελίαν 200 πυροβόλων Σκόντα εξηκριβωμένως 100 ελαφρών και 100 βα­ρέων πυροβόλων, 1000 πολυβόλων, παραγγελίαν 150,000 όπλων.

Εννοείται ότι αμέσως ανηνέχθην εις το Υπουργείον, και ενώ πριν ήμην αισιόδοξος, ήρχισα να εκφράζω την απαισιοδοξίαν μου.Είπον ότι πρέπει να ληφθή μέτρον, ότι δεν δύναμαι να εγγυηθώ πλέον, διότι, αν αυτά τα πράγματα έλθουν, θα υπάρξη υπεροπλία του εχθρού. Κατόπιν φθάνω εις την Σμύρνην, όπου μανθάνω άλλα δυσάρεστα. Ο στρα­τηγός Τρικούπης μου ανέφερεν ότι αι λιποταξίαι, αι οποίαι ήσαν κατ' άτομον μέχρι της στιγμής εκείνης εις τον τομέα αυτόν, ήρχισαν να παρουσιάζωνται ομαδικαί. Εν γένει μία κατάστασις η οποία ομολογώ, μοι απήρεσε και με ενέβαλεν εις ανησυχίας. Εν τω μεταξύ είχε συμβή και το εξής: Ο εχθρός κατώρθωσε να φέρη 30 αεροπλάνα καταδιωκτικά και τελείου συστή­ματος, κατά την εισαγωγήν των οποίων έκαμα ό,τι ήτο δυνατόν, ως και το υπουργείον των Στρατιωτικών. Αλλά προσέκρουσεν εις την εκτέλεσιν εις διαφόρους δυσχέρειας, τας οποίας παρουσίασεν η Ναυτική υπηρεσία. Τα αεροπλάνα αυτά έφθασαν προ των επιχειρήσεων. Από την στιγμήν εκείνην το ζήτημα των αναγνωρίσεων δι' ημάς ήτο ζήτημα δυσχερέστατον, διότι εγένοντο μεν και πρότερον αναγνωρίσεις έως τότε, αλλ' εγίνοντο υπό τύπον επισκέψεων, διότι το πρωί μας επεσκέπτετο ο εχθρός, το απόγευμα ημείς. 

Άλλαι καταδιώξεις, συμπλοκαί, καταρρίψεις δεν εγένοντο. Εγώ είχον διατάξει όλα τα δυνατά, ώστε να καταλήξωμεν εις το να είμεθα κύριοι του εδάφους το οποίον είχομεν, να μη επιτρέπωμεν δηλαδή τας αναγνωρίσεις και κατωρθώθη ούτω το πρώτον υπό ενός λοχίου Σταυροπούλου να καταρριφθή εν τουρκικόν αεροπλάνον και να φονευθώσιν αμφότεροι οι επιβαίνοντες. 

Άλλο ζήτημα επίσης, προηγηθέν της επιθέσεως, το ζήτημα της αερο­πορίας. Επιθυμώ να εκθέσω, διότι εγράφησαν τόσα ψευδή, τόσαι συκοφαντίαι δια το ζήτημα αυτό. Σας είπον, όταν εγίνετο η εξέτασις των μαρ­τύρων, ότι υπήρχεν εκεί ένας αριθμός ναυτικών αεροπόρων, οι οποίοι υπήγοντο εις το υπουργείον των Ναυτικών. Ελάμβανον διαταγάς από τας Αθήνας, δεν είχον δικαίωμα να τους δώσω καμμίαν διαταγήν, ουδέ να τιμω­ρήσω, ουδέ τίποτε. 

Κάποιος επυροβόλησεν εκεί, εν τω μετώπω ων, δια να κτυπήση που­λιά. Διέταξα να τιμωρηθή με φυλάκισιν και το υπουργείον των Ναυτικών εζήτησε την ακύρωσιν της ποινής. Θέλω να είπω, ότι συνέβαινε κάτι τι παράδοξον' να είμαι προϊστάμενος της Στρατιάς, να έχω στρατηγούς και υποστρατήγους υπό τας διαταγάς μου και να υπάρχη κράτος εν κρατεί, αυτή η λεγομένη ναυτική αεροπορία, η οποία να είνε ασύδοτος! Μεταξύ αυτών υπήρχον αεροπόροι άξιοι, παρατηρηταί μετριώτεροι. Έπρεπε να μετατεθώσιν έξαφνα αεροπόροι εις ειδικά αερόπλοια ή να στείλωμεν τους ιδικούς μας παρατηρητάς, διότι, ως γνωρίζετε, είνε ποικίλη η εργασία των αεροπόρων. Αυτός ο αγών υπήρχε προ της αναλήψεως μου, αλλ' εγώ το είχον κάνει ζή­τημα, εγώ επέμεινα εις το υπουργείον των Ναυτικών να τελειώση αύτη η κατάστασις, διότι δεν ήτο ανεκτή. Όταν έφθασα εις τας Αθήνας εις τας 10 Ιουλίου, επί του «Αβέρωφ», επανέλαβα τα πράγματα και μοι εδόθη η υπόσχεσις από τον κ. υπουργόν των Στρατιωτικών και από τον κ. υπουργόν των Ναυτικών, ότι το ζήτημα θα λυθή. Πρέπει να τονίσω, ότι η προ­σπάθεια του υπουργού ήτο όσον ένεστι μείζων, αλλά το αποτέλεσμα ήτο ότι επέστρεψα, και το ζήτημα δεν είχε λυθή. Έπειδή γίνεται λόγος περί αγώ­νος αεροπλάνων, αι αναγνωρίσεις αύται καθ' εκάστην επανελαμβάνοντο. 

