ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΟΝΔΥΛΗΣ: Η ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

 H εκθρόνισις του Βασιλέως Κωνσταντίνου και η αναχώρησις αυτού  εξ Ελλάδος αφήκε πλέον ολόκληρον την χώραν υπό την εξουσίαν του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Η εξουσία αύτη απέβη ουσιαστικώς δικτατορική, μολονότι δια την τήρησιν των προσχημάτων ανεκλήθη εις την ζωήν η αντισυνταγματικώς διαλυθείσα τον Οκτώβριον του 1915 Βουλή της 31ης Μαΐου ιδίου έτους.

Ήτο προφανές ότι το κόμμα των φιλελευθέρων μετά την επιστράτευσιν του 1915 και την δράσιν των επιστρατικών συνδέσμων του 1916, δεν ηδύνατο να στηριχθή επί της εμπιστοσύνης του Ελλη­νικού λαού. Αν εκράτει σήμερον την εξουσίαν, δεν την εκράτει δια της κοινής γνώμης, αλλά διά των λογχών του Στρατού της Εθνικής Αμύ­νης.  Άνευ αυτών ουδ' επί στιγμήν θα ηδύνατο να παραμείνη εις Αθή­νας η κυβέρνησις των φιλελευθέρων.

Η Βουλή της 31ης Μαΐου δεν ωφέλησε ποσώς τον εθνικόν αγώ­να, τουναντίον ανερρίπισε τα κομματικά πάθη και παρημπόδισε την ψυχικήν του λαού Ένωσιν.

Μολαταύτα είναι αναμφισβήτητον ότι η επιτυχία του Εθνικού κινήματος Θεσσαλονίκης, η ταχεία οργάνωσις του Στρατού της Εθνι­κής Αμύνης και η γενομένη επιτυχής απαρχή της πολεμικής αυτού δράσεως περιέβαλον τον Ελευθέριον Βενιζέλον με νέον γόητρον και τω περιεποίησαν δύναμιν μεγάλην.

Εκ της καλής ή κακής χρήσεως της δυνάμεως ταύτης εξηρτάτο η  περαιτέρω εξέλιξις της εθνικής υποθέσεως. Δυστυχώς εις την Ελλάδα δεν συμβαίνει ό,τι εις τας πολιτικώς προοδευμένας χώρας της Δυτικής Ευρώπης, ιδία εις την Αγγλίαν και την Γαλλίαν, όπου υπάρχει μια διανοουμένη τάξις πραγματικώς ιθύνουσα, ελέγχουσα τους κυβερνήτας και επιβάλλουσα. εν ανάγκη, εκάστοτε διά της υγιούς γνώμης της, τους καταλλήλους άνδρας.

Εν Ελλάδι τάξις iθύνουσα δεν υφίστατο ποτέ και δια τούτο η επιρροή του αρχηγού απέβη αείποτε τεραστία.

Δια τούτο ουσιαστικώς κατά την κρίσιμον περίοδον, της οποίας την Ιστορίαν πραγματευόμεθα, δεν βλέπομεν παρά δύο άρχοντας πανισχύρους, αλληλλοδιαδεχομένους εν τη ενασκήσει μιας εξουσίας παντοδυνάμου, τον Βασιλέα Κωνσταντίνον και τον Ελευθέριον Βενιζέλον.

Η απεριόριστος και μέχρι δουλοφροσύνης εξικνουμένη αφοσίωσις των οπαδών προς εκάτερον τούτων είχε την φυσικήν συνέπειαν να τους καταστήση εγωϊστικωτέρους και αυτογνωμονεστέρους.

Δια τούτο είπομεν ότι το παν εξηρτάτο κατά την κρίσιμον εκείνην στιγμήν της εθνικής Ιστορίας μας από την χρήσιν, την οποίαν θα έκαμνεν ο Ελευθέριος Βενιζέλος της απεριορίστου εξουσίας, δι' ης περιεβλήθη.

Άνδρες βεβαίως σκεπτόμενοι τα δέοντα γενέσθαι και διορώντες τα συμπορευόμενα λάθη δεν έλλειπον, αλλά πάσα υπόδειξίς των απέ­βαινε ματαία και ενίοτε επικίνδυνος. Η  δίωξις επί δυσμενεία κατά του καθεστώτος, περί ης περαιτέρω θα γίνη λόγος, δεν εστρέφετο μόνον κατά των αντιπάλων, εστρέφετο και κατά των φανατικωτέρων της εθνικής πολιτικής οπαδών, οσάκις ούτοι δεν έστεργον να διακηρύτ­τουν τυφλώς καί δουλοφρόνως εν παντί καί πάντοτε το αλάθητον του αρχηγού.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος έλαβε τοιαύτην ανύψωσιν δια του κινήματος τής Θεσσαλονίκης, ώστε δεν ήτο δυνατόν να μην υποστή και αυτός την επίδρασιν του μεγαλείου, την οποίαν υπέστησαν και άν­δρες πραγματικώς μεγάλοι κατά την μαρτυρίαν της Ιστορίας. Ένας στρατός ολόκληρος, τον οποίον ο μεγαλουργός πατριωτισμός του Ελληνικού λαού έστησεν εντός ολίγων μηνών εις το Μακεδονικόν μέτωπον, εκαλείτο « Στρατός Βενιζελικός » ( « ARMEE VENIΖELISTE » ), ουχί Ελληνικός. Μια χώρα ολόκληρος αποσχισθεΪσα του Ελληνικού Βασιλείου ωνομάζετο «Ελλάς Βενιζελική ». Τα πυροβόλα του Στρατού της Αμύνης ακόμη έφερον επιγραφήν αντί «Ελληνικός Στρατός», «ARMEE VENIZELISTE ». Οι Έλληνες πολεμισταί εις το μέτωπον απέθνησκον με την κραυγήν « Ζήτω ο Βενιζέλος ».

Ο παγκόσμιος τέλος θαυμασμός αφήκε δια μίαν στιγμήν τα μεγάλα του πολέμου γεγονότα δια να τιμήση τον Επαναοτάτην Αρχηγόν τον τολμήσαντα να στραφή κατά παντοδυνάμου και δημοφιλεστά­του Βασιλέως, δια να εξαγάγη βιαίως το Έθνος εκ της ουδετερότητος.

Εν τω μέσω της αποθεώσεως αυτής οφείλομεν να ομολογήσωμεν ότι εχρειάζετο υπεράνθρωπος δύναμις δια να κράτηση τις την ψυχραιμίαν του και την μετριοπάθειάν του. Το « Φίλιππε, άνθρωπος ει» δεν ήτο κάτι, το οποίον εξ ιδιοτροπίας ήθελε να ακούη ο Ισχυρός της Μακεδονίας Βασιλεύς. Επεβάλλετο από ψυχικήν ανάγκην, την οποίαν διησθάνετο ο πατήρ του Αλεξάνδρου εν τω φόβω του μη υποστή της λαμπράς τύχης του τας συνεπείας.

ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΔΑΦΝΗΣ: Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΣ ΤΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΩΝ (ΣΤΗ ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑ)

Οι καταλαβόντες το Πρότυπον Τάγμα επαναστάται παρεδόθησαν, κατόπιν τηλεφωνικής συνεννοήσεως με τον υπουργόν των Στρατιωτικών.  Έθεσαν δε ως όρον, ότι θα παρεδίδοντο μόνον εις τον Κονδύλην. Ο όρος έγινε δεκτός. Τους επαναστάτας παρέλαβεν ο συνταγματάρχης Τρεπεκλής και τους ωδήγησεν εις το υπουργείον Στρατιωτικών.

Η πρώτη επαφή μεταξύ κυβερνητικών και επαναστατών έγινε μετά την 9 μ. μ, της 1ης Μαρτίου, όταν ο συνταγματάρχης Τρεπεκλής ενεφανίσθη εις την είσοδον των στρατώνων Μακρυγιάννη και εζήτησε να συνομιλήση με τον Σαράφην, εις τον οποίον συνέστησε να παραδοθή. Ο Σαράφης τον απέπεμψεν. Ολίγον αργότερον ενεφανίσθη προ της εισόδου των στρατώνων ένα τεθωρακισμένον αυτοκίνητον, του οποίου επέβαινεν ο Κουσίντας. Οι Επαναστάται το εκτύπησαν με τα βαρέα πολυβόλα και ετραυμάτισαν τους επιβαίνοντας αυτού. Το τεθωρακισμένον, κατόπιν τούτου, απεσύρθη.

Εν τω μεταξύ, η πυροβολαρχία του λοχαγού Κουρούκλη, τοποθετηθείσα εις το μνημείον του Φιλοπάππου, ήρχισε να βάλλη κατά των στρατώνων. Η πρώτη οβίς, είσελθούσα δι' ενός των παραθύρων της βορείας πλευράς, έπεσε και εξερράγη εις τον διάδρομον του κυρίου κτιρίου των στρατώνων. Εκ των θραυσμάτων της οβίδος ετραυματίσ0ησαν ο  Χατζησταυρής, ένας υπολοχαγός και διάφοροι εύζωνοι. Όλοι μάλλον ελαφρώς. Μόλις ήρχισεν ο κανονιοβολισμός, οι άνδρες του Τάγματος διετάχθησαν νά κατέλθουν εις τα υπόγεια του κτιρίου, δια να προφυλαχθούν. Εκρατήθη μόνον μία διμοιρία δια την φρούρησαν των γραφείων διοικήσεως και οι άνδρες που εχρειάζοντο δια τα πολυβόλα, τα οποία ήρχισαν να βάλλουν κατά της πυροβολαρχίας Κουρούκλη.