Τον τελευταίον καιρόν ήρχισαν να με ανησυχούν. Τότε ετηλεγράφησα εις το υπουργείον των Ναυτικών λέγων, ότι ανάγκη να λυθή το ζήτημα των αεροπόρων. Ανάγκη πας στρατιωτικός ή ναυτικός αεροπόρος, οπουδήποτε ευρισκόμενος, να έλθη εις την Μικράν Ασίαν και να υπαχθώσιν όλοι εις τας διαταγάς μου, διότι αν απρόοπτος επίθεσις του εχθρού σημειωθή εις ένα σημείον, το αποτέλεσμα θα ήτο ολέθριον. Εν τούτοις και πάλιν δεν επετεύχθη η υποταγή των αεροπόρων εις τας διαταγάς μου... Όταν επήλθε το γεγονός της Ορτάντζας εθεώρησα, ότι δεν έπρεπε να έλθω εις τας Αθήνας πριν ή κανονισθή το ζήτημα αυτό, να ίδω τί θ' απεγίνετο τέλος πάντων η αντεπίθεσις. Ταυτοχρόνως όμως δεν είχον έλθει ακόμη και τα αποτελέσματα των εργασιών των επιτροπών της μελέτης της συμπτύξεως. Η μεν μία του Παπαϊωάννου είχε τελειώσει και μοι είχε δώσει το πόρισμα. Η άλλη υπό τον συνταγματάρχην Μαμούρην, δεν είχε τελειώσει ακόμη και εκλήθη ο πρόεδρος της επιτροπής να έλθη εις οιονδήποτε σημείον και αν ευρίσκετο. ΄Ηλθε πράγματι και υπέβαλε μίαν έκθεσιν και όλα τα σχέδια, ως και ο Πα­παϊωάννου, μέχρι του σημείου, εις το οποίον είχε προχωρήσει. Ήτο περί­που το μέσον προς την Κούλαν. Εβιαζόμην, το εθεώρουν πρωτίστης σημασίας να λυθή το ζήτημα αυτό. Σημειώσατε, ότι και άλλοτε ανηγγέλθησαν συγκεντρώσεις, αλλά επίθεσις δεν εγένετο ή διόλου ή ουδέ καν ό,τι έγινεν εις την Όρτάντζαν. Ουδεμία εκδήλωσις επιθέσεως, ενώ κινήσεις εγίνοντο. Δεν υπήρχε λόγος να πιστεύσω εγώ, ότι από της 11ης του μηνός αυτή ή μετακίνησις ήτο προοίμιον μιας επιθέσεως της 13. 

Αφού εφλεγόμην υπό της επιθυμίας, το εθεώρουν σπουδαιότατον να έλθω εις τας Αθήνας και λέγω κάτι τι το οποίον πρώτην φοράν το ακούει η Κυβέρνησις. Ηρχόμην με την απόφασιν να της είπω : Κύριοι, αυταί εί­ναι αι γραμμαί της συμπτύξεως. Δέχεσθε αυτάς τας γραμμάς, δύνασθε να λύσητε το ζήτημα των νηοψιών ; Δύνασθε να λύσητε το ζήτημα της αερο­πορίας ; Αν δεν ημπορήτε, λυπούμαι, αλλά δεν ημπορώ να εξακολουθήσω να έχω την διοίκησιν. Εθεώρουν το ζήτημα αυτό μεγίστης σημασίας και μάλιστα εζήτησα τότε εν αντιτορπιλλικόν λέγων εις τον επιτελάρχην, ότι αν τυχόν μετά την αναχώρησίν μου εκδηλωθή τι, ειδοποιήσατε με τηλεγραφικώς, να γυρίσω οπίσω. Δεν υπήρχεν, ως παρίσταται εν τω κατηγορητηρίω, αναμονή επιθέσεως. Εφαίνετο ότι γίνεται μία κίνησις εκεί φυσικά, η οποία όμως ηδύνατο να εκδηλωθή μετά 3—4—5 ημέρας ή και διόλου. 

Πράγματι είχον αυτόν τον φάκελλον, εις τον οποίον υπήρχον όλα τα στοιχεία αυτά, τα οποία είχον μαζύ μου δια αυτά τα ζητήματα, τα οποία επρόκειτο ν' αναπτύξω, δηλαδή σύμπτυξιν, νηοψίας, αεροπορίας.

(Προηγούμενο)

(Επόμενο)

ΔΙΚΗ ΤΩΝ ΕΞ. ΑΠΟΛΟΓΙΑ Γ. ΧΑΤΖΑΝΕΣΤΗ 1

ΠΕΡΙΛΗΨΙΣ 

— 1. Άρθρα τινά του κατηγορητηρίου Ούτε εγωπαθής, ούτε αυλικός. Η ψυχολογία και δυσκαμψία του.— 2. Η ενίσχυσις της Θράκης. —  3. Η επιθεώρησις του Μετώπου. Το ηθικόν του Στρατού. Το εγχείρημα κατά της Κων/πόλεως.—  4. Πόσαι δυνάμεις απεστάλησαν εις Θράκην.— 5. Αι πληροφορίαι του εχθρού.—  6. Η σύμπτυξις. Τα συγκροτήματα. Μία επιστολή του Χάρριγκτων. Η ενίσχυσις του εχθρού. Aι λειποταξίαι. Αεροπορία. Ύποπτοι μετακινήσεις του εχθρού. — 7. Η πρώτη είδησις περί ενάρξεως επιθέσεως— Aι διαταγαί. Σκιαγραφία της μάχης. Ο κ. Τρικούπης δεν ανησυχεί. Ζητεί και λαμβάνει ενισχύσεις. — 8. Aι δυνάμεις κατά την 14 Αυγούστου. Ο κ. Τρικούπης είχεν όλον τον στρατόν. Νέα διαταγή προς μάχην.—9. Ο κ. Τρικούπης χάνεται. Η κατάστασις απελπιστική. Αναφορά εις Υπουργείον.—10, Έκκλησις προς τον Στρατόν. Διαταγή τυφεκιαμού των φυγάδων. —11. Η απαισία εικών. Η αντίστασις αδύνατος. Μία ενίσχυσις περιπλέκουαα την κατάστασιν. Εμφάνισις Τσετών. —12. Η θέσις του αρχιστρατήγου. Ο Νέϋ, ο Φος, ο Πεταίν. Ανάγκη παραμονής εις Σμύρνην. Η στιβαρά χεΙρ και η αντίφασις του κατηγορητηρίου.—13. Aι εχθρικαί δυνάμεις. Η μαχητική ικανότης του Στρατεύματος.—14. Πα­νικός και διάλυσις. Η εκκένωσις της Σμύρνης. Ο εκ των φυγάδων κίνδυνος.—15. Η Μικρασιατική εκστρατεία καταδικασμένη εις αποτυχίαν. —16. Τα εκ της συμπτύξεως κέρδος. —17. Η ελεεινή διοίκησις. Η διαλυτική προπαγάνδα.—18 Ο αρχιστράτηγος, η πολιτική και ο Παπούλας. —19. Ο ατυχής Στρατηγός. Στρατηγοί δαφνοστεφείς, αλλ' ανεύθυνοι δια τας επιτυχίας, και στρατηγοί ατυχείς και ανεύθυνοι δια τας αποτυχίας.

1.—Γ. Χατζανέστης. Κύριε Πρόεδρε, Κύριοι Στρατοδίκαι ! Moι απηγγέλθη μία κατηγορία τόσον βαρεία τόσον αποτροπαία, ώστε ομολογώ ότι δεν θέλω να πιστεύσω ότι πρόκειται ν' απολογηθώ επί ταύτης. Αν δε δεν επρόκειτο περί ζητήματος σπουδαιοτάτου μιας εθνικής συμφοράς, η οποία εκλόνισε και συνεκίνησεν όλον τον Ελληνισμόν, θα σας έλεγον, κα­τόπιν των όσων το Δικαστήριον ηκούσε, των καταθέσεων των μαρτύρων, και της ιδικής μου καταθέσεως: Κύριοι, κρίνατε, αποφασίσατε, δεν απολο­γούμαι διότι είνε ομολογώ, πολύ πικρόν, πολύ οδυνηρόν ν' αναγκάζεται τις δι' επιχειρημάτων ν' αποδείξη ότι δεν είνε «προδότης». Ουχ' ήττον παρά το τραγικόν της ώρας, αισθάνομαι μίαν ανακούφισιν, διότι την στιγμήν ταυτην την ανέμενον. Αν δε η Επανάστασις δεν με παρέπεμπε, θα εζήτουν εγώ αυτός να παραπεμφθώ, διότι ήθελον να φωτισθή αυτή η υπόθεσις εις όλα αυτής τα σημεία, δια να φανή η ευθύνη εκάστου. Εννοώ κάλλιστα και δικαιολογώ όλους, όσοι κατεφέρθησαν κατά καιρούς εναντίον του Αρχιστρα­τήγου εν μια τοιαύτη συμφορά είνε τοιαύτη, ώστε εκ πρώτης όψεως αδιαφιλονεικήτως να παρέχη υπονοίας εις πάντα, ότι αυτός ευθύνεται. Αισθά­νομαι λοιπόν, Κύριοι Στρατοδίκαι, ευχαρίστησιν, αν επιτρέπεται η λέξις, διότι θ' απολογηθώ, θα ομιλήσω. Αν το βούλευμα με απήλασσε, θα ήμην δυσηρεστημένος. Δεν εχρημάτισα ποτέ επιτελάρχης συντρόφων. Εχρημάτισα επιτελάρχης στρατιωτικών συντρόφων, συναδέλφων μου εν όπλοις, άπαξ μεν κατά τoν πόλεμον του 1897 εις την Ταξιαρχίαν του Σμολένσκη|, εις ην είχον την τιμήν να είμαι επιτελάρχης, και δις εις τους Βαλκανικούς πολέμου. Ούτε στέκεται, ούτε είνε δυνατόν να στηριχθή ότι ηδυνάμην να είμαι άλλου είδους επιτελάρχης. Την ιδιότητα μου της δυσκαμψίας της σπονδυλικής μου στήλης , ως και των ιδεών μου, την εγνώριζε προ παντός ο βασιλεύς Κωνσταντίνος και όλον το Παλάτιον. Κατόπιν ήλθον εις Αθήνας δι' υποθέσεις μου κατά Μάρτιον του 1922 και επί σκοπώ να χρησιμοποιηθώ όχι ως στρατιωτικός, διότι η κατάστασις την οποίαν εύρον όταν επανήλθον, αι διαστάσεις, αι διχόνοιαι και όλη αύτη η ιστορία και διάφορα άλλα αίτια μ' ώθησαν εις το να απόσχω' δεν ηθέλησα όμως αφ' ετέρου και να μη προσφέρω τας υπηρεσίας μου εις την Πατρίδα ως άτομον, αν ηδυνάμην να χρησιμοποιηθώ άλλως και δια τούτο εις την επιστολήν μου του Νοεμβρίου κατέληγα ως εξής: (αναγινώσκει) «Ουχ' ήτον...........» Ηννόουν ότι ηδυνάμην να προσφέρω και άλλας υπηρεσίας έξω του στρατού. Επανήλθον όθεν δι' αυτόν τον λόγον και ευρέθην ακριβώς κατά Μαρτιον εν Αθήναις όταν εγνώσθησαν αι προτάσεις των Δυνάμεων δια των οποίων σκληρώς σκληρότερον από όλας τας προηγουμένας αφηρείτο όλη η Μ. Ασία, ετροποποιείτο η Θράκη κατά τρόπον, ο οποίος ισοδυνάμει προς απώλειαν αυτής, δηλ. εγένοντο τα κοινά σύνορα μεταξύ Τουρκίας και Βουλγαρίας, δεν επιτρέπετο εις τους Έλληνας να έχωσι στρατόν εις ωρισμένην μεγάλην ζώνην και η Αδριανούπολις αφίνετο σχεδόν αφρούρητος. Ομολογώ ότι ταύτα μου έκαμον τοιαύτην εντύπωσιν, ώστε όταν με είδεν ο κ. Θεοτόκης ,παρά τας αποφάσεις μου να μη εξακολουθήσω ασχολούμενος εις τον Στρατόν εξανέστην εκ των προτάσεων τούτων και είπον εις αυτόν : Τέλος πάντων, άλλην μίαν φοράν θα κάμω ό,τι δύναμαι εις τον στρατόν. Ο κ. Υπουργός εξέφρασε τας ευχαριστίας και κατόπιν εις την πρώτην τυχούσαν ευκαιρίαν, η οποία ήτο κατ' Απρίλιον, οπότε επρόκειτο ν' αντικατασταθή ο κ. Παπούλας, εκλήθην παρά του κ. υπουργού. Κατόπιν όμως δια λόγους διαφόρους τους οποίους αγνοώ, ανεκοινώθη ότι αι σχέσεις μεταξύ Αρχιστρατήγου Παπούλα και Κυβερνήσεως είνε αρισται και επομένως ο διορισμός μου δεν επίκειται. '. Ομολογώ ότι αυτό με δυσηρέστησε, διότι ενόμιζον ότι έπρεπε να μη ανακοινωθή τι προ της ληφθείσης αποφάσεως, δι ο και πάλιν έγραψα επιστολήν προς τον κ. υπουργόν, εις την οποίαν κατέληγον προκειμένου μάλιστα περί Αρχιστρατηγίας εν Μ. Ασία (αναγινώσκει «ότι ως άτομον και ως Στρατηγός..........................») Αι δυο αύται επιστολαί υποθέτω ότι καταρρίπτουσι τελείως, καθ' όσον αφορά εμέ, τας ιδιότητας, τας οποίας μου αποδίδει εν τω κατηγορητηρίω το άρθρον 11 και 12 δηλ, υστερικήν εγωπάθειαν, φιλοδοξίαν, αυλικόν συγκρότημα κλπ. Εν τω αυτώ άρθρω, προκειμένου και πάλιν περί εμού, εξακολουθεί η κατηγορία ως εξής : «Ο Αρχηγός ούτος ωδήγησε τα παιδιά του κόσμου εις την σφαγήν» και διαφόρους αλλάς σκέψεις σχετικάς. «Την επ' αυτού απάντησιν μόνον το Δικαστήριον δύναται να δώση.» Ασφαλώς. Και εγώ αυτό περιμένω. Αλλ' αν υπάρχει κατηγορία, η οποία δεν δύναται να στηριχθή, κατηγορία εντελώς άδικος, κατά την κρίσιν μου, είναι ότι εγώ ως Αρχηγός ωδήγησα τα παιδιά εις την σφαγήν. Όταν δε φθάση η στιγμή να εκθέσω τα των τελευταίων επιχειρήσεων , φυσικά θα εισέλθω εις λεπτομερείας ίνα αποδείξω το εξής: δεν ωδήγησα εγώ τα παιδιά εις την σφαγήν, αλλ' εδέχθην μίαν επίθεσιν και ότι κατά ταύτην και παρ' όλας τας ατυχίας, ο στρατός υπέστη τας μικροτέρας ζημίας, τας οποίας παρά ποτε, καθ' όλον το διάστημα το διαρρεύσαν από του Νοεμβρίου και εντεύθεν, είχεν υποστή. Ώστε εγώ δεν είναι δυνατόν να κατηγορηθώ ότι ωδήγησα τα παιδιά εις την σφαγήν. Αι απώλειαι ήσαν ελάχισται και ασυγκρίτως ολιγώτεραι και από μίαν μόνον επιχείρησιν ως η πρώτη του Μαρτίου 1921, την οποίαν ο προκάτοχος μου ενήργησε προς Εσκή-Σεχήρ.