Ρήγμα που προκάλεσε το κυβερνητικό πυροβολικό
 στην απέναντι της Ακροπόλεως πλευρά του κτιρίου
 του Προτύπου τάγματος.

Η σημειουμένη όμως καθυστέρησις εις εξασφάλισιν αποφασιστικών αποτελεσμάτων, προεκάλει αδημονίαν εις τους συγκεντρωθέντας εις το υπουργείον Στρατιωτικών. Ο Κονδύλης πιέζεται να αποστείλη και άλλας δυνάμεις. Διατάσσει την ενίσχυσιν του  αποσπάσματος Τρεπεκλή δι' ενός τάγματος του 1ου Πεζικού Συντάγματος το οποίον κατέλαβε θέσεις επί της αριστεράς πλευράς της λεωφόρου Αμαλίας και της λεωφόρου Συγγρού, από του Ζαππείου μέχρι της γεφύρας του Ιλισσού. Το τάγμα τούτο παρέμεινεν εις στάσιν αναμονής, όπως και ο λόχος ευζώνων, τον οποίον ο Τρεπεκλής είχε τοποθετήσει εις το θέατρον Ηρώδου του Αττικού. Ενεργόν συμβολήν εσημείωσε μία ορειβατική πυροβολαρχία, η οποία, μετά το μεσονύκτιον, ετοποθετήθη εις την είσοδον του Νεκροταφείου, οπόθεν και ήρχισε να βάλλη κατά του Προτύπου. 

Οι Επαναστάται ουδόλως εκάμφθησαν από τον βομβαρδισμόν. Εκ των τηλεφωνικών όμως επικοινωνιών τας οποίας είχον διεπίστωσαν ότι ουδεμία άλλη μονάς είχε κινηθή. Περί το μεσονύκτιον έχασαν την επαφήν με τους Επαναστάτας της Σχολής Ευελπίδων, όπερ εσήμαινεν ότι ούτοι είχον εγκαταλείψει τον αγώνα ή είχον καταβληθή. Ο Σαράφης έκάλεσε τους άλλους αξιωματικούς και τους ανεκοίνωσεν ότι περαιτέρω παραμονή εις το Πρότυπον θα ήτο άνευ σκοπού. Πρώτον, διότι ο στόλος θα είχεν αποπλεύσει ή θα ήτο έτοιμος προ απόπλουν. Δεύτερον, διότι δεν εφαίνετο ότι είχε κινηθή καμία άλλη φρουρά ή ήτο διατεθειμένη να κινηθή. Τρίτον, διότι και οι επαναστάται της Σχολής των Ευελπίδων είχον διακόψει την δράσιν των. Πλην δύο, του Χατζησταυρή[1] και του Παπαμαντέλλου, οι οποίοι εδήλωσαν ότι θα προσεπάθουν να διαφύγουν, οι άλλοι συνεφώνησαν.

Όταν εκρίθη ότι είχε παρέλθει αρκετή ώρα, ώστε να διαφύγουν οι δύο, οι όποιοι και εδραπέτευσαν, ο Σαράφης ετηλεφώνησεν εις τον Κονδύλην ότι παραδίδεται.

Οι Επαναστάται της Σχολής των Ευελπίδων δεν ηνωχλήθησαν από κυβερνητικάς δυνάμεις. Τμήματα της Ιππευτικής Σχολής προσεπάθησαν να πλησιάσουν, αλλ' απεσύρθησαν, μόλις εφωτίσθησαν δια προβολέων αυτοκινήτων. Περί την 11ην μ. μ. ο I. Τσιγάντες εκάλεσε τους αξιωματικούς και τους είπεν ότι η αποστολή των είχε τελειώσει και ότι έπρεπε να φύγουν δια να μεταβούν εις Πέραμα και να επιβιβασθούν του στόλου. Πέντε μόνον εδέχθησαν να τον ακολουθήσουν , οι Κλαδάκης, Σκαναβής, Νικολαϊδης, Κωστόπουλος και Τσούμας. Οι άλλοι εδήλωσαν ότι θα παρέμενον, δια να δώσουν λόγον των πράξεων των, εάν, τελικώς, η επανάστασις αποτύχη. Ο Τσιγάντες ανεχώρησε μετά των άλλων πέντε, κατευθυνόμενος προς Πέραμα. Εις το Πυριτιδοποιείον τους εσταμάτησαν οι χωροφύλακες και τους εζήτησαν να παρουσιασθούν εις τον διοικητήν του σταθμού, ανθυπομοίραρχον Κουτσοχέραν. Ούτος τους ηρώτησε που μετέβαινον και του απήντησαν ότι εξετέλουν υπηρεσίαν. Ο ανθυπομοίραρχος δεν υπωπτεύθη τίποτε και τους άφησεν ελευθέρους .

Ούτοι, αντι να αναχωρήσουν, εζήτησαν να πιουν καφέ. Ενώ έπιναν τον καφέ, διήλθεν ο επί κεφαλής του στρατιωτικού τμήματος που μετέβαινεν εις Πέραμα, ταγματάρχης Νόμπελης, ο οποίος τους ανεγνώρισε και εζήτησεν από τον Κουτσοχέραν να τους συλλάβη, όπερ και έγινεν.

Οι απομείναντες εις την Σχολήν επαναστάται δεν ηνωχλήθησαν μέχρι της 3ης πρωινής της 2ας Μαρτίου, ότε εκλήθησαν από τον υποδιοικητήν συνταγματάρχην Στάην εις ανάκρισιν. Ούτος, αφού τους ανέκρινε, τους έθεσεν υπό περιορισμόν. Την επομένην παρεδόθησαν εις το Φρουραρχείον και εκείθεν εστάλησαν εις τας φύλακας.

Υποσημειώσεις:

[1] Με τους ναυτικούς είχαμε μείνει σύμφωνοι ν' απασχολήσουμε τη φρουρά των Αθηνών μόνον 6 ώρες για να κατορθωθεί ο ανεφοδιασμός και απόπλους του στόλου. Είχαν περάσει οκτώ ώρες, δυο παραπάνω, και θα περνούσε και άλλος χρόνος έως ότου καταστεί δυνατόν να φύγουν δυνάμεις για επιχείρηση κατά του στόλου. Συνεπώς η αποστολή του τάγματος είχε εκπληρωθεί. Σκέψη για επίθεση ή για εξακολούθηση της άμυνας αποκλείονταν, γιατί αν εξακολουθούσε ο βομβαρδισμός και ή μάχη, οι στρατιώτες θα εξεγείρονταν εναντίον μας να γλυτώσουν από ενδεχόμενον κίνδυνον. Ύστερα απ' αυτές τις σκέψεις κατέληξα στο συμπέρασμα πως έπρεπε να καταθέσουμε τα όπλα. Κάλεσα λοιπόν τους έξη αξιωματικούς και τους ανακοίνωσα τις σκέψεις μου. Ο Χατζησταυρής πρότεινε να επιχειρήσουμε έξοδο και διαφυγή. Απάντησα πως για το πράγμα αυτό χρειάζονταν άνδρες αποφασισμένοι να το εκτελέσουν και όχι άνδρες χωρίς ηθικό πού κατέφυγαν στα υπόγεια. Δεν πρέπει να κάνουμε πράγματα που θα μας γελοιοποιούσαν. Ύστερα απ' αυτό ρώτησε αν τον απάλασσα από τον λόγο της τιμής και τον άφηνα ελεύθερο να επιχειρήσει να φύγει μόνος ή με άλλους μαζί. Απάντησα πως η αποστολή μας τέλειωσε, τους συγχάρηκα όλους για τη στάση τους και δήλωσα πως από τη στιγμή εκείνη καθένας ήταν ελεύθερος να μείνει ή να φύγει. Εγώ δεν θα επιχειρούσα να δραπετεύσω, θα έμενα να παραδοθώ και αν το κίνημα αποτύγχανε στο σύνολο του θα αντιμετώπιζα τους αντιπάλους μας στο Στρατοδικείο. Οί ταγ/ ρχης Χατζησταυρής Γ. και υπολ/γός Παπαμαντέλος Οδυσσέας δήλωσαν πως θα επιχειρούσαν να δραπετεύσουν.