Υποστράτηγος
Ευστράτιος   Κατσικογιάννης
Διοικητής της ΧΙ Μεραρχίας

2.—Ήδη, κύριε Πρόεδρε, κύριοι Στρατοδίκαι, έρχομαι εις το κεφάλαιον 3 το οποίον ιδία με αφορά. «Εκ των εν τη δικογραφία και εκ των μαρτυρικών καταθέσεων αποδεικνύεται πλήρως η ενοχή του αρχιστρατήγου διοικητού Στρατιάς Μ. Ασίας Χατζανέστη' 1) διότι συνέστησε και επραγματοποίησε την αποστολήν δυνάμεων εκ Μ. Ασίας εις Θράκην, εξασθενήσας περίπου κατά 25.000 την δύναμιν του εν Μ. Ασία στρατού. (Κατάθεσις Πάσσαρη—Σαριγιάννη)». Πρέπει να σας είπω, κύριοι Στρατοδίκαι, ότι δεν συνέστησα, απήτησα την ενίσχυσιν της Θράκης. Αλλ' επ' αυτού μένει εντελώς σκοτεινόν εν ζήτημα, όπερ εν τη διαδικασία δεν κατέστη δυνατόν να εξηγηθή. Θα σας το εξηγήσω όμως τώρα εν τη απολογία μου. Γενικώς όσον αφορά την ενίσχυσιν της Θράκης. Μετά τον μη διορισμόν μου κατ' Απρίλιον, εις ·την θέσιν του Διοικητού Στρατιάς Μ. Ασίας, ο τότε πρόεδρος κ. Γούναρης μοι προέτεινε να μεταβώ εις την Θράκην. Διημείφθησαν σκέψεις μεταξύ μας. Ο Στρατός Θράκης είχε λάβει αυτόν τον τίτλον της Στρατιάς. Μου είπε τότε ο κ. Πρόεδρος , εάν θα εδεχόμην την θέσιν ταύτην. Δια να σας δώσω να εννοήσητε πως σκέπτομαι, είπον: «Κύριε Πρόεδρε, ο στρατηγός δεν πρέπει να ερωτάται πρέπει να διατάσσηται. Εάν δεν θέλη να εκτέλεση την διαταγήν πρέπει να παραιτηθή. Δεν ομοιάζει με ένα πολιτικόν υπάλληλον, όστις δύναται, αν θέλη, να κάμη κάτι ή όχι». Μου απήντησε ο κύριος Πρόεδρος. «Μεταξύ μας αυτά κτλ. ». Ανταπήντησα τότε «αφού με ερωτάτε, θεωρώ την Θράκην σπουδαιοτάτην. Και θα αναλάβω, εάν πεισθώ ότι η Στρατιά είναι πράγματι Στρα­τιά και όχι μία ομάς ανδρών». Αντηλλάξαμεν διαφόρους σκέψεις χωρίς τίποτε ν' αποκρυσταλλωθή. Πάντως εισήλθομεν εις τας λεπτομέρειας. Όσον δ' αφορά εις τας εκεί δυνάμεις με παρέπεμψεν ο κ. Πρωθυπουργός εις το Υπουργείον των Στρατιωτικών, εις ο μεταβάς είδον τον Υπουργόν κ. Θεοτόβην, όστις εκάλεσε τον Επιτελάρχην κ. Εξαδάκτυλον δια να μου δώση τας σχετικάς πληροφορίας. Έλαβον τας δοθείσας μοι πληροφορίας, αλλά μη αρκούμενος εις στοιχεία γραπτά, τα οποία μοι εδόθησαν, επεζήτησα να μεταβώ ο ίδιος δια να ίδω την κατάστασιν επί τόπου. Σημειώσατε ότι δεν επρόκειτο καν περί σκέψεως τότε Μ.Ασίας. Μετέβην λοιπόν εις Θράκην σιδηροδρομικώς και έφθασα το πρωί,—λέγω ταύτα δια να σας δώσω μερικά παραδείγματα αδρανείας, δια την οποίαν κατηγορούμαι—από δέ τον σταθμόν μετέβην κατ' ευθείαν εις το Γραφείον μη σκεφθείς ούτε που θα καθήσω ούτε που θα κοιμηθώ.Είδον τους αξιωματικούς, ανέλαβον αμέσως την Διοίκησιν και ανεχώρησα προς επιθεώρησιν του Στρατού. Καθ' όλον αυτό το διάστημα δεν εσυλλογίσθην ούτε που θα εγκατασταθώ, ούτε που θα κοιμηθώ, αλλ' εσκεπτόμην μόνον να ίδω τον Στρατόν, να ίδω ποία είναι η Στρατιά Θράκης. Με ηκολούθησεν αξιωματικός του Επιτελείου, εις το πρώτον στάδιον, προς την Τζατάλιζαν, και εις το δεύτερον προς τα Βουλγαρικά σύνορα. Εν τω μεταξύ επεθεώρησα και την Αδριανοΰπολιν. Η Εντύπωσίς μου υπήρξεν οικτρά. Οικτρά κατά τούτο. Πρώτον διότι κατ' ευφημισμόν ωνομάζετο Στρατιά Θράκης, ο στρατός εκείνος πραγματικώς δ' ήτο η Θράκη κάλαθος αχρήστων. Πλην ωρισμένων ανωτέρων αξιωματικών, εις τας Διοικήσεις και τα Επιτελεία, οι οποίοι πραγματικώς ήσαν άριστοι' αλλ' εν τω συνόλω παρετήρησα ότι εκείθεν ήντλει η Μ. Ασία ό,τι καλόν και της έστελλεν ό,τι δεν της εχρειάζετο, ή άφινεν ό,τι άλλο άχρηστον. Είχε καταντήσει αυτή η λεγομένη Στρατιά να μη είναι καν Μεραρχία. Είχον αφαιρεθή όλα τα μέσα της κινήσεως όλα τα μέσα της υπάρξεως, είχε μείνει εν σώμα υδροκέφαλον, διότι είχε τον οργανισμόν της Στρατιάς, τας υπηρεσίας κ.τ.λ. αλλά δεν είχε παρά 12— 13,000 τυφέκια. Δια της επιθεωρήσεως μου—διότι μετέβην και επί τη οροθετικής γραμμής—διέτρεξα, διέσχισα όλην την Θράκην, κατεπλάγην σας βεβαιώ, και λέγω τούτο χωρίς να θέλω να προσάψω ουδεμίαν μομφήν εις τον τότε Διοικητήν της Στρατιάς, κατεπλάγην, λέγω, επί τή ανοχή τοιαύτης καταστάσεως, τοσούτω δε μάλλον διότι οι κίνδυνοι ήσαν πολλαπλοί. Πλην του ότι η Θράκη κατωκείτο ως γνωστόν, κατά μέγα μέρος υπό Τουρκικού πληθυσμού και εις πλήρη επαφήν με τους Τούρκους—εννοώ τους εν Τουρ­κία Τούρκους—εν επαφή επίσης προς τους Βουλγάρους, πλην, λέγω, πάντων τούτων η μεγάλη αυτή εκ 400 χιλιομέτρων οροθετική γραμμή προς την Βουλγαρίαν έμενεν εντελώς σφρούρητος. Εκ στοιχείων, τα οποία απεκόμισα, σας βεβαιώ ότι εθαύμασα την αντοχήν και την υπομονήν τών στρατιωτών, διότι εύρον στρατιώτας επί 20μηνον εις τας θέσεις των εις τα φυλάκια.

Πρόεδρος. Εικοσαήμερον.
Γ. Χατζανέστης. 

Αντιστράτηγος Γ Πολυμενάκος

Εικοσάμηνον, οι οποίοι δεν είχον αντικατασταθή. Τους είδον εις ένα χάλι φρικτόν, διότι η έλλειψις δυνάμεων επέτρεπεν εις τας συμμορίας των κομιτατζήδων να διεισδύουν δια μέσου των κενών και να διαπράττωσι πολλά κακουργήματα. Εχρειάζετο συνεπώς ενίσχυσις των φυ­λακίων, υπηρεσία ενέδρας, περιπολιών κτλ. Αλλ' η δύναμις δεν ήτο τοιαύτη, ώστε να επαρκή προς αντικατάστασιν των ανθρώπων τούτων. Τοσαύτη δε ήτο η έλλειψις ασφαλείας, ώστε όταν ηθέλησα να μεταβώ από τας 40 Εκ­κλησίας προς έπιθεώρησιν της γραμμής, ενώ ελυμαίνοντο την ζώνην εκείνην σώματα κομιτατζήδων, δεν υπήρχον εις τα τάγματα δυνάμεις ίνα διατεθώσι προς εξασφάλισιν αυτού του Διοικητού της Στρατιάς από ενός απρόοπτου. Είχομεν δύο αυτοκίνητα μετά τίνων ενόπλων, ίνα μη συλληφθώμεν ημείς αυτοί από τους κομιτατζήδες, διατρέχοντες την ύπαιθρον χώραν. Όταv έφθασα εις τα φυλάκια, παρετήρησα και διάφορα μέτρα οφειλόμενα εις την ευφυΐαν των Ελλήνων στρατιωτών, οίτινες είχον δέσει κατά μήκος σχοινιά με κώδωνας και κροτίδας, ούτως ώστε,.εάν την νύκτα σώματα κομιτατζήδων διέβαινον, να ηχήσουν ή εκπυρσοκροτήσουν και ούτως εξυπνήσωσι τα φυλάκια.
Πρόεδρος. Δέν είνε εφεύρεσις του Έλληνος στρατιώτου. Εφαρμόζον­ται εις όλα τα συρματοπλέγματα και είνε γνωστόν πολεμικόν μέσον.

Υποστράτηγος Ανδρέας Πλατής
Διοικητής της  VIIης  Μεραρχίας 
1921  

Χατζανέστης. Επίσης μετεχειρίζοντο και πλήθος κυνών. Το υπάρ­χον δίκτυον σιδηροδρόμων έχει μήκος 200 και πλέον χιλιομέτρων. Η σιδηροδρομική γραμμή προσεβάλλετο συχνά υπό ατάκτων. Δεν υπήρχεν όμως ουδεμία ειδική μονάς δια την ασφάλειαν των σιδηροδρόμων τούτων. Δεν υπήρχε ένα τάγμα ασφαλείας δια την ύπαιθρον χώραν. Αυταί αι ανεπαρκέσταται δυνάμεις έπρεπε να εξασφαλίζωσι όχι μόνον την μεθόριον, αλλά και τας σιδηροδρομικάς συγκοινωνίας και την ύπαιθρον χώραν. Λέγων ταύτα, υπενθυμίζω εις το στρατοδικείον ότι εις των μαρτύρων, ο ταγματάρχης κ. Σπαής, είπε, μεταξύ άλλων, ότι προκειμένου περί του εγχειρήματος της Κωνσταντινουπόλεως, θα ήρκει ο εν Θράκη στρατός των 12,000 τυφεκίων όχι μόνον δια την φρούρησιν μέχρι Γευγελής, αλλά και προς αυτόν τον σκοπόν της καταλήψεως, εάν οι Σύμμαχοι το επέτρεπον. Τον ηρώτησα, εάν εμελέτησε το ζήτημα και μου είπε «ναι". Ομολογώ ότι αι μελέται του Επιτε­λείου, αίτινες πάντως θα ήταν σοβαρώτεραι της μελέτης ενός ατόμου ήσαν διάφοροι.