Πήρα το τηλέφωνο και επικοινώνησα με το συνταγμ. Φλούλη Δημ. Τον παρεκάλεσα να πει του στρατηγού να επικοινωνήσει με τον υπουργό στρατιωτικών και του διαβιβάσει αίτηση παράδοσης μου.( ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΣΑΡΑΦΗΣ  ΑΠΑΝΤΑ Τόμος Β σελ 404)

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΠΟΥ Ο ΑΝΤΙΒΑΣΙΛΕΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕ ΣΤΟ ΜΩΡΙΣ ΠΑΞ ΑΠΕΣΤΑΛΜΕΝΟ ΤΟΥ ¨ΜΙΚΡΟΥ ΠΑΡΙΣΙΝΟΥ"

Ο στρατηγός Κονδύλης, ο νέος ηγέτης της Ελλάδος, με εδέχθη ενδεδυμένος ως απλούς αστός, με στακτί κουστούμι και μαλακόν κολλάρο. Ούτε μπόττες, ούτε γαλόνια . Και εις την μακράν συνέντευξιν, την οποίαν μου έδωσε , δεν ωμίλησεν ως στρατιωτικός. Δεν είδα ούτε επιδεικτικά κτυπήματα σπειρουνίων , ούτε κτυπήματα μαστιγίου, αλλά μόνον ήκουσα μετρημένες εκφράσεις ανθρώπου που γνωρίζει τι ζητεί.

Και όμως ο στρατηγός Κονδύλης  είνε κυρίως στρατιωτικός , και μάλιστα , όπως συνηθίζει   να λέγη, απλούς στρατιώτης. Υιός χωρικών, από την τραχείαν θεσσαλικήν γην, που παραδεδομένη αδιακόπως εις τους πολέμους , έδωσεν εις την Ελλάδα τους γενναιοτέρους της πολεμιστάς, ο στρατηγός Κονδύλης έχει δεκαπέντε ολόκληρα έτη πολεμικής δράσεως. Πολλάκις τραυματισθείς κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους, επολέμησεν  εις τα μακεδονικά χαρακώματα με τα συμμαχικά στρατεύματα , υπό τας διαταγάς του Φρανσέ Ντεσπραί και του Γκιγιωμα.

Έπειτα έγινεν επανειλημμένως υπουργός. Όπως τονίζει ο ίδιος , υπήρξεν  από τους πρωτεργάτας  του δημοκρατικού καθεστώτος. Αλλά πάντοτε διετήρησε  τον χαρακτήρα του τραχέος στρατιώτου . Ουδέποτε εθεάθη εις τας Αθήνας εις διπλωματικάς δεξιώσεις. Μόνον η Γαλλική και η Γιουγκοσλαυική πρεσβεία είχον ενίοτε την ευτυχίαν να τον υποδεχθούν. Ήτο   επιστήθιος φίλος του βασιλέως Αλεξάνδρου.

- Υπήρξα , μου λέγει αμέσως ο στρατηγός Κονδύλης, φανατικός δημοκρατικός. Μετέβαλα γνώμην  ότε ο πατριωτισμός μου μου επέβαλε ν' αναγνωρίσω ότι ηπατήθην. Έχω την γνώμην ότι μόνον  δια της βασιλείας  δύναται σήμερον  να σωθή η Ελλάς. Ιδού διατί εδέχθην  την εξουσίαν και ανέλαβον τας ευθύνας της: δια να εξασφαλίσω  την επαναφοράν της βασιλείας  και να καταργήσω  το δημοκρατικόν πολίτευμα. Πρέπει εν τούτοις  να γνωρίζετε καλώς ότι ουδεμίαν σχέσιν  έχω με την δυναστείαν. Κατά τον παγκόσμιον πόλεμον μάλιστα διεφώνησα προς αυτήν.

Ο στρατηγός σταματά δια μίαν στιγμήν  και έπειτα συνεχίζει:

- Τα γεγονότα ομιλούν μόνα των. Η δημοκρατία δεν επέτυχεν εις την Ελλάδα. Τουλάχιστον οι δημοκρατικοί δεν επέτυχαν .Διαρκώς  είχαμεν επαναστάσεις . Η πολιτική μας υπήρξεν ασταθής, είτε ο κ. Βενιζέλος  ευρίσκετο εις τα πράγματα , είτε ο κ Τσαλδάρης. Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας  δεν ανεμιγνύετο εις τίποτε, δεν αντεπροσώπευε τίποτε. Ήτο είδος υπαλλήλου του κυβερνώντος κόμματος. Αυτό δεν ήτο δυνατόν να συνεχισθή.

Η σκανδαλώδης και ανόητος επανάστασις της 1ης Μαρτίου κατεδίκασεν οριστικώς  εις την χώραν μας το δημοκρατικόν πολίτευμα.Το κίνημα αυτό, του οποίου σκοπός δεν ήτο η εξυπηρέτησις ιδανικών , αλλ' η εξυπηρέτησις των συμφερόντων  του κ. Βενιζέλου , μας ηνάγκασε να κηρύξωμεν επιστράτευσιν , να καλέσωμεν τρεις ηλικίας  και να κάμωμεν  πόλεμον- εντός των εδαφών μας . Πέστε μου σεις, κύριε, είναι ποτέ δυνατόν  να συνεχισθή μία τοιαύτη κατάστασις;

Ο στρατηγός με ερωτά ,ενώ το ζωηρόν του βλέμμα , κάτω από τα βαρειά του βλέφαρα ,καρφώνεται εις τα μάτια μου.

- Οι Έλληνες  είχον βαρυνθή, επαναλαμβάνει ο στρατηγός ζωηρότερον , την ανώμαλον αυτήν κατάστασιν , η οποία υπενόμευε την Ελλάδα . Σήμερον όλα πρέπει να ανοικοδομηθούν  εξ αρχής. Η μοναρχία θα πρέπει να εφαρμόση  ευρύτατον  πρόγραμμα  εθνικής αναδημιουργίας. Εις όλα τα πεδία , εις τον στρατόν , εις το ναυτικόν , την αεροπορίαν, την δικαιοσύνην , την εκπαίδευσιν, την οικονομίαν, πρέπει να ενεργηθούν  επείγουσαι και απαραίτητοι  μεταρρυθμίσεις.

- Μου επιτρέπετε, κύριε αντιβασιλεύ, να σας θέσω μίαν απλήν ερώτησιν; Δεν αμφιβάλλετε διόλου δια την επάνοδον του βασιλέως Γεωργίου ; Είσθε βέβαιος ότι θα επανέλθη ;

- Απολύτως βεβαιος, μου απαντά ο στρατηγός. Προτού παρέλθουν  τέσσαρες εβδομάδες , ο βασιλεύς θα ευρίσκεται  μεταξύ ημών. Την 3ην Νοεμβρίου ο ελληνικός λαός θα εκφράση ελευθέρως την θέλησίν του  όπως επανέλθη το μοναρχικόν καθεστώς.

- Οι δημοκρατικοί , κύριε αντιβασιλεύ, βεβαιούν προκαταβολικώς ότι το δημοψήφισμα το οποίον οργανώνετε, δεν πρόκειται να είνε ελεύθερον.

- Ασφαλώς! απαντά αδιστάκτως ο στρατηγός. Αλλ' εγώ λέγω ότι το δημοψήφισμα θα είναι απολύτως ελεύθερον και τίμιον, Αλλά την φοράν αυτήν οι φιλήσυχοι εκλογείς θα δυνηθούν να προσέλθουν  εις τας  κάλπας, χωρίς ν' αντιμετωπίζουν τας απειλάς και την βίαν των ταραχοποιών.Το δημοψήφισμα αυτό θα αποτελέση θρίαμβον της βασιλείας.

Ο στρατηγός εγείρεται από το κάθισμά  του. Ο στρατιωτικός ακόλουθος της Αγγλικής Πρεσβείας αναμένει να έλθη η σειρά του δια να συνομιλήση.

- Είμαι βέβαιος, προσθέτει ο στρατηγός, ότι ο βασιλεύς Γεώργιος θα φέρη εις την Ελλάδα  και θα διατηρήση  ομαλή πολιτικήν ζωήν και ευημερίαν. Είμαι βέβαιος  ότι θα είνε αμερόληπτος και καλός βασιλεύς και ότι θα επιτύχη  επί τέλους την ένωσιν όλων  των κομμάτων  της χώρας μας. Καθ' όλην  την διάρκειαν  της εξορίας του επέδειξεν επιφυλακτικότητα και αξιοπρέπειαν  παραδειγματικάς. Ουδεμίαν κίνησιν κατά της δημοκρατίας υπεστήριξεν. Ο θρόνος δεν αποτελεί δι' αυτόν ιδιοκτησίαν προς διεκδίκησιν , αλλ' αποστολήν προς  εκπλήρωσιν.