Αριστοτέλης  Βλαχόπουλος
Επί αρχιστρατηγίας Χατζανέστη
ανέλαβε
 τη διοίκηση του νεοσύστατου
Δ Σώματος Στρατού 

Επανελθών εις Αθήνας, χωρίς καν να σκέπτωμαι ότι θα διωριζόμην εις Μ. Ασίαν,—και παρακαλώ να προσέξητε εις τούτο διότι είνε σημαντικόν —εζήτησα να ενισχυθή η Θράκη χωρίς να υπάρχη απόφασις περί εγχειρή­ματος προς Κωνσταντινούπολιν. Είπον δ' ότι εν περιπτώσει καθ' ην θα έμενεν η Θράκη με 12,000 τυφέκια και εις την τοιαύτην κατάστασιν, παρα­καλώ να βάλετε άλλον, διότι δεν θέλω μεν να αρνηθώ τας υπηρεσίας μου, αλλά δεν είνε στρατιά αυτή δι' αρχιστράτηγον ούτε καν μεραρχία και επομέ­νως βάλετε επί κεφαλής ένα συνταγματάρχην». Φυσικά το Υπουργείον έλαβεν υπ' όψει ταύτα και διέταξε διάφορα μέτρα, ώστε να καταστή δυνατή η ενίσχυσις της Θράκης χωρίς να πρόκηται ακόμη περί εγχειρήματος προς Κωνσταντινούπολιν. Τας ημέρας εκείνας επηχολούθησαν διάφοροι συσκέψεις του Υπουργικού Συμβουλίου. Όλως απροόπτως και χωρίς ουδέν να γνω­ρίζω, ημέραν τινά ο κ. Γούναρης με ηρώτησε «δια να γίνη η ενίσχυσις αυτή πόθεν θα ευρεθώσι δυνάμεις;» Εγώ ως στρατηγός, καίτοι μακράν του στρατεύματος , φυσικά παρηκολούθουν ενδιαφερόμενος δια τα εν Μ. Ασία. Εθεώρουν ότι η σύμπτυξις του μετώπου ήτο απαραίτητος και ότι θα ηδύνατο εν συνδυασμώ να συμπτυχθή το μέτωτον της Μ. Ασίας και εκείθεν να λάβωμεν τας αναγκαίας δυνάμεις δια τήν Θράκην.

Αρχιστράτηγος Αναστάσιος Παπούλας

Κατόπιν δυο συσκέψεων, σχετικών μόνον πρός τήν Θράκην, ημέραν τινά όλως απροσδοκήτως ο κ. Γούναρη: με είπε : «Λοιπόν ποίος θα τα κάμη αυτά, να λάβη από την Μ. Ασίαν δυνάμεις και να τας μεταφέρη εις την Θράκην;» Τω απήντησα" «ο Παπούλας», «Αυτός φεύγει, λέγει τότε ο κ. Πρόεδος—τον πέρνει το όριον. Δέχεσθε σεις την Μ. Ασίαν;» Καίτοι δεν επερίμενα την πρότασιν ταύτην και ηδυνάμην να ανταπαντήσω, «αφήσατε με να σκεφθώ», μετ' ολίγων μόνον δευτερολέπτων σκέψιν και κατόπιν των όσων μου παρέστησεν η Κυβέρνησις και κατόπιν των όσων ηξίου αύτη, εθεώρησα ότι με τον χαρακτήρα μου δεν συνεβιβάζοντο ενδοιασμοί και παρά τας ιδέας τας οποίας είχον και τας οποίας από τον Απρίλιον ήδη εξέ­φρασα εις την προς τον κ, Θεοτόκην προμνησθείσαν επιστολήν μου, απεδέχθην, καίτοι εν γνώσει ότι αναλαμβάνω έva μεγάλο μπελά, καίτοι δεν ήμην υπεύθυνος δια τα μέχρι της στιγμής εκείνης συμβάντα.

Από της στιγμής εκείνης αρχίζει νέον στάδιον συσκέψεων της Κυβερνήσεως και εμού ως μέλλοντος αρχιστρατήγου, καθ' ας όμως ως όρον απαράβατον έθετον να υπαχθή, εις  τας διαταγάς μου και η Θράκη' διότι, κ, Στρατοδίκαι, πάντοτε είχον εν νω ότι αι δύο Τουρκίαι ήτο μύθος, δεν υπήρχον ποτέ δύο Τουρκίαι, άλλα μία Τουρκία, δπως θα τό αποδείξω κατόπιν δια παρα­δειγμάτων, συνεπώς δεν ήτο ορθόν να χωρίζεται η Στρατιά Μ. Ασίας από της Στρατιάς Θράκης, ακριβώς διότι μεταξύ των δύο αυτών εμεσολάβει η Προποντίς  και διότι αι μεταφοραί μεταξύ του ενός και του άλλου σημείου ήσαν ευχερείς, ακριβώς, διότι περί Τουρκίας , ίσως υπό άλλον τύπον επρόκειτο, και διότι τα σύνορα εξακολουθούν καί προς Τσατάλτζαν, ακριβώς, διότι με­ταξύ Τουρκίας και Βουλγαρίας υπήρχε συνάφεια και οι Βούλγαροι ήσαν εις τα νώτα μας εν Θράκη. Δια πάντα ταύτα εθεώρησα απαραίτητον να υπαχθή και η Θράκη υπό τας διαταγάς μου και εν τοιαύτη περιπτώσει θα έπαυεν ο μύθος της στρατιάς Θράκης μεταβαλλομένης ταύτης εις Δ' σώμα στρατού υπαγόμενον υπό τάς διαταγάς μου.

Ο σιδηροδρομικός σταθμός  του Δορυλαίου 
1922

Κεντρική οδός  Δορυλαίου

΄Οταν ανεχώρησα, ως αρχιστράτηγος πλέον της Μ. Ασίας, δεν είχεν αποφασισθή τι ακόμη περί συμπτύξεως, πλην π?ρί τούτου θα ασχοληθώ κατω­τέρω, διότι σχετίζεται μέ άλλην παράγραφον τοΰ κατηγορητηρίου, εχουσαν ώς έξης: «Αποδεχθείς τας προθέσεις της κυβερνήσεως περί συμπτύξεως μετέβην εις Μ. Ασίαν κτλ.». Τονίζω ότι απήτησα  την σύμπτυξιν, δεν θα μετέβαινον δε εις Μ. Ασίαν, εάν δεν μου επετρέπετο αύτη. Επρόκειτο μόνον περί ου τρόπου της συμπτύξεως και περί μελέτης επιτόπιου, την οποίαν μάλιστα ειδικώς ο κ. Πρωτοπαππαδάκης εσύστησε. Τί είδος συμπτύξεως θα εγίνετο θα  το απεφάσιζεν η κυβέρνησις, αφού μετέβαινον πρώτον επί τόπου και εξήταζον την κατάστασιν και επανερχόμενος θα είχον θετικάς γνώσεις περί τε του εδάφους και του στρατεύματος.Έκτοτε όμως είχον υποβάλει μίαν ιδέαν η οποία εφαίνετο παράδοξος και εφ' ης μάλιστα εις των κ. Στρατοδικών ηρώτησε τον μάρτυρα Σπυρίδωνος, όστις και δεν εδίστασε να την θεωρήση, ως αρχήν εκκενώσεως ! Εζήτησα τότε να ομιλήσω επ' αυτού, αλλά το αφήκα δια την απολογίαν μου. Εσκέφθην την εξής διάταξιν του Στρατεύματος: Επί μιας μιας γραμμής εκ Κίου προς Αδραμύττιον και των περιχώρων της Σμύρνης, επί της γραμμής Μαγνησίας, ην είχε μελετήσει ο επιτελάρχης της Στρατιάς Μ. Ασίας προ του Νοεμβρίου κ. Πάγκαλος. Διατί το εσκέφθην; είχον σχηματίσει την γνώμην, ιδίως μετά τας προτάσεις του Μαρτίου , οπότε και επείσθην ότι ήτο αδύνατον να λυθή το ζήτημα, εφ' όσον οι Σύμμαχοι θέτουσιν ως βάσιν την εκκένωσιν της Μ. Ασίας, είχον, λέγω, τότε πεισθή ότι το κέντρον του βάρους του όλου ζητήματος μετετίθετο προς την Προποντίδα και δια να πεισθή η Τουρκία, η οποία απετέλει δι' εμέ εν σύνολον, έπρεπεν εκείνοι οίτινες ήθελον να την πείσουν, να ώσι κύριοι των στενών και κύριοι ακόμη και της Κων)πόλεως. Εις την σκέψιν αυτήν συνέβαλλε και εν άλλο σπουδαίον επιχείρημα, ότι η επιθυμία της κυριότητος των στενών ήτο η επιθυμία της Αγγλίας, η οποίοι ως γνωστόν κατείχε την Ασιατικήν ζώνην περί τον Ελλήσποντον. 