- Και από διεθνούς απόψεως, κύριε αντιβασιλεύ;

- Τι θέλετε να έχη μεταβληθή;

- Μίαν τελευταίαν ερώτησιν, κύριε αντιβασιλεύ. Εδηλώσατε ότι θα αποσυρθήτε μόλις επανέλθη ο βασιλεύς. Θα εγκαταλείψετε λοιπόν την εξουσίαν , ενώ οι βασιλόφρονες σας ανακηρύσσουν ηγέτην των;

- Αμέσως μετά την επάνοδον του βασιλέως , μου απαντά ο στρατηγός Κονδύλης , θα του υποβάλλω, φυσικώ τω λόγω , την παραίτησιν  μου. Αλλ' εάν η Α.Μ . ζητήση από εμέ την συνεργασίαν μου , θα του  υποβάλλω τότε το πρόγραμμά μου και η Α.Μ. θ' αποφασίση.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΟΝΔΥΛΗΣ: ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΕΙΣ ΟΥΚΡΑΝΙΑΝ

Η εις την Νότιον Ρωσίαν κατά τας αρχάς του έτους 1919 επιχειρηθείσα εκστρατεία δεν ενδιέφερε βεβαίως αμέσως την Ελλάδα. Δια τούτο η συμμετοχή εις την εκστρατείαν ταύτην Ελληνικών στρατευ­μάτων μετά των συμμαχικών στρατευμάτων απετέλεσε ένα ισχυρότατον επιχείρημα της εσωτερικής αντιδράσεως κατά της Κυβερνήσεως Βενιζέλου. Είναι ουχ' ήττον βέβαιον ότι η συνεργασία της Ελλάδος εις εκείνην την συμμαχικήν επιχείρησιν και η, πλην ελαχίστων εξαιρέ­σεων, θαυμάσια διαγωγή των εις την μακρυνήν εκείνην χώραν αποσταλεισών Ελληνικών μονάδων, εξυπηρέτησε τα Ελληνικά συμφέ­ροντα μεγάλως και επέτρεψε εις την τόσον οψίμως εξελθούσαν της ουδετερότητος χώραν μας να διεκδικήση εις τα Συνέδρια της Ειρήνης τα μεγάλα ανταλλάγματα, άτινα επέτυχε τότε.

Ο κύριος αντικειμενικός σκοπός της συμμαχικής εκστρατείας ήτο να περιορίση την επέκτασιν της Μπολσεβικικής κυριαρχίας προς την Βεσσαραβίαν. Δευτερεύων η βολιδοσκόπησις της καταστάσεως δι' ενδεχομένην ευρυτέραν ενέργειαν προς υποστήριξιν των αντικομμουνιστών Ρώσων δια την ανατροπήν της δικτατορίας του προλεταριάτου και την επανόρθωσιν του αστικού Κράτους εν Ρωσία.

Η Γενική Διεύθυνσις των επιχειρήσεων ανετέθη εις τον Γάλλον Στρατηγόν Βerthelot , υπό τας διαταγάς του οποίου επρόκειτο να τεθούν 12 εν όλω Μεραρχίαι, ήτοι 3 Γαλλικαί, 6 Ρουμανικαί και 3  Ελ­ληνικαί.

Αι δυνάμεις αυταλι δεν διετέθησαν εν τω συνόλω ποτέ. Διετέθη­σαν μόνον: 12 τάγματα Γαλλικά, λίαν ηλαττωμένης δυνάμεως μετά την γενομένην αποστράτευσιν του Γαλλικού Στράτου, 1 Σύνταγμα Κυνη­γών της 11ης Ρουμανικής Μεραρχίας, ένα Σώμα 2.000 εθελοντών Ρώσων, εξ ων οι 1900 αξιωματικοί μετριωτάτης πολεμικής αξίας, 2 Τάγματα, 2 ίλαι και 2 πυροβολαρχίαι Πολωνικαί, τέλος 2 Μεραρχίαι του Α' Σώματος του Ελληνικού Στρατού, η II και η XIII, εξ ων αρκετά (151) τμήματα, ιδία λόχοι πολυβόλων, δεν έφθασαν εξ Ελλάδος παρά μετά την εξ Οδησσού αποχώρησιν ότε ουδεμία τούτων ανάγκη υπήρχε.

Εν τούτοις ο κύριος αντικειμενικός σκοπός δύναται τις να ισχυρισθή ότι επετεύχθη. Η Μπολσεβικική επέκτασις περιωρίσθη, η Ρουμα­νική Βεσσαραβία εσώθη και το αποτέλεσμα τούτο οφείλεται αναμφι­βόλως εις την αξίαν των Ελληνικών στρατευμάτων, τα οποία κατά την στιγμήν εκείνην της γενικής κοπώσεως ακαμάτως και μετά αξιοθαυμά­στου αυταπαρνήσεως ηγωνίσθησαν επί χώρας ξένης, ουδαμώς σχετι­ζομένης προς τα δονούντα την Ελληνικήν ψυχήν εθνικά ιδεώδη, και το χειρότερον εντελώς διαφόρου από της απόψεως των κλιματολογικών συνηθειών των.

                                                                                                              * * *

Η Ελληνική δράσις κατά τας επιχειρήσεις εν Νοτίω Ρωσία εξειλίχθη εις τρία σημεία:

1. Εις την Χερσώνα - Νικολάϊεφ.

2. Κατά μήκος της σιδηροδρομικής γραμμής  Βερεζόφκας-Οδησσού.

3. Εις την Κριμαίαν.

Η Χερσών και το Νικολάϊεφ είχον καταληφθή κατά τας αρχάς Μαρτίου 1919 υπό δυνάμεων κατά το πλείστον Ελληνικών: 2ον Τάγ­μα 34ου Πεζικού Συντάγματος (Ταγματάρχης Βλάχος) εις Χερσώνα. Δύο τάγματα του 7ου Πεζικού Συντάγματος (Αντισυνταγματάρχης Καμμένος) εις Νικολάϊεφ.

ΟΙ Μπολσεβίκοι (Αταμάνος Γρηγόριεφ) προσέβαλον την Χερ­σώνα την 3ην Μαρτίου. Η μάχη διήρκεσε μέχρι της 9ης ιδίου μηνός ήτοι επί 6 ημέρας. Το Τάγμα Βλάχου αβοήθητον και προσβαλλόμενον υπό πολλαπλασίων εχθρικών δυνάμεων αντέταξεν ερρωμένην αντίστασιν, προκαλέσασαν τον ειλικρινή θαυμασμόν των Συμμάχων μας.

Αφού έσχε 12 αξιωματικούς και 245 οπλίτας εκτός μάχης υπε­χώρησε την 9ην Μαρτίου κατόπιν διαταγών του Γαλλικού Στρατηγείου και υπό την προστασίαν του 1ου Συντάγματος Πεζικού μεταφερθέντος εκεί επειγόντως και ατμοπλοϊκώς εξ Οδησσού.

Μετά την τοιαύτην τύχην της κατοχής της Χερσώνος εγκατελείφθη και το Νικολάϊεφ υπό του 7ου πεζικού Συντάγματος ευτυχώς άνευ άλλων θυσιών.

Είς Βερεζόφκαν (επί της σιδηροδρομικής γραμμής Οδησσού -Κιέβου ) είχε ταχθή το απόσπασμα του Γάλλου Συνταγματάρχου Geay με την εντολήν της καλύψεως της Οδησσού, έδρας του Γαλλι­κού Στρατηγείου του Στρατηγού D' Αnselme.

Τo απόσπασμα απετελέσθη από το Γαλλικόν Σύνταγμα 1ον των (152) Ζουάβων, μίαν πυροβολαρχίαν των 75. Ένα ουλαμόν των 65, 2 ίλας Ρώσων εθελοντών, ένα ουλαμόν Γαλλικού Ιττπικού, 8 τανκς και τινα Ελληνικά τμήματα.

Την 18ην Μαρτίου οι Μπολσεβίκοι ενήργησαν αιφνιδιαστικήν επίθεσιν κατά του αποσττάσματος  Geay . Τα τμήματα δεν αντέταξαν την προσδοκωμένην αντίστασιν. Ολόκληρον το απόσπασμα ευρέθη εν ατάκτω υποχωρήσει εγκαταλείψαν ολόκληρον το πυροβολικόν του, τα τανκς, τα πολυβόλα και ακόμη τα μεταγωγικά του. 

Προς αναχαίτισιν της εχθρικής προελάσεως, μετά την διάλυσιν του αποσπάσματος Βερεζόφκας, απεστάλη το απόσπασμα του Συνταγ­ματάρχου Κ. Μανετά αποτελεσθέν κατ' αρχάς από το 3ον Σύνταγμα Πεζικού ( μείον τρεις λόχοι πολυβόλων και ο 11ος λόχος του ) και την 2αν μοίραν πυροβολικού (Ταγματάρχης Μαμούρης ), ενισχυθέν δε κατόπιν δια του 5ου Συντάγματος Ευζώνων (αντισυνταγματάρχης Πλαστήρας ) και τινων μικρών τμημάτων Γαλλικών και του Ρωσικού εθελοντικού Στρατού. 

Το απόσπασμα Μανέτα καταλαβόν την πρωΐαν της 22ας Μαρ­τίου τας περί τον σιδηροδρομικόν σταθμόν Σέρκας θέσεις διεξήγαγεν επί 12 ημέρας αγώνα δυσχερή, αλλά νικηφόρον εναντίον δυνάμεων του εχθρού πολλαπλασίων. Δεχθέν επανειλημμένας και λυσσαλέας επιθέσεις του εχθρού, υπερφαλαγγισθέν πολλάκις, παραμείναν μόνον μετά την διαρροήν προς την Οδησσόν και της τελευταίας συμμαχικής δυνάμεως — μιας ταξιαρχίας των Ρώσων εθελοντών κρατούσης ανατολικώτερον το μέτωπον της Καπιτάγκας — κατώρθωσε δι' ηρωϊκών αντε­πιθέσεων να τρέψη πάντοτε τον εχθρόν εις φυγήν και να παραμείνη κύριον τής καταστάσεως. 