Το Διοικητήριο του Δορυλαίου

Ομολογώ ότι θα επεθύμουν η γραμμή αύτη, η ωσεί παράλληλος προς την Προποντίδα να έφθανε μέχρι της Νικομηδείας και πλέον, διότι και εκεί τα συμφέροντα τα Αγγλικά ήσαν τοιαύτα, ώστε τα συμφέροντα τα Ελληνικά θα ήσαν αλληλένδετα προς ταύτα και όχι πλέον θεωρητικώς αλλά πραγματικώς' αλλά περιώρισα την γραμμήν μέχρι Κίου, διότι εκ της μελέτης την οποίαν έκαμα, καθίστατο υπερμέτρως μακρά, είχον δ' εν νω ότι η τοιαύτη γραμμή, ιδίως με τα δεδομένα της Κυβερνήσεως, θα ήτο ανεφάρμοστος δια την Ελλάδα, και εσκεπτόμην ότι, κατέχων την γραμμήν ταύτην και έχων ως αντάλλαγμα την Προύσσαν, και αφ' ετέρου, επί πλέον, την περί την Σμύρνην γραμμήν, επεκτεινομένην ίσως και προς Πέργαμον, θα ηδυνάμην αν όχι να κρατήσω την Μ. Ασίαν, εάν αι Δυνάμεις δεν επέτρεπον να κρατηθή, αλλά πάντως vα είχα βάλει πόδι στερεά επί της Μ. Ασίας, ώστε εις τας διαπραγ­ματεύσεις του ζητήματος να υπάρχουν ανταλλάγματα σοβαρώτατα, αφού θα κατείχον την τε Σμύρνην και την Προύσσαν. Τα άλλα πλεονεκτήματα ήσαν τα εξής, εν σχέσει προς το ήδη υπάρχον μέτωπον, περί ου θα ομιλήσω βραδύτερον. Το προτεινόμενον μέτωπον είχε το προσόν ότι το άκρον αυτού, ανατολικώς του Ολύμπου, όστις είνε όγκος ορεινός, επιτρέπων ευχερέστατα την διατήρησιν της αμύνης, ηλάττου κατά το 1)3 και πλέον το πραγματικόν μέτωπον. Δεύτερον, ότι διήκε πλησίον των βάσεων Πανόρμου, Μουδανιών και Κίου, αφ' ων δύο υπάρχουσι σιδηροδρομικαί γραμμαί, και ότι όλον το έδαφος εκεί είνε ευφορώτατον και κατοικείται υπό αμιγούς Ελληνικού πληθυσμού και δια τους λόγους τούτους θα επέτρεπε μείωσιν της δυνάμεως του στρατού, εξ ης θα είχομεν και οικονομικήν ωφέλειαν τεραστίαν και ανύψωσιν ηθικού' διότι ανέκαθεν εφρόνουν ότι το ασθενές σημείον ήτο η μακρά υπό τα όπλα παραμονή των παλαιών ιδία κλάσεων . Δια της μελέτης ταύτης, ενώ περιελάμβανον και την Σμύρνην απέλυον 50 χιλιάδας ανδρών, ακριβώς των παλαιών απογραφών. Είχε διττόν καί τριττόν σκοπόν η γραμμή αύτη, διότι και από στρατιωτικής απόψεως, εάν επεξετείνετο αύτη μέχρι Περγάμου, παρείχε το πλεονέκτημα, ότι θα εξέθετε τον κατά της Σμύρνης εχθρόν, εάν τυχόν τα τμήματα της γραμμής Κίου—Αδραμυττίου προσέβαλον το δεξιόν αυτού και τα νώτα. Αντιθέτως μία έξοδος εκ του περιχαρακωμένου στρατοπέδου Σμύρνης, έπρεπε να ληφθή υπ' όψιν υπό του τουρκικού στρατού, εάν ούτος ήθελε δράσει κατά της προλεχθείσης γραμμής Κίου— Αδραμυττίου. Δι' όλα ταύτα επροτίμων την γραμμήν ταύτην πάσης άλλης, ούχ ήττον η Κυβέρνησις, απο­βλέπουσα τότε εις τους πληθυσμούς, όπως ρητώς μου είπεν ο κ. Γούναρης και εις την πολιτικήν ιδέαν, δεν συνεφώνει. Νομίζω ότι ο αρχιστράτηγος δεν πρέπει να συνδέεται προς την πολι­τικήν καθ' οιονδήποτε τρόπον ο αρχιστράτηγος είναι εκτελεστής των δια­ταγών της Κυβερνήσεως. Εκείνος δ' όστις πρέπει να έχη τας στρατιωτικο-πολιτικάς ευθύνας είναι ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου, διότι ο αρχηγός ούτος πρέπει να είναι εν γνώσει των προθέσεων της Κυβερνήσεως και να παρασκευάζη τον Στρατόν και να εκδίδη όλας τας σχετικάς προς την πολι­τικήν βάσιν διαταγάς. Ο αρχιστράτηγος είναι μόνον εκτελεστής. Αλλ' η Κυβέρνησις τότε εδίσταζε και εφαίνετο προτιμώσα, έστω και αν δεν απελύομεν τας 50 χιλιάδας αυτάς των ανδρών των παλαιοτέρων κλάσεων. Κάποιος μάλιστα υπουργός μου είπε «κύτταξε να βρης μίαν γραμμήν, η οποία να περιβάλλη την συνθήκην των Σεβρών». Εκ της προκαταρκτικής μελέτης την οποίαν είχον πριν μεταβώ εις Μ. Ασίαν, έβλεπον ότι τοιαύτη τις γραμμή δεν θα μοί επέτρεπε να ελαττώσω τον στρατόν όσον επεθύμουν, διό και δεν απεφάνθην, τη εισηγήσει δε του Πρωθυπουργού κ. Πρωτοπαππαδάκη, ο οποίος μου είπε «πήγαινε εκεί να ιδής και κατόπιν μας λέγεις», δεν είχον αποφασίσει τι, πλην είχον θέσει την σύμπτυξιν ως όρον, εάν δε αύτη εγένετο δεχτή είχον το δικαίωμα της αποχωρήσεως εκ της διοικήσεως της Στρατιάς. Μόλις έφθασα εις Μ. Άσίαν, δεν ελησμόνησα φυσικά ότι ήμην και διοικητής του Δ' Σώματος της Θράκης. Ασχέτως δε προς πάσαν απόφασιν περί εγχειρήματος εσκεπτόμην να ενισχύσω τον Στρατόν της Θράκης, διότι έτρεμον ως διοικητής Θράκης, μη τυχόν συμβή τίποτε κατά την απουσίαν μου, εφ' όσον ευρισκόμην εις κίνησιν επί δέκα ημέρας. Είχον υπ' όψιν εκείνο το περίφημον σχέδιον—απαίσιον θέλω να είπω—-το οποίον, και από στρα­τιωτικής και από πολιτικής απόψεως, μόνον στενή αντίληψις ηδύνατο να συλλαβή. Και το σχέδιον τούτο, επειδή οι δυνάμεις της Θράκης ήσαν ανεπαρκείς, είχεν αποφασισθή, όπως, εν περιπτώσει εισβολής κομιτατζήδων (διότι παρά τον θρυλλούμενον αφοπλισμόν είχον ορισθή παρά την Βουλγαρικήν μεθόριον περιοχαί επιστρατεύσεως, αι οποίαι, εν δεδομένη στιγμή επιστρατευόμεναι, ήδύναντο ν' αποδώσωσι 12—15 χιλιάδας κομιτατζήδων) είχεν αποφασισθή, λέγω, διότι περί αποφάσεως πλέον επρόκειτο, αποφάσεως δε της διοικήσεως της Στρατιάς Θράκης και επί τη βάσει του σχεδίου αυτού, το οποίον είχεν εκπονήσει ο επιτελάρχης Θράκης Πάσσαρης, είχον δοθή όλαι αι οδηγίαι και διαταγαί προς τα σώματα περί του πρακτέου, εν περιπτώσει εισβολής κομιτατζήδων, να εγκαταλειφθή όλη η Ανατολική και όλη η Δυτική Θράκη και να συμπτυχθή ο στρατός εις μιαν περιοχήν, έχουσαν κέντρον τον κόλπον του Ξηρού και αφίνουσαν έξω το τε Δεδεαγάτς και την Ραιδεστόν, Αυτή η σπάθη του Δαμοκλέους ήτο δι' εμέ κάτι τι αφορητον και ως προείπον, έτρεμον, εφ' όσον ευρισκόμην ακόμη εις Αθήνας. Όταν έφθασα εις Μ. Ασίαν, και το τονίζω αυτό διότι εις την κατάθεσιν του κ. Πάσσαρη αναφέ­ρεται ότι εστάλησαν σώματα εις Θράκην εκ Μ. Ασίας πριν ή φθάση ούτος εις Μ. Ασίαν. Πράγματι έστειλα δυνάμεις εις Θράκην, διότι δεν ηδυνάμην εγώ ο Αρχιστράτηγος τεσσάρων σωμάτων Στρατού, να ενδιαφέρωμαι περισσότερον δια το Αφιόν Καραχισσάρ παρά δια την Θράκην. Υπήρχε και εκεί εχθρός και εχθρός εκ Βουλγαρικού στρατού και όχι μόνον εκ κομιτατζήδων, ώστε δι' εμέ ο κίνδυνος της Θράκης ήτο εξ ίσου μέγας, όπως και εν Μ. Ασία. Δεν εγίνοντο επιχειρήσεις εν Μ. Ασία, εθεώρησα δ' ότι έπρεπε να ενισχύσω την Θράκην. Λοιπόν, εδόθησαν αι διαταγαί προς τον ταγματάρχην Παναγάκον, αφ'ου η πρώτη μου αντίληψις ήτο ότι χιλιάδες ανδρών περιεφέροντο εις την Σμύρνην, άνευ λόγου, ότι η κατάστασις ήτο οικτρά, παραλυσία τελεία, εφ' όλης της ημέρας στρατιώται και λοιποί επλήρουν τας οδούς, είχον λέγω την αντίληψιν ότι ηδυνάμην να περισυλλέξω δι' αυστηρών διαταγών τούτους και να τους στείλω εις την Θράκην. Ταυτοχρόνως δ' έστειλα και εν των συνταγμά­των όχι τό 57, ως είπεν ο κ. Πάσσαρης, αλλά το 53 προς τον αυτόν σκοπόν και εν ταυτώ ηρξάμην της επιθεωρήσεως του μετώπου. 

                

(Επόμενο)