Αλλ' αν η εθνική υπερηφάνεια εκράτει ακατάβλητον το ηθικόν της μικράς εκείνης στρατιωτικής δυνάμεως και εξησφάλιζε το αήττητον αυτής, η φοβερά κόπωσις και το δριμύ ψύχος — εμάχοντο συνεχώς σχεδόν υπό χιόνα — κατεξήντλει τας σωματικάς δυνάμεις των πολεμι­στών. Το απόσπασμα διέτρεξε τον κίνδυνον, μολονότι αήττητον, να πέση αναίσθητον από την εξάντλησιν. Κατά το διάστημα της ημέρας αντιμετώπιζεν αδιαλλείπτους σχεδόν τας επιμόνους επιθέσεις πολλα­πλασίου εχθρού εμφανιζομένου προ του μετώπου, εις τα πλευρά έστιν ότε, και εισδύοντος εις τα νώτα. Την νύκτα δεν ηδύνατο να έχη ανάπαυσιν διότι και εν προφυλακαίς μάχης κατ' ανάγκην ευρίσκετο και το δριμύ ψύχος εδίωκε κάθε διάθεσιν ύπνου. 

Ήδη από της 29ης Μαρτίου, ληφθείσης αποφάσεως παρά των συμμάχων προς εκκένωσιν της Οδησσού και εγκατάλειψιν της εκστρατείας, εδόθη διαταγή βραδείας υποχωρήσεως του αποσπάσμα­τος προς το ωχυρωμένον στρατόπεδον της ρηθείσης πόλεως. 

Η υποχώρησις εξετελέσθη ουχί απλώς μετά τάξεως, άλλ' ως

(153) αποχώρησις από του πεδίου της μάχης νικητών πάντοτε, κυρίων της καταστάσεως και επιστρεφόντων οσάκις ο εχθρός έξεδήλου καταδιω­κτικάς διαθέσεις, δια να τον τρέψουν εις φυγήν και του υπενθυμίσουν ότι δεν ενίκησεν αυτός, αλλ' αι περιστάσεις εξαναγκάζουν τους υπερη­φάνους εκείνους στρατιώτας να αποχωρούν με την θέλησίν των.

Κατά τοιούτον τρόπον εξετέλεσε τον προορισμόν του το από­σπασμα Μανέτα, όπερ μετά την εξασφάλισιν της πλήρους εκκενώσεως της Οδησσού, διήλθεν έξωθι της εργατοκρατουμένης πλέον πόλεως και βραδέως απεσύρθη προς την Βεσσαραβίαν.

Εκεί συγκεντρώθησαν και τα λοιπά Ελληνικά στρατεύματα της II Μεραρχίας, άτινα ευρίσκοντο εντός της Οδησσού.

    * * *

Ισαξία προς την δράσιν του αποσπάσματος Μανέτα υπήρξεν η πολεμική ενέργεια του 2ου Συντάγματος της XIII Μεραρχίας ( Συνταγ­ματάρχης Ν. Γρηγοριάδης). Το Σύνταγμα τούτο αποβιβασθέν εις Κριμαίαν περί τα μέσα Μαρτίου διεξήγαγε σφοδρούς αγώνας εις τον Ισθμόν του Περεκόπ, εις Συμφερούπολιν και εις Σεβαστούπολιν, παραμείναν πάντοτε κύριον της καταστάσεως. Δεν εγκατέλειψε την Κριμαίαν παρά μόνον μετά την σύναψιν της ανακωχής την 15ην Απρι­λίου. Μετεφέρθη εκ Σεβαστουπόλεως εις Κωστάντζαν, εκείθεν εις Ελευθεράς και εκείθεν πάλιν εις Μικράν Ασίαν.

Αι λοιπαί Ελληνικαί μονάδες, II Μεραρχία και απόσπασμα Συν­ταγματάρχου Μανέτα, παρέμειναν εις Βεσσαραβίαν λαβούσαι τομέα εις τα Ρουμανικά σύνορα του Δνείστερ μέχρι της 10ης Ιουνίου, οπότε μετεφέρθησαν εις την Μικράν Ασίαν.

Αι απώλειαι του αποσπάσματος Μανέτα κατά τας μάχας της Νοτίου Ρωσίας ανήλθον εις αξιωματικούς νεκρούς 2, τραυματίας 13, οπλίτας νεκρούς 56, τραυματίας 309 και 11 οπλίτας εξαφανισθέντας.

Αι Ελληνικαί απώλειαι εις Βερεζόφκαν είναι αξιωματικοί νεκροί 1, τραυματίαι 5, έξαφανισθέντες 3 και οπλίται νεκροί 26, τραυματίαι 39 και εξαφανισθέντες 78.

Εάν εις τας απωλείας αυτάς προσθέσωμεν τας απωλείας του τάγ­ματος Βλάχου ( Χερσώνος ) και τας απωλείας του Συντάγματος Γρηγοριάδου ( Κριμαίας) θα ίδωμεν ότι η μακρυνή και τόσον επικριθείσα εκστρατεία της Ουκρανίας, ως απεκλήθη, δεν εστοίχισεν εις τον Ελληνικόν Στρατόν περισσότερον των 900 απωλειών εις νεκρούς, τραυμα­τίας και εξαφανισθέντας. Αι εις νεκρούς απώλειαι δεν υπερέβησαν τους 300. 

Ήτο όμως αναγκαία η συμμετοχή του Ελληνικού Στράτου εις την εκστρατείαν δια την ενίσχυσιν της θέσεως της Ελλάδος εις το Συνέδριον της Ειρήνης.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΠΛΑΣΤΗΡΑΣ: ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΟΥΚΡΑΝΙΑΣ 1919

Όλα αυτά επέρναγαν κινηματογραφικώς από (6) το νου μου, ήταν ένα παρελθόν περιπετειώδες και ιστορικόν, που το άφηνα τώρα πίσω μου. Και έφθανα εις το παρόν και προχωρούσε η σκέψι μου στο μέλλον, στη νέα περιπέτεια.
Εσκεπτόμην πως άφηνα ένα σύνταγμα εμπειροπόλεμο, που ήταν έργον των χειρών μου και επήγαινα να τεθώ επί κεφαλής ενός νέου συντάγματος για το οποίον αι πρώται εντυπώσεις μου εκ της γνωριμίας που έκαμα με αυτό προ δύο μηνών στο Σαρί-Σαμπάν (Χρυσούπολη) κάθε άλλο παρά ευχάριστες ήσαν. Ήταν σύνταγμα σχεδόν απόλεμο. Ήταν μεν για κάμποσο καιρό στον τομέα του Στρυμόνος, αλλ' ο τομεύς αυτός δεν παρουσίαζε δράσιν τινα, αφού καθ' όλον το διάστημα της υπηρεσίας του μετώπου είχε μόνον ένα τραυματία. Έπειτα ήταν σύνταγμα απ' άκρου εις άκρον φρονημάτων φανατικώς βασιλικών. Είχε ποτισθή με το δηλητήριον του μίσους κατά του καθεστώτος της Θεσσαλονίκης της Εθνικής Αμύνης. Αφού ένα μήνα προ της ανατροπής του Μακεδονικού Μετώπου και κατ' Αύγουστον 1918 είχαν προετοιμασθή όλα, ώστε να αυτομολήση ολόκληρος η μεραρχία (ΧΙΙΙ) προς τους Βουλγάρους και προς τον σκοπόν αυτόν απέστειλαν προς συνεννόησιν ως αυτόμολον τον έφεδρον υπολοχαγόν του συντάγματος Καρύδην[9]. Ένα τυχαίον γεγονός απέτρεψε την αυτομολίαν της XIII Μεραρχίας, πράξιν αποτροπαίαν και συγχρόνως καταστρεπτικήν διά τα εθνικά συμφέροντα, αφού μάλιστα θα εγίνετο εις τας παραμονάς του τέλους του Μεγάλου Πολέμου.
Εξ άλλου είχα πλείστα δεδομένα διά την πειθαρχίαν του συντάγματος αυτού η οποία ευρίσκετο εις οικτρόν σημείον. Το εξής γεγονός και μόνον είνε ικανόν να διαπίστωση περί τούτου.
Όταν τον Δεκέμβριον [10] έφθασα εις Σαρί-Σαμπάν με το 6ον Αρχιπελάγους διά να αντικαταστήσω το 5/42 Ευζώνων, εκλήθην το βράδυ εις γεύμα παρά του διοικητού του 5/42 εις το κατάλυμα του, οικίαν ευρισκομένην εις το κέντρον της πόλεως. Μετά το γεύμα και περί την 11ην νυκτερινήν ώραν ηκούσθησαν πολλοί πυροβολισμοί και φωνές έξωθεν της οικίας και εις τον κεντρικόν δρόμον της πόλεως. Έτρεξα αμέσως εις τον εξώστην και έρριξα δυνατές και απειλητικές φωνές εναντίον μιας ομάδος συμπλεκομένων ευζώνων και χωροφυλάκων τους οποίους μόλις κατώρθωνα να διακρίνω εις το πυκνόν σκότος της νυκτός. Με τες φωνές μου ετράπησαν εις φυγήν οι εύζωνοι και έμειναν επί τόπου οι χωροφύλακες εκφραζόμενοι δριμύτατα διά την επικρατούσαν απειθαρχίαν εις το σύνταγμα των ευζώνων. Έσπευσα αμέσως και κατέβηκα εις τον δρόμον. Είδα τους χωροφύλακας καταλασπωμένους ύστερα από την πάλην με τους ευζώνους και διασκορπισμένα ευζωνικά φάρια εις τη λάσπη και σφαγμένα αρνιά. Οι χωροφύλακες καταγανακτισμένοι μου διηγήθησαν πως ομάς ευζώνων είχε κόψει από ένα ποίμνιον περί τα 300 πρόβατα τα οποία από της προηγουμένης νυκτός είχαν οδηγήσει εις δασώδες μέρος. Οι ιδιοκτήται του ποιμνίου κατήγγειλαν το πράγμα εις την αστυνομίαν, η οποία έλαβε ανάλογα μέτρα διά την ανακάλυψιν των κλοπιμαίων. Ανεκάλυψεν ότι εύζωνοι είχαν προτείνει εις κάποιον κρεοπώλην τής πόλεως να του πωλήσουν τό βράδυ εκείνο περί τα τριάκοντα πρόβατα. Ο κρεοπώλης υποψιασθείς κλοπήν ανέφερε τό γεγονός εις την αστυνομίαν. Η αστυνομία είπε εις τον κρεοπώλην να δεχθή την πρότασιν των ευζώνων, ο οποίος κατόπιν τούτου συνεφώνησε περί την 11ην ώραν της νυκτός, όπως του τα φέρουν εις το κατάστημα του. Πράγματι η ομάς των ευζώνων μετέφερε επί των ώμων εσφαγμένα μερικά πρόβατα. Και την στιγμήν που έμπαιναν εις τό κατάστημα παρουσιάσθηκαν οι ενεδρεύοντες κάπου εκεί πλησίον χωροφύλακες. Οι εύζωνοι με τους χωροφύλακας ήλθαν στα χέρια και εκυλίοντο στες λάσπες παλαίοντες οι μεν να συλλάβουν τους δε, οι δε να αποδράσουν, εξ ου και ο θόρυβος και οι πυροβολισμοί που ηκούσαμεν από το μόλις 100 μέτρων απέχον κατάλυμα του συνταγματάρχου.

Μετά δε την αναχώρησιν του συντάγματος γενομένην ύστερα από 2-3 ημέρας, διέταξα ανακρίσεις αι οποίαι έφεραν εις φως πλήθος κλοπών και εκβιασμών εις βάρος του τουρκικού ιδίως πληθυσμού.
Το σύνταγμα λοιπόν αυτό επρόκειτο να παραλάβω και να το οδηγήσω εντός δύο ημερών εις την Ουκρανίαν!
Και από τας θλιβεράς αυτάς σκέψεις κατεχόμενος έφθασα εις τήν παραλίαν εις το μέσον του δρόμου μεταξύ Σαρί-Σαμπάν καί Καβάλλας.
Εις το αντίκρυσμα της θάλασσας τα μαύρα αυτά σύννεφα εξαφανίσθηκαν από τη σκέψι μου και ο νους μου με τα φτερά της φαντασίας επέταξε πέρα μακριά σε θαλασσινό ταξείδι, στο πέρασμα του Ελλησπόντου, στη Θάλασσα του Μαρμαρά, στη ξακουσμένη Πόλη, στα περίφημα στενά του Βοσπόρου, στη Μαύρη Θάλασσα, στην Οδησσό, στην Ουκρανία, στες απέραντες ρωσσικές στέπες με ένα στρατό ελληνικό και μπροστά να κυματίζη δοξασμένη η γαλανόλευκη σημαία τής πατρίδας.
Και ύστερα σαν όνειρο επέρασε μπροστά από τα μάτια μου όλη η ελληνική ιστορία με τες εικόνες των μεγάλων ιστορικών γεγονότων τριάντα αιώνων. Και επερνούσαν στη φαντασία μου, η Αργοναυτική Εκστρατεία, ο πόλεμος της Τροίας, αι μυριάδες των Περσών φεύγουσαι καταισχυμέναι μετά τον Μαραθώνα καί την Σαλαμίνα, η αδάμαστη Μακεδονική Φάλαγξ με τον ημίθεον Αλέξανδρον διαβαίνουσα τα Δαρδανελλια διά να κατακτήση την Ασίαν, ολόκληρη έπειτα η χορεία των μεγάλων αυτοκρατόρων του Βυζαντίου, οι επιδρομείς ύστερα Άβαροι, Σλάβοι, Σταυροφόροι, Τούρκοι και τέλος η πτώσις της Πόλης με τον ηρωικό θάνατο του αυτοκράτορος Κωνσταντίνου. Έτσι εβάδιζα καβάλα στο άλογο μου πλέοντας μέσα σε μια φανταστική ευτυχία περασμένων μεγαλείων, τα οποία μου εφαίνοντο τώρα, μετά διακοπήν 5 αιώνων, πως συνεχίζονται και πάλιν.
Αλλά από τα ονειροπολήματα αυτά μου απέσπασε ο θόρυβος του πλήθους. Είχα φθάσει πλέον εις την Καβάλλα.
Κατευθύνθηκα αμέσως στο Σώμα Στρατού. Παρουσιάσθηκα στον επιτελάρχη - ήταν ο συνταγματάρχης Οθωναίος. Τον ευχαρίστησα διότι συνετέλεσε να εγκριθή από το υπουργείο η αίτησις μου για την τοποθέτησί μου σε μονάδα που θα λάβη μέρος στην εκστρατεία της Ουκρανίας. Συζητήσαμε κατόπιν με εγκαρδιότητα - εγνωριζόμαστε από το 12 και 13 που υπηρετούσαμε μαζί στο ίδιο σύνταγμα, το 5ο Πεζικό Τρικάλων, - για τους δρόμους που ανοίγονται πλέον, για το ευρύ μέλλον της Ελλάδος. Ωραματιζόμεθα και οι δυο μίαν μεγάλην και ευτυχή Πατρίδα, η οποία σύντομα θα αντικαταστήση τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Εστηρίζαμεν όλα αυτά αφ' ενός μεν εις την πλήρη αποσύνθεσιν και διάλυσιν του τουρκικού κράτους, αφ' ετέρου δε εις την υποστήριξιν των συμμάχων, προς τους οποίους η συμμετοχή μας εις την εκστρατείαν της Ουκρανίας θα δημιουργήση υποχρεώσεις δια την Θράκην και την Μικράν Ασίαν. Ήταν η εποχή που επιστεύαμε ότι όσα συνελάμβανε η φαντασία μας ήταν δυνατόν και να πραγματοποιηθούν. Εζούσαμε σε μια ατμόσφαιρα απερίγραπτου αισιοδοξίας και η ψυχή μας ήταν πλημμυρισμένη από άφθαστη ευτυχία δια το μέλλον της πατρίδος. Και συγκεκινημένοι μέχρι δακρύων ειδικεύσαμε τη συζήτησι δια την εκστρατείαν της Ουκρανίας και τα ευτυχή αποτελέσματα που θα έχη δια την Ελλάδα.
Του εζήτησα κατόπιν να με συνδράμη εις τον πληρέστερον εφοδιασμόν του συντάγματος, την διοίκησιν του οποίου επρόκειτο να αναλάβω την επομένην. Μου υπεσχέθη απόλυτον την συνδρομήν.
Έπιασα το τηλέφωνο και εζήτησα τα γραφεία του συντάγματος στο Πράβι. Παρουσιάσθηκε ο υπασπιστής του συντάγματος υπολοχαγός Παπαθανασόπουλος, άγνωστος εις εμένα. Του εζήτησα να μου πη αμέσως τι ελλείψεις έχει το σύνταγμα και του έδωκα την πληροφορίαν ότι αύριον φθάνω διά να αναλάβω την διοίκησιν και ότι την άλλην ημέραν πρόκειται το σύνταγμα να αναχώρηση διά τας Ελευθεράς όπου θα επιβιβασθή διά την Οδησσόν. Μου απήντησεν ότι είνε αδύνατον να αναχωρήση τόσον σύντομα το σύνταγμα διότι στερείται και ιματισμού και υποδήσεως και κλινοσκεπασμάτων. Ότι ο αξιωματικός του εφοδιασμού ευρίσκεται από ημερών εις Καβάλλαν χωρίς να κατορθώση να εφοδιασθή με τα ζητηθέντα είδη. Εκάλεσα αμέσως τον αξιωματικόν του εφοδιασμού πλησίον μου, ενώ συγχρόνως διετάσσετο παρά του επιτελάρχου ο αρχηγός της επιμελητείας να παραδώση εντός της ημέρας , όλα τα είδη τα ζητηθέντα παρά του ευζωνικού συντάγματος, οπερ και εγένετο.
Καί ενώ παρελαμβάνοντο τα είδη, διετάσσετο συγχρόνως και επίταξις των των αναλόγων αραμπάδων διά την εντός της ημέρας μεταφοράν εις Πράβι.
Το απόγευμα εξεκίνησα διά το Πράβι αφού εβεβαιώθην ότι και η εφοδιοπομπή εξεκίνησε. Έφθασα ολίγον προ της δύσεως του ηλίου εις τα γραφεία του συντάγματος όπου ήσαν συγκεντρωμένοι οι αξιωματικοί.΄Ολοι πλην 3-4 μου ήσαν άγνωστοι. Ως εκ των φρονημάτων των δέν διέκειντο ευμενώς προς έναν αντισυνταγματάρχην της Αμύνης και διέκρινα εις τας φυσιογνωμίας των την δυσφορίαν των. Ούτε ήσαν καλώς διατεθειμένοι διά την εκστρατείαν της Ουκρανίας την οποίαν εθεώρουν τυχοδιωκτικήν επιχείρησιν.
Τους ωμίλησα με λίγα λόγια. Τους είπα πως έρχομαι να συνταυτίσω την τύχη μαζί τους σε μιαν υπερπόντιον εκστρατείαν, ότι θα προσπαθήσω να εκτελέσω το καθήκον μου πληρέστερον, όπως αξιώ και από αυτούς να εκτελέση έκαστος το καθήκον του. Ότι δια την Ελλάδα ανοίγονται δρόμοι ευρείς προς δράσιν και θα εξαρτηθή από την εθελοθυσίαν και την επιμονήν των στελεχών όπως η απόδοσις είνε όσον το δυνατόν μεγαλύτερα. Ότι η τύχη και το μέλλον της φυλής είνε στα χέρια μας. Ότι περιστάσεις ωσάν τας παρούσας σπανίως παρουσιάζονται εις τα έθνη, τας οποίας πρέπει να εκμεταλλευθώμεν κατά τον επωφελέστερον τρόπον. Τους είπα πως εννοώ να διοικήσω το σύνταγμα, ότι δεν λαμβάνω υπ' όψιν τα φρονήματα αλλά την ικανότητα και την αξίαν εκάστου• ότι τίποτε δεν θα μεταβάλω από την σύνθεσιν του συντάγματος και ότι έχω απόλυτον εμπιστοσύνην εις τον πατριωτισμόν των αξιωματικών, από τους οποίους εξαρτάται και η ανύψωσις του φρονήματος των οπλιτών. Τους έδωκα εν τέλει οδηγίας όπως εντός της νυκτός διανείμουν τα καταφθάνοντα την στιγμήν εκείνην είδη εις τους άνδρας και να είνε έτοιμοι διά την αύριον προς μεταστάθμευσιν εις τας Ελευθεράς.
Δεν ξέρω ποία υπήρξεν η εντύπωσις των αξιωματικών εκ της πρώτης μου αυτής εμφανίσεως. Καθ' όσον δε ηδυνάμην να μαντεύσω από τας φυσιογνωμίας των μάλλον έδειξαν αδιαφορίαν και εδέχθησαν ψυχρώς τα λεχθέντα [11].

Υποσημειώσεις:

 [9]Καρύδης και Παπαρρηγόπουλος προδότες.(Πρβ.Γ  . Βεντήρη, ο.π σ. 372-376 και 382-384)
[10] 1918

[11] Βασιλικοί αξιωματικοί μαθημένοι να παραδίδονται αμαχητί.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Θ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ:Ο ΔΡΟΜΟΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΝ . ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ. ΑΙΤΙΑ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ

                                                           

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το Εθνικόν δράμα, του οποίου τελευταία πράξις υπήρξεν η άμα­χος καταστροφή του Ελληνικού Στρατού εν Μικρά Ασία και η εκκρίζωσις των απομεινάντων μετά την σφαγήν και την αιχμαλωσίαν πλη­θυσμών της υποδούλου Ελλάδος, εξειλίχθη δια μέσου μακράς σειράς ποικίλων και περιέργων γεγονότων, εις το βάθος των οποίων καθαρά διαφαίνεται η διχογνωμία η χαρακτηρίζουσα την καθόλου δράσιν του ελληνικού κόσμου από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον. Όπως εν τη καθόλου δράσει του ο Ελληνικός κόσμος εστάθη ικανός δια τα δυσκολώτερα μεγαλουργήματα οσάκις ωδηγήθη από ικανούς κυβερνήτας, και υπέστη τους μεγαλύτερους εξευτελισμούς οσάκις έπεσεν εις τας χείρας ανικάνων και ανήθικων αρχόντων, ούτω και κατά την πλουσίαν εις έκτακτα γεγονότα δεκαετίαν ( 1912- 1922 ) εδοκίμασε διαδοχικώς την Νίκην και την Ήτταν, την Δόξαν και τον Εξευτελισμόν, την Ακμήν κα την Κατάπτωσιν.

Τα γεγονότα ταύτα, εξών συνερράφη το συγκινήσαν τον Κόσμον ολόκληρον Ελληνικόν δράμα, είναι κατά το πλείστον σκηναί και επει­σόδια της μακράς και περιπετειώδους πάλης, ήτις συνήφθη μεταξύ των δύο αντιπάλων πολιτικών παρατάξεων της χώρας, πάλης οξυνθείσης εξ αφορμής της περί την ακολουθητέαν Εθνικήν πολιτικήν διαφωνίας.

Πραγματικοί πρωταγωνισταί και αρχηγοί των δύο πολιτικών παρατάξεων υπήρξαν οι διαφωνήσαντες ανώτατοι άρχοντες του Βασι­λείου. Από του ενός μέρους ο ένδοξος των δύο Βαλκανικών πολέμων Αρχιστράτηγος, ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος. Από του άλλου ο εκλεκτός της Επαναστάσεως του 1909, ο από του 1911 Πρωθυπουργός της Ελλάδος Ελευθέριος Βενιζέλος. Αμφότεροι εξ ιδιοσυγκρασίας αυταρ­χικοί, άκαμπτοι εις τας ιδέας των και ασκούντες δια της αίγλης των προγενεστέρων υπηρεσιών των προς την χώραν έκτακτον επιβολήν επί των οπαδών των.

Δια τούτο η σύγχρονος ιστορία του Ελληνισμού φέρει αποτετυπωμένην την σφραγίδα της νοοτροπίας και της δράσεως των δύο τούτων πρωταγωνιστών του Εθνικού δράματος, καθ' όσον κατώρθωσαν εναλλάξ να επιβάλουν την απόλυτον κυριαρχίαν των επί του Ελληνι­κού Κόσμου.

Ο Ελληνικός Λαός δεν υπήρξεν εις την πάλην αυτήν παρά το όρ­γανον μόνον και το θύμα, το οποίον ζαλισμένον εφέρετο οτέ μεν προς την μίαν πλευράν, οτέ δε προς την άλλην, καταλήγον πάντοτε να υφί­σταται αυτός τας οδυνηράς συνεπείας των πρωτοβουλιών των αρχόν­των του.

Η σύγκρουσις των δύο ηγεμόνων του Ελληνικού κόσμου, του κληρονομικού και του αιρετού, διαφαίνεται αμέσως σχεδόν μετά την έκρηξιν του Μεγάλου Πολέμου. Η πρώτη έκδήλωσις της πρωτοβου­λίας του Βασιλέως όπως επιβάλη Ιδίαν πολιτικήν εις την χώραν εμφανί­ζεται εις τους λόγους του προς τον ναύαρχον Κάρ. Όταν ο τελευταίος ούτος, κατά συνέπειαν δηλώσεως της Ελληνικής Κυβερνήσεως γενο­μένης προς τας Ανταντικάς Δυνάμεις, δι' ης προσεφέρετο η συμμαχία της Ελλάδος εν ενδεχομένω κατά της Τουρκίας πολέμω, ενεφανίσθη ίνα προς έκτέλεσιν διαταγής του Αγγλικού Ναυαρχείου μελετήση μετά του Ελληνικού Επιτελείου προπαρασκευαστικώς επιχείρησιν κατά των Στενών, ο εγκρίνας κατ' αρχήν το διάβημα της Ελληνικής Κυβερ­νήσεως Βασιλεύς απήντα:

« Διά τι όλα αυτά; Εγώ δεν έχω σκοπόν να κάμω πόλεμον κατά της Τουρκίας. Ηξεύρεις, βέβαια, ο κ. Βενιζέλος μου έχει ομιλήση δι' αυτά τα πράγματα και επιμένει, αλλ' εις ένα πράγ­μα εγώ είμαι σύμφωνος. Αν η Τουρκία μας κάμη πόλεμον και θελήσητε σεις να μας βοηθήσητε, εγώ θά δεχθώ την βοήθειάν σας».

Έν τούτοις η συνεργασία Βασιλέως και Πρωθυπουργού συνεχίσθη μέχρι του Φεβρουαρίου 1916, ότε επήλθεν η ρήξις η διαιρέσασα όχι μόνον τον πολιτικόν και στρατιωτικόν κόσμον της Ελλάδος, αλλά και αυτάς τας λαϊκάς τάξεις εις δύο μερίδας αγρίως αλληλομισουμένας.

Η αφορμή εδόθη από την πρότασιν του πρωθυπουργού όπως η Ελλάς μετάσχη της σχεδιαζόμενης τότε Ανταντικής επιχειρήσεως κατά των Στενών των Δαρδανελλίων. Ο Βασιλεύς διεφώνησε επί τω λόγω ότι η επιχείρησις ήτο παρακεκινδυνευμένη. Η Κυβέρνησις παρητήθη.

Από της στιγμής αυτής αρχίζει ο φανερός αγών μεταξύ των δύο ανδρών, περί εκάτερον των οποίων συσπειρούνται ομοϊόεάται πολιτι­κοί και στρατιωτικοί. Ο αγών διεξάγεται ουσιαστικώς επί του αν πρέ­πει ή δεν πρέπει το ελεύθερον Βασίλειον να πολεμήση δια την ολοκλήρωσιν της εθνικής αποκαταστάσεως. Πάλη συνεπώς εναγώνιος της Εθνικής πολιτικής κατά της Δυναστικής αντιδράσεως.

Ο Βενιζέλος εν τω αρξαμένω Μεγάλω Πολέμω ορθώς διέβλεψεν ευκαιρίαν μοναδικήν δια την επιδίωξιν πραγματοποιήσεως των διεκδικήσεων του Έθνους. Ορθώς, επαναλαμβάνομεν, αφού τα αποτελέσματα του πολέμου εδικαίωσαν τας προβλέψεις του.

Αλλα και αν δεν εδικαιώνοντο αι προβλέψεις του περί αποκατα­στάσεως των αλυτρώτων λαών του κόσμου, η πολιτική του δεν επετρέπετο να θεωρηθή εσφαλμένη. Ήτο η πολιτική της τιμής και του καθήκοντος, την οποίαν το Ελληνικόν Έθνος κατά το ήμισυ αναποκατάστατον πολιτικώς, δεν ηδύνατο να απεμπολήση χωρίς να ατιμασθή.

Ο Κωνσταντίνος, γαμβρός επ' αδελφή του Γερμανού Αυτοκράτορος, καίτοι προ της μάχης του Μάρνη συνεφώνησε μετά του Πρω­θυπουργού Βενιζέλου προτείνοντος εις τας ΑνταντικάςΔυνάμεις την έξοδον της Ελλάδος παρά το πλευρόν των, δεν ηθέλησεν εν συνεχεία να ταχθή αντιμέτωπος του μεγάλου συγγενούς του. Δυνατότης δε να πολεμήση κατά του Ανταντικού συνασπισμού δεν υφίστατο. Η Ελλάς είναι χώρα κατά τό ήμισυ νησιωτική, κατά τό άλλο ήμισυ προσκεκολλημένη εις τον κορμόν της ηπείρου, αλλά εξ όλων των πλευρών αναπεπταμένη εις την θάλασσαν, επί της οποίας η κυριαρχία της Αγγλίας υφίστατο αδιαφιλονίκητος.

Ο Κωνσταντίνος συνεπώς μη δυνάμενος να πολεμήση εις το πλευρόν του γυναικαδέλφου του απέκρουσε συστηματικώς την έξοδον εκ της ουδετερότητος παρά το πλευρόν της Αντάντ οσάκις παρουσιάσθη ευκαιρία προς τούτο, επικαλούμενος εκάστοτε κινδύνους, ους θα διέτρεχε το Έθνος εάν ανεμιγνύετο εις τον πόλεμον.

Η επίκλησις επιχειρημάτων δεν ήτο δύσκολος. Κανένας πόλεμος δεν γίνεται ακινδύνως. Εξαιρετικώς μάλιστα κατά τον πόλεμον τούτον η κατά τα πρώτα έτη στρατιωτική υπεροχή της Γερμανίας εφαίνετο αναμφισβήτητος, μολονότι δια τους εμβαθύνοντας εις τα πράγματα η αντοχή των εχθρών της εκρίνετο ανεξάντλητος. Διότι εν τη πραγματικότητι η Αγγλία ήτο γεωγραφικώς απρόσβλητος, η Ρωσία εν τή αχανεί εκτάσει της, ιστορικώς τουλάχιστον, αήττητος, η δε Γαλλία μετά τo θαύμα του Μάρνη προφανώς δυσάλωτος.

Η πολιτική του Κωνσταντίνου επεβλήθη δια παραβιάσεων του ελευθέρου πολιτεύματος της χώρας. Ούτε η ανανέωσις της εμπιστο­σύνης του Ελληνικού Λαού προς τον Ελευθέριον Βενιζέλον κατά τας εκλογάς της 31ης Μαΐου 1915, ούτε η έξοδος της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας εκ της ουδετερότητος, ούτε η συμμαχική προς την Σερβίαν υποχρέωσις της Ελλάδος, ούτε η άμεσος προσφορά της Κύπρου υπό της Μεγ. Βρεττανίας, ούτε ο κίνδυνος του θρόνου του, κατώρθωσαν να πείσουν τον Βασιλέα να μεταβολή πολιτικήν. Η απόφασίς του να κράτηση την Ελλάδα μακράν του κατά της Γερμανίας πολέμου ήταν ανέκκλητος.

Αλλά το Ελληνικόν Έθνος είναι εκείνο, το οποίον εδίδαξε εις τον κόσμον όλον την προς την πατρίδα αγάπην. Δεν ήτο δυνατόν να μη αντιδράση ερρωμένως κατά της προπαγάνδας και της βίας της Αυλής.

Το κίνημα της Θεσσαλονίκης εκκρήγνυται, η Εθνική άμυνα συγκεν­τρώνει τα ζωηρότερα στοιχεία της Παλαιάς Ελλάδος και ολόκληρον τον στρατευόμενον πληθυσμόν της Νέας Ελλάδος. Η Νέα Ελλάς οργανούται αστραπιαίως. Η άνοιξις του 1917 την ευρίσκει με τρεις Μεραρχίας πολεμικωτάτας εις το μέτωπον. Ο Κωνσταντίνος άνευ στρατού δεν ειμπορεί πλέον να σταθή εις τον θρόνον του. Ο Στρατός της Αμύνης, εν τω οποίω πολλά τέκνα της Παλ. Ελλάδος μετά ευεξή­γητου συγκινήσεως μανθάνουν τας διαπομπεύσεις και τας κακώσεις, τας οποίας υφίστανται οι συγγενείς των από τα όργανα του βασιλικού καθεστώτος, ανυπομονεί να καταλύση το κράτος των Αθηνών.

Κακή έμπνευσις προκαλεί επέμβασιν των ξένων.Ενώ ο Στρατός της Αμύνης μάχεται εις το μέτωπον, τμήματα Γαλλικού και Αγγλικού Στρατού καταφθάνοντα εις τον Πειραιά τίθενται εις την διόθεσιν του Υπάτου Αρμοστού των Δυνάμεων Ζοννάρ, όστις εκθρονίζει τον Κωνστσντίνον και αναβιβάζει επί του θρόνου τον δευτερότοκον υιόν Βασιλέα Αλέξανδρον.

Ο νέος Βασιλεύς καλεί τον Ελευθ. Βενιζέλον εις την Κυβέρνησιν της ηνωμένης πάλιν Ελλάδος. Η πολιτική του Κωνσταντίνου τερματίζεται. Η Εθνική πολιτική επικρατεί και πάλιν.

Επί τρία έτη το Ελληνικόν Έθνος μάχεται εις το Μακεδονικόν μέτωπον, εις την Ουκρανίαν, εις την Μ. Ασίαν. Ο Στρατός του το φθινόπωρον του 1920 κατέχει όλην την Μ. Ασίαν από την παραλίαν του Αιγαίου μέχρι Προύσης και Ουσάκ. επί πλέον δε την Νικομήδειαν και διατηρεί απόσπασμα εντός αυτής της Κωνσταντινουπόλεως.

Η συνθήκη των Σεβρών υπογράφεται. Η Θράκη μέχρι Τσατάλτζας, η Μ. Ασία ( γραμμή Σεβρών), η Βόρρειος Ήπειρος και τα Δωδεκάνησα, πλην της Ρόδου, παραχωρούνται εις την Ελλάδα.

Πλούσια συγκομιδή επιτευχθείσα δι' ολίγων θυσιών εις μίαν περίοδον εμφυλίου σπαραγμού.

Δεν απαιτείται μεγάλη ευφυία δια να καταλάβη κανείς οποία αποτελέσματα εδικαιούμεθα να προσδοκώμεν εάν οι αρχηγοί του Έθνους ήσαν ηνωμένοι, εάν απ' αρχής εξηρχόμεθα της ουδετερότητας, εάν δεν είχωμεν τας ταλαντεύσεις, την εσωτερικήν διαίρεσιν, τον τρομερόν αλληλοσπαραγμόν, όλας εκείνας τας πρωτοφανείς είς την ιστορίαν ακρότητας, οίτινες σημαντικώς εμείωσαν την πολεμικήν του Έθνους απόδοσιν.

Δυστυχώς το ευμετάβολον της τύχης του Ελληνισμού δεν επρόκειτο να σταματήση εις το σημείον τούτο. Επεφυλλάσσοντο νέαι εξελίξεις, εΙς άς εθυσιάσθησαν όλα τα αποκτήματα του πολέμου και συν αυτοίς η ζωή χιλιάδων Ελλήνων, η τιμή και αι ελπίδες του πολύπαθους Γένους.

Δεν γνωρίζομεν ποίος κακός δαίμων της Ελλάδος ενέβαλεν εις ..........